Kryqi i harresës

 Flutura Açka

Fragment/Ribotohet, por dhe përkthehet në Holandë romani i shkrimtares Flutura Açka, “Kryqi i harresës”
 (Fragment)
Frani u ngrit nga tryeza, pasi e ndjeu se nuk kishte çfarë të tregonte më. Ua kishte thënë të gjitha, duke ua lëshuar frazat kaq ngadalshëm; ata nuk duhet të kishin ndeshur ndonjëherë të tillë rrëfyes — e kishte vënë re nga vështrimi i tjetrit, i cili nuk i bënte pyetje, siç ndodhte zakonisht, por vetëm lëvizte kokën me një mënyrë të atillë, si të thoshte: vazhdo vetë.
Në çastin që ai heshti dhe u ngrit, edhe zhurma e makinës së shkrimit në tryezën e vogël në qoshkën pranë derës, ndali. Vajza e ulur, e cila e kishte ndjekur me ritmikë të vazhdueshme të tasteve metalike të gjithë bisedën e tij, tërhoqi fletët me atë zhurmë karakteristike që bën lëvizja e cilindrave të gomuar dhe nxitoi t’ia shpinte tjetrit në tryezën e madhe të ngarkuar me gjithfarë letrash e dosjesh.
Tjetri u ngrit dhe iu afrua Franit. Ai e njihte dëshmitarin, në këtë qytet të gjithë njiheshin; kishte vite që ishte transferuar këtu dhe pati dëgjuar se ishte njeri i mirë, por kjo kishte pak rëndësi për Franin në këto çaste. Ai kishte ardhur këtu vetëm të dëshmonte çfarë kishte parë në të vërtetë në vrasjen e Kot Prekalajt, dhe as tjetri, nuk ishte aty për ç’tjetër, vetëm ta pyeste për hollësitë e ngjarjes.
Nuk ia kishte ndërprerë rrëfimin, mbase e dinte se Frani nuk do të kishte kushedi se çfarë të mohonte; vrasësi i Kot Prekalajt dihej, ishte e shkruar në një dëshmi tjetër, jashtë atyre letrave, që ai me zor rendiste në tryezë. Kjo ishte vetëm një procedurë që e kërkonte ligji. E vërteta pak lidhje kishte me ato fletë, ndaj filli më tej nuk varej nga fakti se sa nxiheshin apo zbardheshin ato radhë.
– Mirë është të mos largohesh këto kohë, ndoshta do të duhet të dëshmosh sërish, – i tha tjetri dhe i shtrëngoi dorën.
Frani bëri një lëvizje të papërcaktuar, që tjetri e mori si mirëkuptim. Nuk e kishte menduar se mund të largohej. Nuk kishte ndonjë arsye për t’u larguar, për t’i bishtnuar kësaj rrëmuje, dhe tjetri, edhe pse ia tha thjesht se duhej t’ia thoshte, nuk kishte pse i shkonte mendjes.
Frani mendoi se tjetri duhej të dinte me siguri gjithçka për hasmërinë e rindezur të Prekalajve me Gegajt, që nxitoi t’i jepte këtë porosi apo kjo ishte rutinë e punës? E kishte bindur veten se, edhe sikur tjetri ta pyeste për familjet hasmërore, nuk do të fliste për ta; ishin probleme që tjetri duhej t’i zgjidhte vetë. Me ligj kjo punë jo vetëm që nuk rregullohej, por kokolepsej dhe më keq dhe nuk dihej se ku dilej prej saj. Njerëzit ishin ende nën erë gjaku dhe një vogëlimë e pamenduar, i ndërsente për një kob të ri më të rëndë, më të egër, që nuk do ta kursente atë vetë të parin. Mjaft i kishte sjellë ngatërresë njohja dhe takimi me ta. Shteti le t’i zgjidhte këto punë edhe pa të.
– Jo, nuk do të shkoj gjëkundi…, – tha si me mëdyshje, ndërsa mbyllte pas vetes portën e asaj zyre.
Në mesditë do të nisej për në Fushë-Krujë të merrte Borën me fëmijët, por kjo nuk mund të quhej largesë, nuk duhej t’ia merrte kush për mungesë ato orë rrugëtimi. Ngazëllimi i ardhjes së papritur të Gjergjit, prania prej ditësh e Martës, e kishte shtyrë atë të nxitonte të bashkonte familjen e shpërbërë. Ishte gjëja më e vogël që mund të bënte për të ëmën.
Solli në mendje gjithçka ndodhte kur ai mbërrinte te pragu; e gjente të ëmën pas derës, posa afronte gishtat për të trokitur, sikur ajo t’ia kishte përgjuar hapat dhe i thoshte atë pyetjen e saj të parë: “U lodhe, bir?”.
Nëse tjetri e kishte fjalën për të mos u larguar nga Shqipëria, ai as që e mendonte këtë; shumë miq të tij kishin rendur, edhe ai duhej të rendte, kishte arsye, por këtë nuk do ta bënte kurrë, t’ia linte barrë fëmijët nënës, asaj gruaje që e mbante frymën vetëm për ta ndihmuar atë.
Edhe pse nuk ia tha tjetrit, po e mendonte largimin, një largim ndryshe nga ç’i kishte kujtuar tjetri, një largim të pakthyeshëm nga vendlindja. I dukej se toka që shkelte i kishte sjellë vetëm pafatësi dhe me këtë turbullirë mendimi, hipi në minibusin e parë që po nisej për në Tiranë. Në makinë kishte kohë t’i mendonte të gjitha, edhe atë që po bluante — ikjen.
Po, ai do të ikte, do ta bisedonte edhe me Gjergjin këtë punë, do të kishte aq kohë në ato ditë që i vëllai do të vinte, do të niste që sot me Borën të kërkonte tokë andej në fushat përreth Tiranës.
Fytyra e të birit që mezi po rimerrte ngjyrë, ia thoshte dhe e shtynte ta bënte këtë — ikjen. Ai nuk ishte i pari, kishin ikur dhe të tjerë para tij, të shtyrë nga fajet e pabëra, merrnin mërzi me tokën dhe e braktisnin atë.
Ja, i pari kishte ikur Gjergji, ai më larg nga e gjithë familja, ishte bashkuar me një ikje të papërmastë shqiptarësh, shumica të rinj; ndoshta martohej me të huajën që jetonte dhe Shqipërinë do ta kishte vetëm hartë në letër dhe rrjetë kujtimesh në gjak. Zor se do të kthehej më, në qytet nuk kishte mundur të gjente punë. Kur u kthye nga universiteti, kishte nisur ta vriste kohën në klubin e Zhutit, por kjo s’mund të zgjaste gjithë jetën, muaj më vonë kishte jetuar nëpër shokë në dhomëza me qira në Tiranë, derisa kishte gjetur një tjetër zgjidhje. Edhe Bora kishte ikur, e plaguar nga një dashuri e pamundur, e kishte pranuar në heshtje fatin dhe kthehej vetëm për të parë të sajët, pothuajse nuk dilte më në qytet, nuk pyeste më për gjëra që i dhimbnin.
Edhe ai, Frani, do të ikte, do të ngarkonte ato pak gjëra që kishte shtëpia e tij e varfër, do të merrte edhe Terezën, atë do ta merrte patjetër, edhe po të mos donte. Shtëpinë nuk do ta shiste, me aq para nuk bënte dot asgjë, atë do t’ia linte Martës, që edhe ajo të lëvizte, së paku të ikte nga malet. Në qytet do të kishte më shumë mundësi për punë dhe për një jetë më të mirë. Edhe ajo meritonte të ndryshonte jetën, ndoshta ajo më shumë se të tjerët.
E gjithë kjo — ikje — mbase po e gjerte atë bosh të madh, pjesëtar i të cilit po bëhej edhe ai. Nëse po bënte një faj të tillë, të tjerë e kishin shtyrë ta bënte këtë; nuk ishte fjala për Prekalajt apo Gegajt, ishte fjala për gjëra më të rënda që kurrë nuk do të ndryshonin, sepse ata vetë kishin vendosur të mos i ndryshonin, kinse u pëlqente kështu.
Ai po ikte vetëm, ishte vetëm njëri, kishte edhe të tjerë si ai, por ai ishte ai, dhe e kishte vendosur ikjen për veten, ai përgjigjej vetëm për veten dhe familjen e tij.
Për — ikjen e madhe — për shprazjen e dheut, le të përgjigjeshin të tjerët.
Ata, shqiptarët e maleve, që nga një shtysë e çuditshme vetëmbrojtjeje, si për t’u ruajtur nga armiqtë në fusha, ishin ngjitur në male, befas kishin shpikur armikun më të madh të vetes, armikun e maleve.
Tani, si për t’i shpëtuar të ftohtit, kishin filluar të rrëshqisnin një nga një, si orteqe të vegjël, pa bëzamë, pa tronditur borën në ikje, nga frika e ortekut të madh që mund t’i mbërrinte dhe t’i fshinte udhës.
Atij nuk i duhej edhe në ishte e gabuar t’i ngjitej kësaj rrjedhe. Qyteti i tij i lindjes nuk do të quhej i zbrazur pa të, ai po, nëse qëndronte ende aty, do të ndihej çdo ditë e më i zbrazur, çdo ditë e më kot do t’i tirrej jeta dhe me shpërqendrimin e tij nuk po i ndihmonte fëmijët sa duhej, nuk po përpiqej ta përmirësonte sadopak atmosferën në shtëpi, pasi vazhdimisht çdo orë, çdo ditë, i kujtonte gjëra të rënda. Mbi të gjitha do të ikte për të birin, fëmija duhej të harronte përgjithmonë atë çka kishte parë.
Largimi nga shenjat, duhej të qe hapi i parë i harrimit. Madje nga i biri e kishte filluar ikjen, duke e larguar pa i pyetur mjekët nga spitali, pa u shëruar ende. Do të iknin nëpër muzg, që djali të mos e kujtonte rrugën nga po shkonin, të mos i vërente kthesat.
Frani e ndjente se shqetësimi i ishte kthyer në paranojë, por ai tashmë nuk mund ta ndreqte veten, ai e kishte marrë dozën e sëmbimit të përjetshëm të insektit të frikës dhe ndjenjës së persekutimit, siç thoshin sot me gjuhën e gazetave.
Do të ikte dhe, në të dalë të rrugës, aty ku ishte fshehur natën që kishte rrëmbyer të birin, do të hidhte pas tre gurë, tre gurët që do të dëshmonin se nuk donte të kthehej më si banor i atij qyteti, do të kthehej vetëm me mallin e vendlindjes, jo më për të jetuar dhe për t’u rrokullisur në gurët e vështirë të jetës së këtij qyteti.
Ishte një zbrazje, pjesë e së cilës ai nuk vrapoi të ishte, të tjerë e kishin shtyrë — as në emër Kanuni, as në emër ligji — ai ishte përsjellë i zënë në atë grackë, që ende e mbante të mbërthyer. Tani Prekalajt duhej ta kishin mësuar dëshmimin e tij, ai nuk u kishte dhënë fjalë për të kundërtën, por edhe të kundërtën, nuk kishte mundur ta bënte; nëse nuk do të ishte paraqitur atë ditë, pasojat i dinte.
Ai nuk mund të mbante mbi supe turpe të tillë, të rrethohej nga policë e të shoqërohej atje ku duhej të shkonte vetë, nëse donte vërtet që gjërat të shkonin mbarë për të gjithë, pavarësisht nëse ai do të ishte apo jo aty.
Necessitas non habet legem, nevoja nuk ka ligj, halli nuk njeh ligj. Jo, ai do të bënte të kundërtën. Ligji duhet të zgjidhte çdo nevojë. Së paku ai, do të hidhte një gur në murin e madh të vetëmbrojtjes njerëzore, për të ndërtuar bashkë me të tjerë atë digë, të tillë që të mund të mbante vërshimin e ujërave të vjetra e të ndenjura të shekujve.
Ai do të fillonte i pari t’i thërriste ligjit për nevojat e tij dhe të të tjerëve.
– A mundemi me pi një duhan këtu, – i tha befas shoferit të minibusit, i cili ktheu kokën dhe e pa si i habitur.
Aty nuk kishte ndonjë bar, as nuk ishte ndonjë vend për të qenë, ishte një kthesë e rrezikshme, ku para pak ditësh ishte vrarë për gjak një koleg i tij.
Shoferi ktheu kokën me drojë nga udhëtarët e tjerë të minibusit, si të merrte miratimin e tyre, dhe i tha:
– A këtu e don atë duhan, he burrë?
– Po, – tha përvuajtshëm Frani dhe zbriti i pari, pas tij edhe të tjerët. Në mendje i erdhi sërish krisma e thatë dhe e befasishme, që kishte përgjakur atë ditë të diel dhe, bashkë me të, gjithë jetën e tij të paskëtajme.
U mbëgjunj, drodhi ngadalë cigaren, e vendosi në pipën e shkurtër dhe filloi të shtillte një tjetër. E ndezi atë që kishte në duar me vështirësi, për shkak të erës që hante grykën e lumit.
E vendosi cigaren e dredhur në një gur diku dhe e rrethoi me të tjerë që të mos fikej, pastaj ndezi edhe cigaren e tij. E thithi ngadalë dhe thellë, pa i hequr sytë nga tjetra, që digjej nën gur. Ishte herët dhe ndezëllimi i cigareve nuk dukej, por tymi nga guri dilte edhe më furishëm për shkak të djegies pa thithje dhe lojës së erës me të.
Ndenji gjatë ashtu, me ninëza në pikën që shkrumbohej, derisa cigarja u shpërbë nga fikja. Hiri cilindrik ngriu, ashtu siç ishte djegur dhe pjesa e papirë u nda prej tij, me një lëvizje të zorshme.
Ishte një ndarje, si ndarjet që jeta i ka çdo ditë, por ai nuk donte ta lidhte atë me ndarjen e Kot Prekalajt nga jeta, atë cigare ia kishte ndezur atij për të fundit herë, duke e qarë me kujë të heshtur burri.
– Zoti ta bëftë të lehtë dheun! – tha nën zë dhe shtypi cigaren e tij, e afroi pranë tjetrës së fikur nën gur. U kthye të shihte në e kishin pritur të tjerët, apo kishin ikur për ta lënë vetëm.
Era frynte me një ulërimë të çartur si të ndillte frikë, por për të, frikërat kishin mërguar. U ul në ndenjëse me mendimin se kishte bërë mirë që ishte ndalur. Ishte lehtuar.
Kot Prekalaj ishte viktimë, sikur ta kishte ditur se gjaku i tij do të ndizte të tjera marrira, do ta kishte përmbysur kamionin e tij në humnerë, vetëm gjërat të mbylleshin aty, me aq.
Fytyra e tjetrit me çehren e asaj të diele, nuk ia nda gjithë rrugës, derisa trokiti në portën e Borës, e cila po e priste e veshur. Të nipërit iu hodhën në krahë dhe ai u përpoq të harronte ç’kishte ndodhur gjatë ardhjes e që të mos i fanepseshin më rrugës në kthim.

Një kryq harrese për kujtesën kolektive
Këto ditë në Holandë doli në qarkullim në gjuhën holandeze romani i dytë i shkrimtares Flutura Açka, “Kruis van vergetelheid” (Kryqi i harresës), i botuar në shqip në vitin 2004, dhe i përkthyer nga shqipja në holandisht nga përkthyesi Roel Schuyt, i cili ka përkthyer nga gjuha shqipe në holandisht edhe vepra dhe pjesë nga shkrimtarë të tjerë shqiptarë si: Ismail Kadare, Rexhep Qosja, Xhevahir Spahiu, Helena Kadare, Eqrem Basha e Ardian Klosi.
Pak ditë pas botimit të “Kruis van vergetelheid” (Kryqi i harresës), njëra prej dy gazetave më të rëndësishme holandeze, “De Volkskrant”, në suplementin e saj letrar të datës 31 maj 2014, boton një vështrim kritik mbi këtë roman të njërit prej kritikëve më me zë, që drejtojnë sot opinionin letrar në Holandë, ku e vlerëson me nota të larta romanin e autores shqiptare. Në shkallën e saj të klasifikimit, gazeta në fjalë e vlerëson veprën e Flutura Açkës me katër yje nga pesë të mundshmet në klasifikim. Për shkak të një fluturimi ajror të mbyllur, një shkrimtare e re gjendet në mes të një historie tronditëse që ngjet mes Shqipërisë dhe Holandës. Rikthimi i një gjaku gjashtëdhjetëvjeçar, një fëmijë dëshmitar dhe peng i tij, një djalë i ri me dilemat e emigrimit, një dashuri e fuqishme, por e dyzuar, një tjetër burrë fatkeq nën hije paranojash, një e huaj në udhëkryqet shqiptare, një familje, një qytet e më gjerë në “grackën” e Kanunit të Lekë Dukagjinit, si njerëz me fatin e varur te befasia – plazmojnë bashkë jetën në një libër të vetëm. Fatalitet, rikthimi përmbysës i së shkuarës, kërcënimi nga barbaria, shpresë diabolike, marrëzi dashurore, seks, udhëtime të prera, besë, mosbesim, gjak që përzjen personazhe të tërë, dy botë që përplasen herë pa u pajtuar, herë duke u tretur në një. Autorja sjell në këtë roman një kryq harrese, me qëllimin për të trokitur dhe zgjuar kujtesën kolektive shqiptare.
Flutura Açka njihet si poeteshë, prozatore, publiciste e botuese. Ajo ka lindur në qytetin e Elbasanit në vitin 1966. Është diplomuar për Statistikë në Fakultetin e Ekonomisë në Universitetin e Tiranës më (1988) e më vonë për Gjuhë-Letërsi më (2001) në Universitetin e Elbasanit. Në fillim të viteve 90-të punoi si gazetare dhe më pas administratore dhe redaktore e botimeve në shtëpinë botuese“Onufri„. Në vitin 2001, themeloi shtëpinë e saj botuese Skanderbeg Books me qendër në Tiranë, dega e botimeve në holandisht e së cilës drejtohet nga botuesi me përvojë Richard van den Brink.

Google+ Followers