Marlind Kusi, poeti që u shua 19 vjet më parë, në moshën 27-vjeçare

Nga Nga Eden Babani



 Natën e 3 nëntorit 1995, u shua papritmas jeta e të riut-poet, njëzeteshtatëvjeçarit Marlind Kusi, si pasojë e një aksidenti të rëndë rrugor, diku në Italinë e Veriut, mes Torinos dhe Milanos. Qysh atëherë, kanë kaluar plot 19 vjet të trishtë për nënën Asprie, për motrën Viola, për të afërmit, miqtë, shokët e shoqet e ngushta, si edhe për të gjithë ata që e patën njohur, të cilët nuk gjejnë dot ngushëllim, sot e kësaj dite.
Marlindi ishte ndër të parët që, pesë vite përpara asaj nate të zezë të 3 nëntorit, në verën e nxehtë të 1990-s, guxuan të kërkonin lirinë e mohuar prej rrethimit me tela të diktaturës enverhoxhiste, duke hyrë në territorin e përfaqësive të huaja diplomatike, akredituar në Tiranë. Por, ndryshe nga ata që “sulmuan” ato të Vendeve Perëndimore, djaloshi çapkën i Rrugës së Kusëve dhe dy shokët e tij të ngushtë, vëllezërit Gjebrea – Saimiri dhe Genti – e kërkuan lirinë e ëndërruar në Ambasadën e Gjermanisë Lindore.
Nuk ishte mbushur ende viti qysh se kishte rënë Muri famëkeq i Berlinit. Ambasadori i atëhershëm gjermano-lindor, Piter Shubert, njeri tepër zemërbardhë, me sa duket edhe vizionar që e kishte parashikuar efektin domino të rënies së sistemeve komuniste të Europës Lindore e Jug-Lindore, nuk ua dorëzoi tre të rinjtë autoriteteve komuniste të Tiranës. Përkundrazi, i pajisi me viza kalimi dhe, nën përkujdesjen e tij vetjake, i dërgoi në Berlin, ku u interesua për të ardhmen e tyre.
Kështu, gushtin e vitit 1990, sikurse shumë të rinj të tjerë shqiptarë, djaloshi i Kusëve nisi jetën e emigrantit. Por, ndërsa për shumëkënd, ndonëse i vështirë, emigracioni ishte edhe i suksesshëm, Marlindit i solli fatkeqësi të njëpasnjëshme, deri sa ia këputi në mes jo vetëm jetën, por edhe ëndrrat e së ardhmes. Në fillim, sëmundja e të atit, arsimtarit të përkushtuar, Sul Kusi, të cilin i biri e adhuronte si prind e si historian dhe e çmonte për sakrificat që pati bërë duke bredhur si mësimdhënës i historisë që nga fshatrat e Burrelit, në ato të Tiranës. E mbajti të atin afro dy vjet në Berlin, që ta mjekonte me të ardhurat modeste të emigrantit ose me ndihmat e mikpritësve berlinezë. Më pas, shëndeti i Sulës u përkeqësua tej mase, aq sa mjekët ia prenë shpresat se mund të jetonte. Humbja e babait të shtrenjtë nuk vonoi gjatë. Ajo erdhi shpejt e shpejt, duke lënë në pikëllim të thellë Marlindin, në dhe të huaj, dhe nënën e motrën më të vogël, në Tiranë. Mbi to, do të rëndonin tashmë edhe vështirësi të panumërta ekonomike. Ndoshta, bash për t’iu ndodhur krah nënës dhe motrës, ai mori rrugën e kthimit në atdhe, atë rrugë që e dërgoi njëherë e përgjithmonë në përjetësi.
Marlindi kishte shpirt të spikatur poeti. Ndonëse pati mbaruar Shkollën e Mesme Artistike “Jordan Misja” në degën e skulpturës dhe ndonëse ia kishte ënda të gdhendte e të vizatonte, poezia lirike u bë bashkudhëtare e pandarë e jetës së tij të shkurtër.
Të lexosh librin e Marlind Kusit, “Vazoja e thyer – poezi” (Tiranë, 2003), s’ka si mos të të vijnë ndërmend “Vargjet e lira” të Migjenit, jo aq për tematikën e poezive, se sa për jetën e shkurtër që patën ata të dy, bash njëzeteshtatëvjeçare; jo aq për frymëzimin që u dha realiteti pukian, sesa për rastësinë që si njëri, edhe tjetri një pjesë të veprës letrare e shkruan në zemër të Mirditës, ku Migjeni punoi mësues, kurse Marlindi kreu shërbimin ushtarak.
Me këtë nuk synoj aspak të vendos në peshore ose të vë shenjë barazimi në talentin e tyre poetik. S’do mend, përpos talentit, periudhat historike në të cilat jetuan dy poetët jetëshkurtër, – pesëdhjetë e ca vjet larg njëra prej tjetrës, – do të diktonin padyshim edhe tematikën, edhe formën artistike të veprës së tyre. Migjeni jetoi kohën kur demokracia hidhte hapat e parë në Shqipëri dhe censura, sado e ashpër, të paktën nuk ua priste gjuhën poetëve. Vargjet e Migjenit patën fatin ta shihnin dritën e botimit në revista të kohës, të cilat, më shumë sesa nga Mbretëria, e mbanin kryet kthyer nga e kundërta. Megjithatë, Mbreti tolerant ndaj artit e kulturës u kishte hapur dyert anekënd të përditshmeve ose periodikeve, si atyre me frymë demokratike, edhe atyre të majta, të frymëzuara nga ide komuniste, ku hodhën hapat e parë shkrimtarët e ardhshëm të realizmit socialist. Marlindi, përkundrazi, jetoi vitet e diktaturës së egër komuniste, kur diktatori gjakësor Enver Hoxha u kishte taksur prangat artistëve me prirje demokratike, në mos u priste edhe kokën, në vend të gjuhës.
Ndokush, ndoshta, do të befasohet me guximin tim për të hequr paralele mes Milosh Gjergj Nikollës dhe Marlind Kusit. Jam plotësisht i vetëdijshëm se i pari, është promovuar tashmë, qoftë në rrafshin kombëtar, qoftë në atë ndërkombëtar, kurse i dyti sapo ka filluar të njihet në qarqe të ngushta letrarësh, miqsh ose shokësh. Megjithatë, cilitdo që do të ngutej të befasohej, do t’i thosha t’i hidhte më parë një sy librit “Vazoja e thyer – poezi”, botuar tetë vjet pas vdekjes së Kusit. Pas kësaj, le të gjykonte si ta shihte më të udhës. Kam bindjen se do të mendonte ndryshe. Ndoshta jo tamam si unë, ama ngutjes do t’i vinte fre.
Sa për të tërhequr vëmendjen e lexuesit te paralelja që dëshirova të heq mes dy poetëve jetëshkurtër, po sjell vetëm dy fragmente, shkëputur nga dy poezi me të njëjtën tematikë, dashurinë.
Dy buzë të kuqe, / dy dëshira të flakta, / që afshin ma thithën, / gëzimin ma fikën, / si fantazma ikën / ndër do bota të larta… (Migjeni, “Dy buzë…)
Ja edhe Kusi, te “Përse?!…”:
Përse erdhe tek unë / o hije, o  fantazmë? / Përse nga qielli zbrite / dhe erdhe tek unë? / Më thuaj, përse / o hije, o fantazmë?… Përse sytë e tu më mahnitën mua? / Lëmë të të puth përjetë, / o hije, o fantazmë…
A nuk kemi të bëjmë me të njëjtin frymëzim, me të njëjtën mënyrë konceptimi të ndjenjës së dashurisë? Të dy e kundrojnë dashurinë si dhuratë qiellore, të dy i frikon hija e saj fantazmë, që mund të shkrihet nga çasti në çast, si vesa e mëngjesit nën saçin diellor e të përpihet në pafundësitë e paarritshme qiellore, nga ka zbritur. Çfarë i lënë mangët njëra-tjetrës këto dy fragmente?
Po të gjykosh nga datat që mbajnë poezitë e librit “Vazoja e thyer – poezi”, të krijohet përshtypja se ato janë shkruar pas 1985-s, sidomos në harkun kohor të viteve 1988 – 1989, teksa Marlindi kryente shërbimin ushtarak në Pukë e në Fushë-Arrëz. Bën përjashtim vetëm “Tempulli i turpit”, që mban datën: Berlin, 11.11.1990. Mirëpo, nëse do të gjykonim nga dendësia e titujve, datuar ditë pas dite, madje edhe dy ose tre tituj brenda një dite, bindesh se poeti-ushtar krijonte dhe, njëherësh, sistemonte e hidhte në letër vargjet e shkruara më përpara. Nëna Asprie kujton se i biri shkruante e shkruante ku mundej e sa herë që mundej, ditën ose natën, në rrugë ose në shtëpi, në kafe ose në park, teksa kalonte kohën e lirë.
Poezitë më të bukura të Marlindit, janë ato ku, përmes ndjenjës hyjnore të dashurisë, i këndohet jetës.
E dashur, ne të dy bartim atë, të shtrenjtën dashuri. / Atë që me zjarr përvëlon vetminë… / Lashtësinë e besës, / freskinë e pranverës, / pavdekësinë e jetës. (“Ne të dy”, Fushë-Arrëz, 17.5.1989)
Por, çuditërisht, jo më pak të bukura janë edhe ato ku vdekja shfaq fytyrën e saj të zezë. Dhe ato nuk janë pak, në mos ca si shumë për një poet të ri. Në to, përmes vargjesh të goditur, Marlindi herë i qaset e herë i largohet idesë së vdekjes. A thua të ketë pasur parandjenjën e pashpjegueshme se jeta do t’i këputej një ditë në moshë fare të re?
Ja si lufton ai me parandjenjën e vet te pesë-gjashtë vargjet titulluar “Nuk e di” (Fushë-Arrëz, 3.6.1989):
Nuk e di, pse / gjithçka më ndjell trishtim, / vetëvrasje, zhgënjim. / Gjithnjë vetes një pyetje i bëj: / Përse jetoj, përse jetoj? / Përse…
Kurse te “Merimangat” (Fushë-Arrëz, 14.6.1989), pret që insektet të cilat endin rrjetën e tyre për t’i bërë pritë gjahut, t’i sjellin edhe Marlindit lajmin e vdekjes:
…Tani për merimangat ndiej dhimbje. / Mendimin për t’i vrarë e bëj copë e thërrime. / Prej tyre pres lajme. Oh, sa lajme. / Dhe ndoshta lajmin për vdekjen time.
Bash tri-katër ditë pasi pati shkruar “Merimangat”, poeti-ushtar do të thurte pesëvargëshen “Të duhemi” (Fushë-Arrëz, 18.6.1989):
Le të duhemi, të duhemi me zjarr! / Unë dhe ti të pandarë, / dy shtegtarë të përkohshëm, bashkudhëtarë. / Ja, erdhëm për një çast si në ëndërr / dhe do të tretemi larg.
Kurse të nesërmen, më 19.6.1989 te pesëvargëshi tjetër “Në ferr”:
Thonë që koha u hap / dhe dielli shndrin lart mbi re. O njerëz, ngrohuni, ngrohuni! / Kur të shkoni, do të mërdhini. / Dielli s’arrin dot atje.
Megjithatë, edhe atëherë kur e mundon parandjenja e vdekjes së parakohshme, ndërsa sheh me sytë e mendjes një arkivol të zi, vajzat dhe poçja me verë e gjallërojnë si me qenë Omar Khajam i kohëve moderne:
…Arkivol i zi, nganjëherë kam dëshirë / Që në fundin tënd gjithmonë të rri shtrirë… / Dhe kjo jetë e varfër më josh në gji të vet / Me poçen me verë, me vajzat plot shëndet / Dhe sakaq mbushet ajo zbrazësi që më shkakton ti, / o qivur i zi.” (“Arkivoli i zi”, Pukë, 13.12.1988).
Po i mbyll këto shënime për djaloshin tiranas Marlind Kusi dhe për librin e tij “Vazoja e thyer – poezi”, me këto vargje, shkëputur nga poezia “Vdekja” (Fushë-Arrës, 2.7.1989):
Ajo do të vijë patjetër, / nuk e di në do të jetë ditë apo natë. / Preludi i saj, iluzion i vjetër, / do të klithë diku një bulkth, / do të vajtojë një kukuvajkë. / Ajo do të vijë pa u ndier. / Emblema e saj, fantazmë e qelbur. / Krrakërritje sorrash vijnë me erën, / një jetë e fishkur, një qiri i ndezur…
Ja, bash ashtu i erdhi Marlindit çasti që i mor jetën… Çfarë parandjenjë e çuditshme!
Tempulli i turpit
Hija e kombit që vrave,
Hap pas hapi ka me të ndjekë.
Namet e zemrave që ti thave
Eshtrat në varr kanë me t’ djegë.
Ti që rrugët i hape dhunës
Mbi të ndershmit atdhetarë
Duke derdhë gjak si ujët e Bunës,
Ty është turp me t’ thanë shqiptar.
Njollë të zezë ka me t’ vu koha,
Do t’ këndojnë brezat në shekuj,
Se me gjak t’ zemrave tona,
Ty n’ Tiranë të ngritën tempuj.
Gjaku e djersa e shqiptarit
Ty t’ banë tempull e fraon,
Në forumet e padrejtësisë
Turp i madh i kohës sonë.
Vallë, deri kur duron shqiptari
Këtë lloj shtypje e poshtërimi?
Ç’ lloj zakonesh na la i pari,
Ku asht besa e guximi?
Ti, rini, shpresa e shqiptarëve
Që kalon këto vite t’ brishta,
Mos harro trimërinë e t’ parëve,
Hidhi sytë nji herë nga Fishta.
Çohu rini, largoje frikën!
Tregoi botës se je shqiptar,
Kërkoji gjyshit të gjejë lahutën,
Në daç me njoftë trimat e parë.
Berlin, 11.11.1990
Shënim
Siç shihet poezia është shkruar në nëntor të 1990, plot një muaj pasi u themelua Partia Demokratike e Shqipërisë dhe mu në valën e lëvizjes së parë studentore kundër regjimit komunist. Nuk është e rastit që Marlind Kusi ta ketë shkruar në dialektin e Veriut, sipas traditës së shkrimtarëve të Rilindjes Kombëtare. Nuk është e rastit as që, sikurse Migjeni, edhe Kusi i drejtohet rinisë “shpresa e shqiptarëve, që kalon këto vite t’ brishta”. Tepër kuptimplotë është përmendja e Fishtës, vepra poetike e të cilit ka qenë dhe mbetet programi i frymëzimit tonë kombëtar (E. Babani).
Letër nënës
(Fragmente)
E shtrenjta Nënë
Një mall i tmerrshëm po ma shkul kraharorin, tashti që po të shkruaj. I lexoj shpesh letrat e tua, më mbushin sytë me lot. E dashur nëna ime, po të lutem për diçka: Mos më shkruaj letra prekëse që më ligështojnë.
Natyrisht, unë të jap të drejtë, duke pasur parasysh ato lidhje disavjeçare midis nesh, ato vuajtje të pafund fizike, shpirtërore e morale, që s’mund t’i mohojë askush. Kujtoj çdo ditë atë emëruesin e përbashkët të jetës sonë, fukarallëkun, sëmundjet e babait dhe lotët e tu… Kujtoj kur të shtunave prisnim babin që të na vinte nga Rremulli, fshati i Burrelit. Më ushtojnë ende veshët nga sirena e ambulancës që të çonte ty në sanatorium, legenin plot me gjak që villje ti, borxhet që të merrnin shpirtin. Kujtoj motrën time të vogël që rrinte te teta Sara e unë te nonë Zamonja.
Kujtoj shpesh që qanim, me motrën katërvjeçare e unë tetë vjet, duke menduar ty do të të merrte jetën.
Kujtoj shpesh atë histori të vlefshme që ka shkruar me virtuozitet im atë e që dergjet mbi dollap, e mbytur nga pluhurat ose e shqyer nga minjtë, pa mundur të botohet nga frika e Spaçit, Burrelit a e Qafë-Barit.
Por, a mundem unë t’ju fajësoj, e ju të më fajësoni? Nuk besoj. A nuk ishim të gjithë skllevërit e Enver Hoxhës?! Kush më shumë e kush më pak e kush krejt…
…Ah moj nëna ime, tani që po të shkruaj, lotët po më rrjedhin çurg e nuk mundem t’i ndaloj. A nuk ishte ai që groposi Shqipërinë tonë të mjerë, tokën e lashtë ilire? A nuk ishte ai që na shoi çdo ndjenjë atdhedashurie, nuk ishte ai që groposi burrat e mëdhenj: të madhin Fishtë, Konicë e Naim Frashër? Nuk ishte ai që ia fali kokën e Shqipërisë, Kosovën, barbarëve serbë? A nuk ishte ai që na bëri të hamë gjithë jetën bukë e lot?
Askush nuk mund ta mohojë këtë, e shtrenjta nëna ime.
Unë vërtet u largova nga atdheu im që e dua aq shumë. E dua Shqipërinë më shumë se çdo gjë tjetër, sepse aty u rrita, aty gëzova aq pak, – tmerrësisht pak, – aty vuajta (oh, sa shumë). Këtu qëndron edhe lufta jonë e brendshme: dashuria për Shqipërinë dhe emri i rëndë ‘emigrant”.
Por a mundemi ne të quhemi fajtorë? Ne që u varrosëm për së gjalli?! A mund të quhet fajtore Shqipëria jonë e mjerë, që Enver Hoxha e ktheu në varr për ne?…
…Tani, me qëndrimin tim në Berlin, dua t’u tregoj miqve e shokëve se unë i përkas racës së vjetër shqiptare, bujarisë, mikpritjes, por, mbi të gjitha, ndershmërisë e sinqeritetit…
Berlin, 14.3.1991

Google+ Followers