MËLLAGAT E VETMISË - Amik Kasoruho


Përpara portës gjysmë të shkatërruar të njërës nga tre të ndarat e asaj kasolleje me kallama e baltë, të lyer me gëlqere, ku njëherë e një kohë kishin mbajtur kafshët e që tashti ishte shndërruar në shtëpi banimi për nënën e tij dhe për dy familje të tjera që u kishte rënë në kokë e njëjta zezonë, mëllagat shpërthenin më ngjyrat e tyre të gjalla, nën diellin jo shumë të ngrohtë, por të qartë të asaj dite tetori të vitit 1955.
Bëri një hap më tej për të parë nga jashtë dhe ditën në atë që praktikisht ishte bërë shtëpia e tij. Ndjeu t’i therte zemra: ajo ishte gjithçka që shteti kishte menduar tu jepte njerëzve si ata….
Iu afrua vazove me lule dhe buzëqeshi i mallëngjyer. As edhe një gjethe e tharë, as edhe një guralec në dheun a atyre vazove: nëna e tij ishte kujdesur me dashuri dhe përkëdheli për lulet e saj, si kishte bërë gjithë jetën.
U kujtua që kur ishte mësuese në Tiranë, sapo kthehej nga shkolla, ndalej në treme për të parë lulet, këtu këpuste një degëzë të përtharë, më tej e drejtonte një lule të përkulur dhe vetëm mbasi kryente këtë shërbim, hynte në shtëpi.
Dhe i shoqi, për ta ngacmuar i këndonte një këngë popullore:
“Lule je
“dhe lule të thonë….”
Për nënën e tij lulet kishin qenë gjithmonë një mënyrë për të shprehur dëshirën e saj që të merrte pjesë në përtëritjen e vazhdueshme të jetës dhe të ishte e rrethuar me ngjyra dhe kundërmime.
Ai gjest tipik prej femre një kohë i kishte dhënë e kishte kënaqur dhe gëzuar. Tashti e ngushëllonte.
-Ndoshta kanë qënë një nga gjërat e pakta që kam patur në këto vite, i kishte thënë një ditë më parë të birit, kur ai kishte dalë nga burgu.- lulet dhe letrat e tua.
Letrat e tij! Vetëm një letër në muaj kishin të drejtë të dërgonin nga burgu, të shkruar qartë dhe me pak radhë (kur ishte në burgun e Tiranës mund të shkruante një faqe fletoreje. Ndërsa nga ai i Burrelit, letrat- gjithmonë një në muaj – nuk duhej të ishin më shumë se shtatë radhë!) dhe nëse polici i turnit që i kontrollonte – zakonisht një gjysmë analfabet- gjente vështirësi për ta lexuar, ato të mjera letra nuk arrinin kurrë në destinacion. Dhe askush nuk mund të ankohej. ( “E ç’i duam ne, simbas teje letrat e tua? Ti bëjmë koleksion? T’i vendojmë në muze?”)
Kohën mua ma shënjonin letrat e tua.
Dhe ja kishte treguar të gjitha, të ruajtura në një kuti kartoni. Nga e para deri tek e fundit, simbas datave.
-Falë këtyre letrave kam folur vazhdimisht me ty. Dhe kërkoja të lexoja edhe midis rreshtave, ato që mendoja se doje të shkruaje por nuk mundje. Mendoj se ja kam dalë dhe kjo më ka falur një qetësi të madhe.
Ndërsa ajo i fliste, ai kqyrte atë stallë, që nëna e tij edhe pse jetonte mes një mjerimi të madh dhe vetmie të trishtueshme, e kishte shndërruar dita ditës në një banesë duke jetuar, e nënshtruar por me dinjitet, situatën e saj pak të thuash të pakonceptueshme.
Muret, plot gunga e të futura, zbardhnin nga gëlqerja. Tavani mungonte krejt, por nëna e tij e kishte sajuar me fletë kartuçi të qepur buzë më buzë dhe të varur në trarët e çatisë. Me një arkë druri, të mbuluar me një qëndismë të punuar në orët e vetmisë, kishte sajuar një komodinë dhe e kishte vënë afër shtratit me dërrasa. Kishte edhe një tjetër shtrat në atë dhomë, me një sustë të vërtetë metalike. Ishte vënë ditët e fundit, ndërkohë që priste ardhjen e të birit. Atë rrjetë ja kishin falur punëtorët e një kooperative metalike shtetërore ku ajo kishte punuar vitin e parë të internimit, para se ta pushonin sërish dhe përfundimisht nga të gjitha nëpunësitë e mundshme.
Një tavolinë dhe dy stola, punuar me dorë nga një marangoz, djali i një mjeshtri të kooperativës, plotësonin gjithë orenditë e shtëpisë.
Mbi mure disa fotografi: ajo e të shoqit dhe e të birit, një tjetër foto e çastit më tej, bërë vite më parë në Tiranë, në rrugën “28 nëntori”, një portret tjetër i gjyshit nga ana e nënës dhe ndonjë foto tjetër që kujtonin një kohë të ndalur në vend, që rrinte pezull midis kujtimeve.
Por një gjë nuk arrinte të kuptonte ç’ishte: ishin katër fije spango që niseshin nga katër cepat e tavanit dhe ndalnin në qendër, ku mvarej një kokme alumini, pikërisht afër llambës elektrike. Fijet kishin një farë pjerrësie e cila shtohej sa më shumë i aviteshin qendrës së tavanit me kartona.
Nëna e kishte ndjekur vështrimin e të birit dhe i shpjegoi:
-Nuk mund ta marrësh me mend pse duhet? Për të mbledhur pikat kur bie shi: çatia pikon në të katër cepat.
Qindra herë e kishte pyetur veten se si ja dilte nëna e tij t’u bënte ballë nevojave të jetës së përditshme. Sa herë që i mbërrinte një pako me ushqime, çdo herë që nëna e tij ndërmerrte atë udhëtim shumë të vështirë në një rrugë të paasfaltuar prej njëqindepesëdhjetë kilometrash, me kamionë të rastit dhe gjithmonë duke paguar për të ardhur ta takonte në burg, ai donte të dinte si ja dilte.
Por pyetjet i kishin mbetur pa përgjigje. Në takimet e çdo muaji, në verë dhe në dimër, në Tiranë, sikurse edhe në Burrel, ajo i dilte përpara gjithmonë e buzëqeshur dhe nuk kishte lënë të kuptohej asnjë prej halleve të shumta që e mundonin. Dhe nëse ai këmbëngulte për të marrë vesh ndonjë gjë më shumë, ajo ja kthente me shaka:
-Tout va très bien, madame la Marquise[1]– përgjigjej duke cituar vargjet e një kënge franceze.
-Vërtet nënë?
-Fjalë markeze!
Nuk zgjateshin më për këtë çështje: takimi, i pritur për një muaj të tërë dhe i realizuar me shumë sakrifica, lodhje e mundime nga ana e saj, zgjaste vetëm dy minuta. Por edhe kjo mvarej nga humori i gardianëve. Nëse atë ditë kishte patur shumë takime, ata, të mërzitur, goditnin kangjellat e hekurit duke bërë zhurmë ferri, duke ulëritur e duke u fryrë bilbilave:
-Mjaft! Largohu! Takimi mbaroi!
Por tashti ai donte t’i dinte të gjitha.
-Dhe si ja bëje për të jetuar nënë?
Pyetja logjike dhe natyrale përfshinte një hark prej pesë vjetësh dëbimi dhe privimesh.
Nëna nuk iu përgjigj menjëherë. Ndezi një cigare (“Sa shumë pi!” mendoi ai, duke vëzhguar gishtat e zverdhur prej nikotinës) dhe pastaj u gjegj me një pyetje :
-Kaq e domosdoshme është?
-Nënë: dua ta di. Dhe ta dish: këtë herë dua të përgjigjesh ti, jo markeza!
Atëherë nëna filloi të rrëfente. Ngadalë, duke kaluar nga njëri fakt te tjetri,         pa një lidhje logjike, duke kundruar nga larg ç’kishte përjetuar dhe me qetësinë e atij që pse ka paguar një çmim të shtrenjtë, gjendet më lart se vuajtja, të atij që ndihet si i vetmi gjyqtar i jetës së vet, që ka pranuar me nënshtrim ç’vinte nga vullneti i Zotit dhe që është distancuar me dinjitet nga meskiniteti i gjindes me shpirt të varfër, duke fshehur lotët mbas një buzëqeshjeje të hidhur e mbi të gjitha, duke duruar gjithçka me mendjen te dita që do të bashkohej sërish me të birin.


***

-Mendova se babai yt nuk do t’i kishte mbijetuar arrestimit tënd, biri im…dhe në fakt…Nuk mund ta imagjinosh sa e pat goditur ajo fatkeqsi.. Të thuash që e pat shkatërruar është pak. Ai burrë i qeshur, shakatar, i hareshëm, që i pëlqente shoqëria, siç ishte babai yt…. eh! u ndryshua sa nuk e njihje dot më…
“Mbas arrestimit tënd për një vit e gjysmë unë kam jetuar me një burrë të shkatërruar…Të kujtohet unaza e stërgjyshit tënd nga babai? Ajo që thoshte se e ruante për ty?Bukur, e nxori, e vendosi mbi shkrimtoren tënde dhe më porositi të mos e hiqja andej. Në çasti të parë mu shtrëngua zemra dhe pata frikë: a ishte mirë? Pastaj më shpjegoi: donte që ajo unazë të rrinte aty deri sa të ktheheshe ti, për të ta dhuruar me dorën e tij…Kushedi sa herë e kam gjetur tek u merrte erë rrobave të tua. Rraste fytyrën në to dhe qante. Unë bëja sikur nuk e vija re. Përkëdhelte librat e tu dhe humbiste larg. Nuk donte ta shihja: babai bartëte edhe hidhërimin tim…. Kur morëm vesh se letrën e parë nga burgu ua kishe dërguar shokëve të tu dhe jo neve, nuk e dha veten.
“-Për ne, – tha,- do të jetë e dyta. Do jenë të tjerat, e dashur, duhet vetëm durim e guxim…
“Në të vërtetë, kërkonte t’i jepte guxim vetvetes.
“Nuk mund ta dinte, i shkreti baba, se nuk do lexonte më shumë se katër letra nga ti. Ate të shkurtit nuk arriti ta lexonte…e morën në njëzet të muajit. Gjashtë ditë më vonë e pushkatuan…pastaj…pastaj më sollën këtu. Por Zoti është i madh Miki: unë e gjeta në zemrën e miqve tanë. Sepse pikërisht ata, vëllezërit Llambi e Misto Prifti, familja Dilo dhe veçanërisht teta Melpo, më kanë dërguar të holla. Nuk ishin të detyruar ta bënin, por e bënë. E bënë pa patur shpresë se do tua kthenim. E bënë dhe pikë. Pastaj ishte xhaxhi yt, ishin kushërinjtë e tu, halla jote dhe fëmijët e saj. Edhe shokët e tu: nuk jam ndjerë asnjëherë e braktisur. Pastaj ishe ti me mua. Dhe ishte edhe babai. Ka qenë gjithmonë. Nuk ka munguar kurrë. Edhe tashti ai jeton tek ti, biri im…”
Koha kishte humbur vlerën e saj reale: ndërsa ajo fliste, ai rijetonte ose kërkonte të përjetonte ate jetë që nuk e kishte njohur nga afër, por që njëlloj kishte qënë e vetja.
-Dhe pastaj, kërkova të punoja triko dhe qëndizma për të fituar diçka. Edhe kam shitur ndonjë gjë nga ato që na kishin mbetur prej konfiskimit: ndonjë unazë, ndonjë çikërrimë që kishte shpëtuar pa u marrë.
Atij i theri zemra: ato “çikërrima”Ato objekte ishin kujtime të një jete të tërë, ishin pjesë përbërëse e shtëpisë së tyre.
-Me një fjalë ja dola – vazhdonte ndërkaq nëna, duke vështruar një pikë në zbrazëtinë që kishte përpara vetes. – Por për të përgatitur pakot e tua, do të më gjendej gjithmonë xhaxhai yt. Ai kalonte çdo muaj këndej dhe linte mbi këtë komodinë një zarf. Unë e dija: ishte kontributi i tij për pakon e muajit.
Xhaxhai i tij nuk ishte i martuar. Kur ja pushkatuan vëllanë, e ndjeu si detyrë të kujdesej për kunatën dhe nipin. Punonte si shofer: bënte një jetë të vështirë, por i hiqte vetes shumë gjëra në një mënyrë shumë të thjeshtë, as nuk i përmendëte sakrificat e tij.
-Tashti ka mbaruar gjithçka…- përfundoi nëna. – Ja ku jemi sërish bashkë… duhet të shkosh sa më parë te familja Prifti dhe te Dilot për t’i falënderuar. Do zoti dhe një ditë të kemi mundësi tu kthejmë atë që na kanë dhënë pa menduar të nesërmen. Nuk e bën gjithkush këtë. Pastaj duhet të dish se më ka ndihmuar shumë gjesti i shokëve të tu. Mendo pak: Robi e Bili më kanë sjellë pjesë të rrogës së tyre të parë si ndihmës- elektricistë dhe më vonë nuk harruan kurrë të shtonin diçka nga ana e tyre në atë që të sillja në burg.
“ Më kanë thirrur gjithmonë, nënë, nga dita që mbeta pa ty… pastaj… pastaj duhet të dish që jeta këtu në Lushnje nuk është e shtrenjtë. Kam mundur të kursej në shpenzime… vetëm cigaret nuk kam mundur t’i kontrolloj. Nuk kam qenë e zonja …
-Nënë…
-…jo: e them seriozisht. Pastaj i bëjnë keq edhe shëndetit!
Ndërkaq vazhdonte të mbante mes gishtave cigaren që tashmë ishte e fikur.
Ajo natë e parë kaloi mes kujtimesh dhe rrëfimesh. Në shtrat ranë shumë vonë. Për një kohë të gjatë ndjeu nënën e tij që rrotullohej e shqetësuar nën mbulesë. Në një çast të natës u ngrit me kujdes të madh dhe ndezi një cigare. Ai që ishte zgjuar, e zuri në gabim:
-Nënë, i bën keq edhe shëndetit!
Qeshën të dy. Ishte hera e parë që qeshnin që kur ishin takuar. Qeshën gjatë, me gjithë zemër, gati – gati duke u mekur: Jeta po çante rrugë mes kaq e kaq dhimbjesh.
Në mëngjes shpejt, nëna zbriti në qytet për të bërë pazarin. I biri, mbasi e vështroi edhe një herë në dritën e diellit atë dhomë të vogël, doli.
Aty jashtë, pa e ditur se atë kasolle asaj nate tetori e kishte fshikur një lumturi e dhimbshme, mëllagat shkëlqenin si gjithmonë të bukura dhe të mirëmbajtura nën rrezet e diellit që falte jetë të re, të freskëta dhe të kuqe. Mëllagat e nënës së tij….

Google+ Followers