Kisha e Shën Sofisë në prozën e Kadaresë

Nga Luan Topçiu



Sofia – simbol i krishterimit lindor


Sofia, një nga simbolet më të rëndësishme të krishterimit lindor ortodoks, vihet në qendër të prozës së shkurtër të Ismail Kadaresë “Kisha e Shën Sofisë“. Sofia – për ngarkesat filozofike që mbart, ka tërhequr vëmendjen në fushën e kulturës fetare dhe metafizike. Pas Dostojevskit filozofia e fesë orthodokse merr një zhvillim të ri, veçanërisht pas njohjes më të mirë të Perëndimit. Duke ndjekur rrugën e shkrimtarit të madh, që nga fundi i shekullit XIX deri në Luftën e Parë Botërore, aventura “e filozofisë fetare” ruse do të njohë një zhvillim shkencor, artistik e letrar, i cili është quajtur ndonjëherë “mosha e argjendtë” e kulturës ruse. Vladimir Soloviov kërkon të afrojë kërkimin perëndimor me kundrimin lindor, në një vizion që paralajmëron ekumenizmin. Në fillim të shekullit XX “ndërgjegjja e re fetare” (Merejkovski, Hipius, Ivanov) duke vënë në zbatim leximet e Nietzsche-s, kërkojnë të bashkojnë dionismin me krishterimin. Të lidhur me këtë ide, më të mëdhenjtë heqin dorë nga ambiguiteti, duke u përshtatur me “antroposogjinë”. Në këtë moment dalin “Sofiologët”, për nder të “Sofisë” do të marrin dhe emërtimin, (Florenski, Bulgakov). Për filozofin Florenski, Sofia është konceptuar nga njëra anë si një quasi hipostazë e hyjshmërisë, nga ana tjetër si krijesa e parë. Mbi konceptin metafizik tëSofisë kanë shkruar dhe një sërë filozofësh rusë. Sipas një filozofi tjetër, Bulgakov, Sofia merr aspekte të shumëfishta dhe të pasigurta të një demiurgu të krishterë, ajo bëhet shpirti i botës që plazmon botën fenomenale, sipas modelit të ideve “të krijuara” apo “të përfytyruara” nga hyjshmëria trinitare. Sofia do të jetë, me fjalë të tjera “natura naturanas“. Mbi pozitën e ndërmjetme tëSofisë, pozitë midis ekzistencës absolute dhe botës krijuese, ka hedhur dritë edhe Bulgakovi. Sofia nuk është hapësinore, por themeli i hapësirës. Sofia nuk merr pjesë përmes qenies dhe dinamikës së saj në jetën trinitare, por ajo ka një karakter pritës ballë hyjshmërisë, ajo është “përjetësia femërore” në raport me hyjshmërinë. Duke qenë një  prani midis kufijsh, Sofia do të ketë dy shëmbëllime: njëra e kthyer drejt hyjshmërisë – ajo është ikona e hyjshmërisë në udhën e shpërbërjes në hapësirë dhe kohë. Shëmbëlltyra e dytë është kthyer drejt botës. Sofia është themeli johapësinor i hapësirës. Vendi i saj koincidon kështusoj në përsosmëri me të famshmin “topos atopos” nga filozofia platonike, me qiellin pa shtrirje, ku janë lokalizuar “idetë”
Florenski  është mendimtari që e afron më tepër Sofinë me hyjshmërinë. Sipas tij Sofia është hipostazë. Tek mendimtarët e tjerë rusë Sofia bëhet: 1. Një ekzistencë atemporale, por jo e përjetshme, dashuri e Zotit për botën e krijesave. 2. Bota e ideve platonike. 3. Demiurg që realizon idetë e përfytyruara nga Zoti. 4. Rregulli dhe mençuria kozmike, uniteti në varietete etj..
Poeti dhe filozofi rumun Luçian Blaga, pas analizës që u bën spekulimeve të filozofëve rusë rreth konceptimit të Sofisë, drejton jo vetëm teologjinë, por edhe filozofinë e krishterë (orthodokse) drejt një drite me mundësi të reja. Në ç’ kuptim? Spekulimet sofianike i ofrojnë teologjisë dhe filozofisë ortodokse si dhe filozofisë laike një terren takimi, një vend asnjanës, ku një shumësi objektesh dhe problemesh mund të trajtohen, sipas kriteresh strikt filozofike, jashtë çdo lloj dogmatizmi rigoroz. (Blaga) Hapësira e fituar jep mundësinë, sipas tij, për të hyrë në debate filozofike me natyrë të theksuar laike.
Në botën bizantine janë ndërtuar shumë kisha me emrin Sofia, por për famën e saj dhe si një monument që bën pjesë në trashëgiminë botërore, është e njohur Kisha e Shën Sofisë, apo (Axhi Sofia) ndërtuar në Kostandinopojë. Kisha konsiderohet për format e saj arkitekturore – shprehja konkrete ndjenjës metafizike të një transcendence që zbret dhe bëhet e dukshme. “Si dallim nga arkitektura gotike, në të cilën më shumë është e shprehur lartësimi i njeriut drejt transcendentes dhe si dallim nga arkitektura e bazilikës romane, që shpreh një jetë paralele, por gjithsesi jashtë transcendencës “(Blaga).

Sofia – metafora e ndërmjetësisë


Vepra e Kadaresë përmasën universale e fiton jo vetëm përmes mesazheve universale, por dhe për nga përmasat fizike të saj. Harta letrare, ofruar nga Ismail Kadare, ka një shtrirje të gjerë në hapësirë dhe kohë, ndonëse në pjesën më të madhe të kohës është shkruar në vendin më të izoluar të botës. Vendi i hetimit të ndodhive letrare fillojnë nga vendi i tij, Shqipëria, duke u zgjeruar deri në Rusi, Kinë, në Lindjen e Afërt, duke përfshirë Greqinë, për të vazhduar zgjerimin në Egjiptin antik, duke mbërritur shpesh në përmasat e kronotopit të botës së hyjve e të ferrit e në viset e pashkelshme onirike të ëndrrës. Shtrirja në kohë mbulon mijëravjeçarë të historisë njerëzore, duke prekur dy skajet: duke filluar me mitin vendas, antikitetin dhe deri tek shembja e komunizmit dhe deri në ditët e sotme. Ajo që do ta shquajë veprën e tij është alternimi i ndodhive, alternimi i rrethanave, alternim i kohëve, duke krijuar kësisoj: kohën mitike, kohën legjendare, kohën historike, kohën fiksionale, të cilat së bashku do të jepnin të magjishmen – kohën romanore.
Konfrontimi i botës perëndimore me atë lindore mbetet një element kyç i këtij universi, përballja e kulturave që i zënë vendin njëra-tjetrës, apo mbivendosen mbinjera-tjetrën, ruajtja apo prishja e drejtpeshimit të tij, i trajtuar në disa rrafshe, ideologjik, politik dhe kulturor dhe veçanërisht në atë të mentaliteteve, dhe fetar. Ky plan i fundit përbën bazën e tregimit “Kisha e Shën Sofisë”. Tregimi trajton një fakt historik: transformimin e kishës së famshme në xhami pas pushtimit të Kostandinopojës nga Turqit. Ky ndryshim parashihte disa modifikime arkitekturore që në mënyrë paradoksale do kryejë një arkitekt i krishterë, (arkitekt Kauri) i cili, për ironi të fatit, është një deledash. Ajo, kisha e famshme, gjithsesi mbetet një hapësirë e shenjtë “androgjene”-gjysmëkishë – gjysmëxhami, ashtu siç do të mbeten shqiptarët pas pushtimit osman: gjysmë të krishterë, gjysmë myslimanë. (Ashtu siç pamë në radhët e mësipërme Sofia mbart në vetvete konotacionin e ndërmjetësisë. Sipas mendimtarëve rusë ajo shënon një zonë të ndërmjetme midis hyjshmërisë dhe botës, por, pas tentativave për modifikimin e saj në xhami, hipostaza e saj e ndërmjetësisë bëhet dhe më e theksuar).
Shqipëria, si rrallë ndonjë vend tjetër, ka ndjerë në shpinën e saj, ndeshjen e gjatë midis botës romano-perëndimore me atë ballkanike-bizantine. Perëndimorët kanë pasur si qëllim pushtimin e Gadishullit Ballkanik me kufirin final Kostandinopojën. Lindorët (bizantët, bullgarët, serbët, osmanët donin ta përdornin Shqipërinë për të dalë në Detin Adriatik dhe për të mbërritur në Itali. (E. Çabej)
Kjo gjendje e ndërmjetme midis Lindjes dhe Perëndimit, mes Athinës dhe Romës, së bashku me prirjen për konservimin e trajtave etnike kanë formësuar përfundimisht fizionominë specifike të Shqipërisë: vend i krishterë, pjesërisht i myslimanizuar, i ndodhur në mes dy kulturave të mëdha e të dallueshme nga njëra tjetra. Kjo hipostazë sugjerohet nga një lexim  simbolik i tekstit të Kadaresë. Në gjithë paradigmën e tyre fjalët-çelëse janë antonimike, që shënojnë kundërshti të shumëfishta :mashkullor-femëror, krishterë-mysliman, ndërtim-shembje, sulmues-mbrojtës, kryq-gjysmëhënë, fitues-humbës, i përgjumur-i zgjuar.
Sugjerimi fiksional, që na ofron Kadare është: arkitekt (ndërtim apo shembje, apo kombinimi i të dyjave), njeri (mashkullaritet apo femininitet, apo kombinimi i të dyjave) fe (krishterim apo myslimanizëm, apo kombinimi i të dyjave).
Në personazhin e Arkitekt kaurit duket se takohen dy fillesa të kundërta: mashkullorja dhe femërorja, krishterimi dhe myslimanizmi, pajtimi që duhet të ndodhë jashtë tij si ngritje-shembje  e kishës-xhami apo si shkrirja e dy drejtimeve të kundërta,madje ai kishte lindur më 23 shtator, që në shumë vende i thoshin sanatadita – të kam zgjedhur për këtë sepse ti je më i zoti dhe…më i përshtatshmi,-Ti je i vetmi që je në mes…as i krishterë as mysliman…madje kam dëgjuar se je një midisës…as burrë, as grua…Arkitekti ishte më i bardhë se gëlqerja. Sytë e perandorit ishin ngulur prapë te qendra e trupit të tjetrit.-Deledashët tek ne i mbajnë për të shenjtë,-vazhdoi, me po atë zë të lodhur. Ndaj ty po të besoj qendrën e botës “.
Duke parë tregimin si metatekst, për njohësit e veprës së Kadaresë, ky personazh është ravijëzuar njëherë në romanin “Kështjella”. Përpos përkimeve të tjera, periudha historike kur zhvillohen ngjarjet është e përafërt. Në roman ngjarjet janë vendosur në fundin e viteve 40, ndërsa rënia e Kostandinopojës, ka ndodhur gjegjësisht më 1453. Në të dyja tekstet personazhi kaur është një dinjitar i lartë në strukturat ushtarake, otomane-lidhjet me të kaluarën e tij të krishterë mbeten të gjalla . Dallohet si profesionist i zoti dhe në të dyja rastet është epileptik. Marrëdhëniet e arkitektit me Zotin, me kishën-xhami, me hierarkinë ushtarake janë disi të veçanta, falë ndërtimit të tij anatomo-fiziologjik të pazakonshëm. Ai shquhet si arkitekt i madh, pezmi fiziologjik, libidoja e pakënaqur, duket se mund të kompensohet përmes shkarkimit të energjive në krijimin artistik. Raportet më komplekse të personazhit janë ato të artit me seksualitetin (hermafroditë janë engjëjt dhe demonët).
Seksualiteti dhe krijimi artistik janë bërë objekt studimi i kritikës psikanalitike tradicionale. Sipas Freud-it, veprat artistike janë disa kënaqësi imagjinare të dëshirave inkoshiente. Freud-i nuk është marrë me kritikë letrare, por përpjekja e tij intelektuale drejt krijimit letrar apo veprave të artit figurativ, ashtu si dhe drejt biografisë të njerëzve të artit, ka një karakter eksperimental. Freud-i provon të verifikojë metodën, për një ilustrim më të mirë të saj, ofron të dhëna dhe nga fusha të tjera të kulturës. Nganjëherë është i preokupuar për simbole latente të veprave të artit (Edipi, Hamleti), herë të tjera merret me biografinë e autorëve  (Leonardo da Vinçi, Dostojevski)  etj. Interesante mund të duket përqasja e personazhit Arkitekt kauri me atë që do të bënte Freud-i në esenë tij “Një kujtim nga fëmijëria e Leonardo da Vinçit”. Sipas dijetarit austriak, gjeniu i Rilindjes Europiane është përkushtuar më shumë kërkimeve dhe eksperimenteve, aq sa një pjesë të madhe të tyre nuk u shkoi deri në fund, duke kërkuar gjithmonë gjëra të reja mbetej, diçka e papërfunduar (nga shkaku i papërcaktueshmërisë së tij seksuale)  Arkitekti, personazh fiksional i Ismail Kadaresë, me Leonardo da Vinçin, kanë të përbashkët papërcaktimin seksual dhe realizimin e tyre në krijimtari artistike. Krijimi ka vlera kompesatore. Këtë radhë arkitekti duhet të realizojë diçka, që është në harmoni me natyrën e tij fiziologjike-tjetërsimin e kishës në xhami. Nuk di ç’të bëjë: ta ndërtojë apo ta shkatërrojë? Të gjejë një zgjidhje kompromisi? Si një modalitet të skajshëm ai mendon pajtimin, ndryshe thënë, të ngurtësojë një formë të ndërmjetme  “midis” prandaj  “midisi” është konceptuar në formë metonimike. Simbolet bashkëjetojnë paralelisht, duke kompletuar vertikalitetin e tekstit, në gjithë paradigmën e tij, me shenja, objekte, dukuri, procese të papërcaktuara që i shërbejnë konceptimit metonimik të tekstit. Kadareja përpiqet të pajtojë elementët e kundërta të botës, duke shtruar pyetjen: Ç’do të ndodhë me drejtpeshimin e botës? “Ishte padyshim ngrehina e vetme në botë që vihej përpara provës së ndërrimit. S’besonte se do t’ia shkulte përnjëmend krishterimin, më shumë shpresonte ta kthente në shtëpinë e parë ku do të rrinin nën të njëjtën pullaz dy fetë e mëdha të botës“.
Gjatë hamendësimeve për fitoren e njërës fe ndaj tjetrës në të ardhmen kishë -xhami, autori do të na japë një alternativë të re: “Shumica, ashtu siç pritej, e kishin kuptuar këtë ndërrim si  ngadhënjim të islamizmit. Një pjesë, më e vogël, përkundrazi si një qëndresë të krishterimit. Kurse disa të paktë kishin kapur një kumt të ri: kapërcimin e së pamundurës
Dikotomia e personazhit do të reflektohet dhe në plan kulturor dhe gjegjësisht do të marrë dhe forma gjuhësore. Mënyra e reagimit të personazhit, gjendja e tij midis dy botëve, manifestohet dhe në formulat e mirësjelljes që u takojnë kulturave të ndryshme: “Ishte i vetmi që e thërriste “madhëri” dhe “imzot”, sipas mënyrës së kaurëve. Por atij i pëlqente
Këto simbioza kulturore dhe fetare, në ndërgjegjen e arkitektit, jetojnë bashkë me strukturën bio-psikologjike të tij dhe përbëjnë bazën e një bashkëjetese tjetër:  mes shpirtit të krishterë, që ndihej në çdo gur, kolonë, objekt të kishës dhe, “veshjes” myslimane, që ajo  (kisha)  duhej ta vishte pas rënies së Kostandinopojës.
Proza mbyllet me një skenë hermetike dhe entropike. Arkitekti identifikohet me një kolonë”, të ngjashme” seksualisht me të, në një idil dashuror, tragjik për nga ndërtimi anatomik – me mungesën e seksit, “Qyshse e mbështete qendrën e trupit tënd pas meje dhe unë e ndjeva atë heshtje tempulli, e kuptova se ti je ndryshe nga ata. Ti je si unë“.
Nga pikëpamja tematike proza bën pjesë në veprat e “Perandorisë Otomane”. Autorin, dhe këtë radhë nuk e preokupon ekzotizmi oriental, por e ka përdorur atë si pretekst për të shpjeguar dukuritë e shekullit të 20, prosede tipologjike e njohur e veprës së tij. Proza në fjalë është shumëdimensionale dhe e hapur për më shumë interpretime, ajo lejon lëçitje që nga ajo tradicionale deri tek ajo politike dhe alegorike. Teksti ka marrëdhënie ndërvarësie me nëntekstin. Kemi mendimin se tregimi është një aluzion për një kontekst aktual përpos atij universal. Pas daljes nga totalitarizmi vendet ish-komuniste ndodhen jashtë Europës, megjithëse tendencat shpirtërore dhe politike drejtohen drejt saj. Ato ndodhen midis kapitalizmit dhe socializmit. Kjo gjendje ende e papërcaktuar apo e ndërmjetme që ruhet edhe në planin fetar shënon hipostazën specifike të Shqipërisë së sotme.
Tregimi “Kisha e Shën Sofisë” ka në bazë të saj një sfond psikologjik, armaturë, ku zhvillohet domethënia historike. Përmes thelbit të saj simbolik, “Kisha e Shën Sofisë” e grish lëçitësin e sotëm për bashkëjetesë.

Google+ Followers