Ndodh si në ëndërr (Për “Librin e udhëtarit” nga Izet Duraku)

Nga Demir Gjergji



I velur me ciklin e jetës që përsëritet mërzitshëm, i velur me peizazhet e përditshme, i rënduar nga ajri përreth, i mësuar me udhën, shtëpinë, kufirin, gjallesat, ujërat, kreshpërimet e dheut e të gurit, madje edhe me qiellin, retë, shiun, vetëtimat, ngjarjet, tërmetet, eklipset, i lodhur me këtë botë të krijuar prej Zotit, njeriu kërkon një bujtinë tjetër për ta ngrysur jetën, ose për tiu shmangur muzgut të saj…E kështu niset për tjetërkund: në aventurë, fantazi, në tjetërbotë e tjetërjetë të vetëkrijuar. Në këtë rast ai merr atributet e një Zoti tjetër e po në këtë rast ai është shkrimtari.
Në romanin “Libri i udhëtarit”, Izet Duraku e ka krijuar këtë tjetër botë me tharmin e asaj bote që e ka mërzitur me uniformitetin dhe “normalitetin” e pambarimtë të saj. Malet janë male, peizazhet po ashtu, ajri-ajër e uji po ujë, njerëzit, gjallesat e tjera, shiu, tërmetet, eklipset, të tilla janë…Veç jo në harmoni të normales për të mos na befasuar. Gjithçka duket e lëviz tjetërlloj, në kahje pa ligjësi. Ndodh si në ëndërr…
Dhe romani fillon me një ëndërr e kështu vazhdon. Personazhe me huqe, të folme, veprime, vese e virtyte, me rite e besime, me tjetër mënyrë të dashuruari apo të urryeri. Ngjarje që fillojnë nga fundi e bitisen sapo fillojnë, sherre që të shkrijnë gazit, dasma që ngjanë me kortezhe, lindje të përzishme e morte që përcillen me barcoleta. Ajo që duket, në të vërtetë është maska për të fshehur atë që duhet të duket. Gjithçka lëviz pa lejen e arsyes, përtej vullneteve dhe synimeve.
Parë nga kjo dritare, romani është shkruar si revoltë ndaj rrafshimit, lëmimit dhe njësimit.
Izet Duraku i përket atij brezi shkrimtarësh, rinia e të cilëve ishte vënë në rresht për të ecur në një komandë, për të përjetuar pasionet revolucionarisht (puthja e munxosur, liria e lidhur, ëndrrat të redaktuara etj). Në atë moshëkohë, autori i këtij romani shfaqte shenjat e para të talentit me poezi dhe me ndonjë tregim, që gjithsesi, “stononin” me atë mal veprash të Realizmit Socialist. Në krijimet e tij të para, zor të gjeje kazma e pushkë bashkë, hosana e marshe “për të “Parin”, për “Lavdimadhin”, për të “Përjetshmin”. Madje, në orë leksioni, (ishte student atëherë, në një grup me Ardian Klosin, Agron Balën, Skënder Dukën, Adelina Balashin… etj) gjenim kohë të ironizonim pjesë leksionesh me të famshmet Pesë Parime të Realizmit Socialist. Në auditor, nën banka ndodhte të kalohej dorë më dorë ndonjë poezi e Jevtushenkos. Fondi rezervat i bibliotekës së fakultetit ishte më i ëndërruari për tu lexuar…Për fat, edhe jashtë atij rezervati, atëherë mund ta gjeje “Papën jeshil” dhe “Wik end në Guatemalë” të Asturiasit, “Leopardi” të Main Ridit apo vepra të tjera që donin një tjetër lloj leximi. Pikërisht atëherë Izeti, shkruante tregimin “Shqisa e shtatë”, ku pasioni i dashurisë ndizej në ditët vjeshtore të aksioneve ndërtimtare. Shkurt ajo që ndalohej ishte kulti. Atëbotë Izeti vinte prej maleve verilindore të buzëdrinit, pranë kufirit me Kosovën. Me një zgjuarsi të lindur dhe në simbiozë shpirtërore me gjithçka të vyer nga vendlindja e tij, me një kujtesë të admirueshme e logjikë prej burri, me vullnet të madh leximi dhe shpirt dyshues si dhe kundërshtues, ndonjëherë deri në kokëshkrepje, por edhe i kujdesshëm “dinak” për të gjetur shteg daljeje nga gracka ku i pëlqente të hynte jo rrallë. Duhej të kalonin dhjetëvjeçarët që atëherë e deri më sot, që ai ta shfaqte në një vepër letrare ta përmasave të romanit këtë psikologji.
Romani në fjalë mendoj, se në vetëdijen e tij krijuese ka qenë ngjizur që atëherë. Dhe miqtë e tij në një farë mënyrë e kanë lexuar këtë roman para se ai ta shkruante. Pa një subjekt me ngjarje sipas stilit klasik, pa kohë e vende, madje edhe me emra ndryshe të personazheve, romani rrjedh si një lumë zhurmëmadh (buzëdrinasi nuk kishte si ti shmangej oshëtimës së ujërave në rrokullimë). I shkruar me një regjistër të lartë emocioni dhe me një tension të lartë artistik, ai nuk ka se si të përjetohet përveçse si një ëndërr, siç thamë më lart. Ja një fragment nga romani: “…Pa mbaruar mirë këto fjalë, përballë murit shkëmbor në fund të shpellës, e pashë veten para dyerve që shtilleshin me shpejtësi. E bardhë, e zezë... e bardhë, e zezë… një lëmsh bardhezi…Kanata e bardhë e derës nuk dallohet prej të zezës. Janë kaq afër me njëra-tjetrën... Ku është më mirë, lart apo poshtë, në botën e poshtme a të epërme? I verbër, apo shurdhan... Me zgjedhë sytë a veshët? Një luzmë e madhe njerëzish duke u ngjeshur pas njëri tjetrit sa vinte e zmadhohej. Shtohej dhe grindja para dyerve. A ka rrugë tjetër ku tmos shurdhohesh e verbohesh...O qorr aga, ku e ke mendjen, ec ose hap krahun! Mos i fol qelbësirës, bjeri, klithte një tjetër. Futja me shqelm bythve. Me shqelm shpellarit! Kokës, bjeri kokës, kokëtul, errësirë! Si the, tepelekut?! Hidhu, të thashë...Më shkele, tutkun. Tutkuni i motrës sate. Ah, ta... Mor po, ec të thonë... O hajdar, o kandar i leshit! Lëvizi çengelat, jepi! Futja të thashë! Oo me rob… Futja! Mbyll sqepin, horr, hap udhën! Tu hapshin trutë! Me rob shtëpie! Shkule shurdhin! Mos u shtyj! Shtyje, shtyje! Ah ta shkë…” Gjendje e skena të tilla e kapërcejnë kufirin e reales dhe marrin përmasa simboli. Veç kësaj, gjuha e kësaj vepre është e mbushur me një pasuri të jashtëzakonshme shprehjesh frazeologjike, idiomash, alegorie e fjalësh me peshë të madhe semantike. I ardhur nga poezia, bashkudhëtar për shumë kohë me gazetarin dhe sidomos, në sprovë të vazhdueshme me tregimin, te ky roman, Duraku, ka ditur ti japë hire fjalës, ta vendosë atë në sprova të mëdha të përcjelljes së mendimit. Nga kjo pikëpamje, te kjo vepër letrare kemi një minierë lehtësisht të shfrytëzueshme për të shquar diamantet e shqipes.
Dhe lumi përsëri ne qerthullin e ngushtë të maleve në kërkim të zemëruar të detit, domethënë njeriu në pelegrinazhin e tij sizifian në kërkim të hapësirave të lirisë. Në fund, lumi në shtratin e tij dhe njeriu në fatin e vet bëhen një: “Sakaq rrëzohem e thithem me shpejtësi poshtë, ndërsa trupi i bëshëm i Davidit u vërvit në hava si pupël. Dukej sikur, i ndarë më dysh, një pjesë e lumit ngjitej, ndërsa pjesa tjetër duke zbritur ndiqte rrëmbyeshëm rrugën e zakonshme. Gjithnjë e më larg meje, koka e Davidit zvogëlohej në ikje midis ujërave dhe në çastin kur pashë krejt për së largu edhe një herë shpinën e tij të zhveshur midis dhjetëra të tjerave që hovnin si salmoni duke iu ngjitur shpatit të thiktë midis shkumës së kataraktit që derdhej, ndjeva deri në rropulli rroposjen time.
Bëje zot ëndërr, bëje zot ëndërr, lutem në heshtje.…” Fleta e fundit mbyllet duke kujtuar fletën e parë:
“-Edhe nfun tbotës, skam me ta lanë vendin. Për mbas shpine mke deri ku bren miza hekur. Tamli i nanës ka me tdal për huune...
Në këtë pikë të ëndrrës zgjohem i mbytur në djersë…”.

Ndodh si ne veprat e shumë të mira të artit. Fillimi rimerret në fund…

Google+ Followers