Një intervistë me Gabriel Garsìa Markez

Në fillim ishte një ide e mësuesit të tyre të letërsisë, Arshin Xhezo, që nxënësit të krijonin një album për shkrimtarët. Natyrisht, pas kësaj, erdhi entuziazmi i takimit me shkrimtarët. Por protagonistja e kësaj nisme, Fiona Kopali, tashmë studente për jurisprudencë, synoi që ky projekt të shndërrohej në libër si një dëshmi publike jo vetëm e asaj që bënë shokët dhe shoqet e saj dikur, por duke i dhënë nismës dhe projektit vlera e prurje të reja. Pas shumë muaj pune, kërkimi dhe pasurimi të projektit fillestar, më në fund libri u formatua në përmasat që është publikuar sot. Një numër shkrimtarësh dhe njerëz të letrave shqipe si Faik Konica, Fan Noli, Gjergj Fishta, Ismail Kadare, Dritëro Agolli, Xhevahir Spahiu, Luljeta Lleshanaku, Matteo Mandalà, Shaban Sinani  por edhe përfaqësues të letërsisë botërore si Ernest Heminguej, Gabriel Garsìa Markez, Rudyard Kipling u bënë pjesë e këtij albumi përmes relikeve si fotove, intervistave të tyre me autoren, shkrimit të dorës apo të përkthyera nga autorja. Nga libri “Në takim me shkrimtarë” po shkëpusim një intervistë të Markezit, dhënë gazetarit Ernesto McCausland, përkthyer nga spanjishtja prej autores dhe mund ta gjeni në librin “Në takim me shkrimtarë”. (fq. 198-206, Kopali Fiona)


Gabo flet për Karaibet
Një kronikë nga Ernesto McCausland

- BREGDETI -


Do t’u tregoj ç’më pëlqen tek bregdeti: nuk do t’ua tregoj, do t’ua shpjegoj. Kam udhëtuar nga Parisi në Kartagjenë, apo nga Madridi në Kartagjenë ose në Barrankija, për shembull. Në momentin që mbërrij këtu vërej që çdo pjesë e trupit dhe e mendjes sikur kthehet në vendin e vet, rigjenerohet, dhe identifikohet përsosurisht me gjithë realitetin ekologjik përreth. Kam arritur në përfundimin se njeriu ka përkatësinë e tij ekologjike, dhe është shumë e rrezikshme dhe e vështirë të dalësh që andej. Kjo, mua më ndodh, të them të drejtën, jo në bregdet, por në Karaibe, në çfarëdo vendi të Karaibeve. Edhe po të m’i lidhin sytë, unë prapë e kuptoj që jam në Karaibe, sepse organizmi më funksionon në atë mënyrë, që nuk ndodh askund tjetër. Edhe mendja, gjithçka është një ripërtëritje, prej një identifikimi të plotë të trupit, mendjes me mjedisin.
Nuk ju ka ndodhur e kundërta? Kur keni qenë atje, t’u jenë shkaktuar reaksione organike?
Ah, po, po, po. Sigurisht. Një katastrofë! Mezi fle, kam probleme me kujtesën, perceptimet nis t’i bëj ndryshe… Por, gjithmonë kështu ka qenë. Puna është se vetëm tani e kam kuptuar tërësisht. Kur po shkruaja “Vjeshtën e patriarkut”, papritur hasa në vështirësi, u bllokova, prandaj nuk dija si të vazhdoja më tej. Prandaj, naivisht mendova se kisha nisur të harroja gjërat, të qenit e njerëzve, ngjyrën e dritës. I lashë të gjitha, dhe bëra udhëtime nëpër Karaibe, njëri pas tjetrit. Zgjati një muaj, një udhëtim gjatë të cilit nuk bëra asgjë, nuk takoja njeri, nuk bëja asgjë të veçantë. Shkoja në plazh, shikoja njerëzit, flisja me ta. Kisha përparësinë që, në radhë të parë, në atë kohë më njihnin pak,në radhë të dyt, isha në një zonë, ku më njohin pak njerëz edhe sot. Shkova me Mercedesin dhe Mercedesi më thoshte, epo mirë, por për çfarë erdhe, çfarë po kërkon, nuk po merr as shënime. U riktheva, dhe e lëshova veten gjer në fund. Kuptova se nuk po harroja ndonjë gjë- më kishte mbaruar “benzina” e kulturës themelore. E vetmja gjë që bëra ishte të jetoja atje. Më pas, duke lexuar librin, dorëshkrimet origjinale, gjeta që kishte disa detaje të vogla, si, për shembull, të një vajze që më pa kalimthi, mbante një shami të verdhë, dhe me sy të kaltër, por ky ishte vetëm një çast. Të gjitha këto gjëra, m’u dukën se ishin ato për të cilat kisha nevojë, ose më saktë ajo që kisha nevojë ishte që të kisha sërish atë ambient brenda vetes, në mënyrë që të vazhdoja të shkruaja, sepse gjithçka tjetër e kisha të qartë që më parë. Më mungonte “benzina” për të nisur fluturimin. Këtë përvojë nuk e kam harruar. Në atë kohë, mund edhe të thosha, shiko, nuk më pëlqen asgjë, e kam zët gjithçka, çdo gjë më bezdis. Por nuk mund të rrijë gjëkundi tjetër përveçse atje. Kjo më ra për pjesë, ashtu si më ra për pjesë mamaja ime. Kur u ndanë, këto na ranë…
- MUNGESA-
Cilido që ka lexuar ndonjë nga librat e mi mund ta verë re që unë nuk jam larguar nga Karaibet. Ose, nëse kam ikur, nuk kam arritur ta shkëpus kordonin unbilikal, dhe kështu nuk jam larguar dot kurrë. Është punë tjetër fakti që jetoj gjetkë. Por, njeriu largohet kur arrin të shkulë rrënjët që andej. Do të kisha dashur, por e vërteta është se nuk kam mundur ta bëj një gjë të tillë. Nuk kam mundur të shkulem nga Karaibet. Nuk mund të them të njëjtën gjë për vendin. Më saktë, nuk largohem dot nga vetë Karaibet. Prej kohësh nuk shqetësohem më për këtë gjë. Një herë e një kohë, konsiderohej tradhti të mos jetoje në Kolumbi. Dhe unë, gjithmonë kisha një përgjigje për këtë: në cilëndo anë të botës të jem, unë po shkruaj një roman kolumbian. Ndër të tjera, jam kaq rebel, saqë kam përshtypjen se të gjithë udhëtimet dhe të gjithë vendet, ku kam qenë, nuk kanë ndikuar aspak për të më ndryshuar. Jam akoma aq krudo sa kur jetoja në Arakataka. Është tjetër gjë procesi i kulturimit që është thelbësor, dhe pasurohet, patjetër, me udhëtimet, dhe me njohjen e pjesës tjetër të botës dhe njerëzve të tjerë. Por, elementët bazë të atyre që shkruaj i kisha në bregdet që në moshën dhjetë-dymbëdhjetë vjeçare. Ndikimin e Vajenatit (muzikë tradicionale e bregut të Karaibeve), pa pikë dyshimi, ndikimin e të gjithë kulturës popullore të Karaibeve, e kam që nga vitet e para të jetës sime. Gjithashtu, besoj, se ndodh edhe e kundërta: shkolla dhe universiteti mund të zbehin dhe të zhvlerësojnë këto shenja të kulturës popullore.
Nuk ndjeni ndonjëherë ndonjë impuls që të shkoni në fshatra, të riktheheni në fshatra?
Në fakt, po. Puna është se tani kam një pengesë praktike: nuk mund të shoh dot asgjë. Ngaqë, sapo mbërrij, menjëherë më mbyllin, më rrethojnë dhe nuk më lejojnë të shoh. Dua të them, sot, fshatrat nuk janë më si më parë kur shkoja atje. M’i ndryshojnë. M’i ndryshojnë njerëzit, miqtë që kam përqark. Ah, sa do të doja! Por, nuk është e mundur. Kjo më ndodh edhe me qytetin, jo vetëm me fshatin.
-FAMA -
Kam përparësinë që më njohin, por nuk më kushtojnë shumë vëmendje. Kam thënë një herë në Barrankija, kur shkova para nja pesëmbëdhjetë vjetësh, se këtu në bregdet nuk ka prestigj që zgjat 24 orë. Këtu, unë dal në rrugë, dhe më thonë, “hej, ç’kemi!” Askush nuk afrohet që të më bezdisë, as të kërkojë punë, as autograf, as të më thonë që e kanë lexuar librin. Aspak. Kjo është fantastike! Dy vende janë kaq fantastikë.
Edhe Meksika, sepse është një qytet aq i madh dhe aq i rrëmujshëm, saqë nuk merret vesh jam apo s’jam atje. Kur shkoj të shkruaj, marr valixhet, mbyllem atje, dhe shkruaj në qetësi. Kam edhe bibliotekën për të punuar atje. Dhe për më tepër, në bregdet nuk varin po thuajse fare. Më përshëndesin, më pyesin, “si je?”, por asnjë nuk ndalon që të më bëjë filozofi.
-TË RRËFYERIT-
Talenti më i madh i njerëzve të Karaibeve, i pa krahasueshëm me tjetër në botë, është rrëfimi. Eh, si dinë të rrëfejnë histori! Këtej, gjithçka e kthejnë në tregim.
Ju e shikoni këtë përditë, me njerëzit që bisedoni?
Po, ata reflektojnë në mënyrë filozofike, por gjithnjë duke u nisur nga një ngjarje që e tregojnë fije për pe siç ka ndodhur. Është një talent i rrëfimtarisë, për fat. Kur ke fatin ta kapësh në kohë dhe të shndërrohesh në zëdhënësin e saj, ose të paradigmave të saj, është mrekulli. E di, që askund tjetër nuk do të kisha mundur të shkruaja atë që kam shkruar këtu. Ndihem i rrëmbyer nga jeta reale këtu.
Pra, nuk është se ka më shumë histori se askund tjetër, apo se historitë janë më fantastike?
Jo. Puna është se njerëzit dinë t’i shohin ashtu siç janë, dinë t’i rrëfejnë. Mendoj se, kjo ndodh kudo, pak a shumë, por njerëzit nuk dinë të tregojnë. Ka kultura që i shohin gjërat, por nuk mund t’i pranojnë, nuk i zënë ngoje dhe as t’i përmendin, sepse nuk mund ta besojnë ndodhin, ngaqë u kanë mësuar se këto gjëra nuk mund të ndodhin. Shohin ndonjë qilim duke fluturuar, dhe takohesh me një filozof, që të thotë, jo, kushedi ç’është, sepse dihet që ai nuk fluturon. Ndërsa këtu të tregojnë si fluturon. Të thonë:
-Ç’ke?
-Ja, iku një qilim.
-Po si iku qilimi?
-Po, duke fluturuar.
-Dakord, në rregull.
Dhe ti e di se është e vërtetë. Ti nuk e diskuton. Turistët e diskutojnë dhe i bëjnë fotografi tapetit duke fluturuar.

-VAJENATO-
Çdo gjini letrare ka kohën e vet. Dua të them, romani i sotëm nuk është ai i para një shekulli, as ai i para dy, apo tri. E njëjta gjë ndodh me Vajenatin, e me gjithçka. Nëse do të shkruanim historinë e Vajenatit do të pohonim se origjina e tij është në thelb narrative. Xhonglierët kalonin fshat më fshat dhe tregonin ndodhi. Sot, kjo është zhvilluar me të njëjtin hap që është zhvilluar edhe vendi. Fakti që tani është romantik, që po i ha terren Boleros (zhanër muzikor me origjinë latine), që ka qenë perandori i romanticizmit në muzikën e Karaibeve për vite të tëra, është thjesht pasojë e kohës. Pra Vajenato romantik duhet të jetë i pranueshëm, ashtu siç ishte i pranueshëm kur kishte rrëfimtari, dhe ashtu siç do të jetë më vonë, që nuk dihet se ç’formë do të marrë. Sigurisht, ka një ndikim të madh komercializimi në Vajenaton e tanishëm dhe po ashtu Vajenato romantik të jep përshtypjen se mund të jetë pasojë e ndikimit komercial. Por, ky është realiteti. Tanimë, me kalimin e viteve, do të gjendet mënyra për ta “filtruar” atë që duhet të dimë, të dimë çfarë ka mbetur vërtetë. Por, mendoj se Vajenato i ditëve të sotme, ky Vajenato romantik, mjaft i komercializuar është po aq legjitim sa edhe ai i xhonglerëve.
Ka ndonjë që e pëlqeni?
Nga këta?
Nga këta. Nga të rinjtë?
Po. Nuk mund t’i përmend tani, sepse janë shumë. Për më tepër, nuk i njoh më as emrat dhe autorët. Mua, ajo që më shqetëson, dhe përgjigja ime ka të bëjë shumë me këtë shqetësim, është prirja e sotme për ta akademizuar Vajenaton, për të krijuar një “akademi” të Vajenatos, që do të tregojë se çfarë është dhe çfarë nuk është legjitime. Për këtë e kritikoj Akademinë e Gjuhësisë, sepse ajo e mban “burgosur” gjuhën, është si një akademi policore, që i prangos fjalët dhe i fut në një qeli e ato që janë atje brenda, nuk mund të përdoren. Nuk mund të bëjmë të njëjtën gjë edhe me Vajenaton. Gjuhën e bën jeta, e bën rruga dhe Vajenaton po e bëjnë njerëzit. Për shembull, kur unë njoha Vajenaton ishte një sakrilegj i vërtetë ta kërceje. Ti e njeh Paradën e Vajenatos. Është një vend ku njerëzit ulen rreth e qark këngëtarëve dhe rrinë me ditë të tëra duke pirë. Kjo ishte për tu dëgjuar, jo për tu kërcyer. Tani nisi të kërcehet, ç’t’i bëjmë? Të paktën, të mësojnë ta kërcejnë siç duhet.
Por kërcehet këndshëm apo jo?
Kërcehet këndshëm. Unë gjithmonë kam vuajtur ngaqë nuk dija ta kërceja Vajenaton. Tani, po të shkosh në një festë këtu, në një festë në Bogota, Vajenato do të shoqërohet me pajisje elektronike, ky është një evoluim i Vajenatos që është shndërruar në Vajenato që kërcehet. E njëjta gjë ndodh me baletin, e me mijëra gjëra, që më parë nuk kërceheshin, e tani, kërcehen. Kështu e ka jeta, gjërat marrin rrjedhën e tyre. Ditën që kjo gjë nuk do të ndodhë më, kemi vdekur, mbaruam, dolëm nga jeta. Dhe të dalësh nga jeta, edhe sikur për pesë minuta, të merr vdekja me vete.

Google+ Followers