Në Shqipëri, shkruhet Ndryshe (Intervistë me shkrimtarin Gazmend Krasniqi)

Gazmend Krasniqi është autor i njohur në letrat shqipe pas viteve ‘90-të. Pas poezisë viteve të fundit, ai i është përkushtuar prozës. Pak kohë më parë, shtëpia botuese “Saras” botoi romanin “Shitësit e Apokalipsit”
Intervistë me shkrimtarin Gazmend Krasniqi

Çfarë duhet të thuhej e përsëritej patjetër për letrat shqipe?

Pyetja se çfarë ndodh me letërsinë shqipe, meriton të bëhet në çdo kohë, por sot që janë tronditur thellësisht sistemet tradicionale të vlerësimit, kur mendimi i paspecializuar i bën jehonë një prodhimi mesatar dhe nënmesatar, diçkaje që është artikuluar për arsye të ndryshme dhe diçkaje të pranuar përgjithësisht në mënyrë konvencionale, ajo meriton të theksohet në mënyrë të veçantë. Që është gjykimi thembra e Akilit na e kujton edhe rasti i socrealizmit: manipulimet me emra të traditës ofrohen si shembujt më të kapshëm, pasi sot, me mjetet që ofrojnë interpretimet e reja letrare, i shohim ndryshe nga ç’janë fabrikuar për disa dekada. Interpretimi i njohur tradicional i letërsisë na çon te pyetja tjetër: nëse paaftësia për të folur për letërsinë si letërsi, paaftësia për të zotëruar kodet elementare, ka pjellë lista emrash, shpesh pa vepra, cilët janë shkrimtarët shqiptarë? Me hyrjen e veprave të reja në sistemin dinamik të traditës dhe me vlerën e (ri)leximeve nga brezat e fundit historia e letërsisë dhe letërsia vetë nuk janë një e dhënë e pandryshueshme. Sot nuk mund të jetë më një sistem referimi botimi i fundit i historisë së letërsisë, që konkretisht është Historia e letërsisë shqiptare, botim i Akademisë së Shkencave e RPSH, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë 1983. Natyrisht, as tekste të tjera para tij. Përvoja e studimeve letrare në botë dhe në vend përbëjnë një pikënisje të re, pasi të kemi rënë dakord për këto çështje: është krijuar një traditë tjetër, në liri të plotë dhe bashkëkohore, e studimit teorik; është arritur një rezultat tjetër për vepra të veçanta që, për arsye jashtëletrare, mund të ishin përjashtuar si pika referuese, megjithëse mund të tërheqin pas gjithë mendimin për letërsinë dhe poetikën e saj; nuk funksionon më kriteri përjashtues ideologjik; nuk funksionon më përpjekja për të kërkuar shpjegimin e historisë së letërsisë me historinë sociale, e anasjelltas.
Shihni mundësi reale që kjo të ndodhë?
Fillimisht, duhet të ndodhë dallimi mes kritikës së ditës dhe studimeve akademike. Ja si e shpjegon Umberto Eco: “Ka vepra të Pavezes dhe të Kalvinos që të kanë ngazëllyer një herë e një kohë, por kur i lexon dhjetë vjet më vonë, mendon: eh, kaq qenka e gjitha… Pastaj kalojnë dhjetë vjet të tjera, i shfleton përsëri dhe thua: jo, jo, vërtet ia vlejnë. Varet nga humori, nga moti, ka apo jo lagështi në ajër, të dhemb apo jo kurrizi. Pra, lexon një faqe dhe mërmërit, pah, çfarë dreq gjëje paskam sajuar, pastaj e lexon sërish pas një viti dhe rreh barkun: jo keq, thua. Rilexova pak muaj më parë “Na ishte njëherë Mattia Pascal” dhe mendova: epo, jo kushedi çfarë. Prandaj duhet ndaluar kritika militante… Sepse është shumë koniunkturale. Kritika akademike del mbi komentet e rastit: një libër e lexon edhe pas shumë vitesh, punon mbi të, i kthehesh prapë, e shqyrton… Kurse kritika militante varet nga moti dhe nga lagështia në ajër… Dikur, kur dilte një libër i Moravias, drejtori i Corriere-s ia jepte Emilio Çekit për ta recensionuar, por jo që ta bënte menjëherë: kështu Çeki mund të shkonte edhe dy ose tre muaj me një libër, kishte kohë ta “përtypte”. Kurse sot, recensionin e duan për nesër, madje për dje, mundësisht. Edhe kur kemi gabuar, duke e quajtur letërsinë me plot emra pa lidhje me të, në Perëndim e kemi marrë modelin. Mirëpo, tashti që na vihen edhe një herë në provë intelekti dhe energjia, e kemi marrë me hezitim.
Në morinë e problemeve, me të cilat përballet çdo ditë shoqëria jonë, shpesh të një natyre ekzistenciale, si ikja masive e popullatës, mbijetesa, plagët e trashëguara, ngushtica ekonomike, korrupsioni etj., ku e vendosni për nga renditja mjerimin e kulturës e, për pasojë, të letërsisë?
Shkrimtari nuk vihet më në funksion, prandaj, në katrahurën që përmendni, shteti as që do të kujtohet për të, për “kafshatën” e tij. Ne që kemi dalë nga periudha totalitare, e kemi të vështirë ta përtypim këtë realitet të ri e të pakthyeshëm, derisa ta marrim vesh se cilën prej mendësive të së shkuarës nuk duhet ta marrim zvarrë pa nevojë pas vetes. Hë për hë, nuk di të sugjeroj ndonjë gjë më ngushëlluese. Duhen menduar forma të reja komunikimi, gjithmonë kulturore, duke gjetur njeriun e pangopur, meqë i ngopuri nuk merr më. Historia e njerëzimit tregon se duket e vështirë të ketë vetëm njerëz të ngopur, edhe pse është fjala për një shoqëri që po drejtohet vazhdimisht nga materialja.
A është i mundur, kur flasim për letërsinë e pas ‘90-s, duke pasur parasysh amullinë e botimeve dhe mungesën totale të kritikës së pandikuar, një vështrim përfshirës i vlerave të kësaj periudhe, dhe, nëse ka vlera, cilat janë ato, sipas jush?
Letërsia është një sistem që funksionon vetvetiu. Nëse nuk do të rregullojmë “zemberekun” e këtij sistemi në përgjithësi, asnjëherë nuk do ta marrim vesh si duhet se çfarë ndodh në veçanti. Për letërsinë, ligjësitë janë vetëm letrare. Kjo formë e pastër e shikimit të letërsisë nuk është e lehtë të realizohet, sepse do kohën e vet. Të ngushëllon fakti se gjithmonë ka një kohë që kërkon vlerat. Ata shkrimtarë e poetë që zgjidhin problemet e ekzistencës, të rrinë e të presin. Ata që mendojnë se nuk i zgjidhin, le të ikin të qetë nga kjo botë.
Si mendoni se duhen evidentuar këto vlera dhe a është e mundur, për kohën që po jetojmë, të ndodhë kjo?
Kohët e fundit po lexoja një intervistë të sekretarit të akademisë suedeze, i cili kur pyetet nëse ka pasur kontestime për çmimin, përmend rastin e Sollzhenicinit. Këto kontestime kishin ndodhur edhe në Suedi. Pra, çmimi i Sollzhenicinit qe pjellë e një aksioni politik si Lufta e Ftohtë. Dua të them se aksionet politike bien dhe e lënë letërsinë të zbuluar. Mbetet letërsia që shpëton nga këto gracka. E çuditshme është se në Shqipëri, edhe sot ka letërsi të aksionit politik, e cila zë shumë vend në ballkonin mediatik, por pa dyshim që nuk e ka jetën e gjatë. Mendësia dhe mekanizmat e socrealizmit vazhdojnë të mbeten të forta dhe aktive, por gjithsesi ato nuk do të jenë të imunizuara nga dinamika e brendshme e letërsisë së vërtetë. Pra, vlera duhet kërkuar tek ajo që është letërsi dhe jo te efektet e jashtme e kalimtare. Për mua, qasje të tilla nuk i mungojnë letërsisë së këtyre viteve.
Ç’rol mendoni se luan interneti dhe mundësitë e reja të komunikimit në letërsi dhe sa e ndikojnë ato këtë të fundit?
Varet si përdoret, në mënyrë horizontale apo me vertikalitet. Kam frikë se shpejtësia e komunikimit mund ta çojë në shtigje të gabuara letërsinë që shkruhet tani. Vazhdon të më mungojë tentacioni për të hapur një Facebook, nëse keni parasysh këtë. Sigurisht, interneti mund të ndihmojë shumë për ta përhapur shpejt Letërsinë (e kam fjalën për letërsinë me germë të madhe). Hë për hë, e-maili-i më duket i mjaftueshëm: sa herë më shkrepet t’ua dërgoj dorëshkrimet e mia njerëzve në shijet e të cilëve besoj, e bëj. Shikoj se nuk jam njeriu i duhur për të folur për një problem si ky. Shkurt: me kohë, më duhet të krijoj një ide më të qartë për këtë pyetje, pasi nuk diskutohet që interneti ka të ardhmen.
Duke qenë se cilësia letrare dhe përfitimi ekonomik nuk shkojnë doemos krah për krah, mendoni se duhen ndihmuar autorët nga administrata dhe në ç’formë, duke pasur parasysh se modele të tilla si çmimet dhe bursat janë përfolur shpesh jo për mirë?
Nëse përfliten çmimet, automatikisht përfliten edhe bursat, në kuptimin e privilegjeve. Historia na mëson se përflitjet nuk do të shterojnë asnjëherë. Ato do të jenë të llojeve të ndryshme. Në një dokumentar për Operën e Napolit thuhet se në atë teatër u zhvillua edhe festivali i këngës së atij qyteti, ku kënga “O sole mio” qe vlerësuar me çmimin e dytë, ndërsa çmimin e parë nuk e mban mend njeri. Jemi dëshmitarë se çmimet në Shqipëri nuk kanë arritur të bëhen të rëndësishme. Mbase ka ardhur kohë që t’u ndërrohet natyra: të mos shoqërohen me vlerë monetare, por me aftësi ndikuese. Ka modele, por kërkohen vizione dhe vullnete të mira. Kërkohen krahasime me kultura të mëdha. Nëse shikoni listën e poetëve që kanë fituar çmimet kombëtare në Itali, do të shikoni se aty nuk ka firo: aty gjenden ata që i kanë qëndruar kohës. Bëjeni provë të shikoni listën e poetëve që kanë fituar çmimet kombëtare të Shqipërisë dhe ejani të flasim për masën e firos.
Si e shikoni rolin e botuesit, librarit, jurive, ministrisë dhe, së fundi, të vetë letrarëve në raport me këta të fundit?
Librari e ka librin mall, si çdo mall tjetër në një ekonomi tregu. Nëse nuk ka politika kulturore, kështu e ka edhe botuesi. Lënia e letërsisë në dorë të tregut, ka si përfundim konsumizmin, atë vendas dhe atë që na shkarkohet nga bota, por e dimë se sa zgjat një realitet si ky. Kemi një panair kombëtar të librit, iniciativë e botuesve shqiptarë, ku gabimisht ka përpjekje të njësohet libri me letërsinë si e tillë. Grandomania e tij para letërsisë si e tillë kthehet në një tullumbace, prandaj gjejnë terren ngjarje pak e aspak kulturore, të cilat shfrytëzojnë hapësirat mediatike, të prira nga thjeshtimi i gjërave, për t’u imponuar. Sidoqoftë, letërsisë nuk ia kanë fajin botuesit, të cilët, në një ekonomi tregu, kanë arsye të tërheqin nga vetja, por politikat kulturore. Këtij panairi i duhet bërë “emri”. Edhe çmimi britanik Booker Prize u përket botuesve, të cilët kërkojnë mënyra se si ta promovojnë “mallin” e tyre, gjë që është e ditur, por ai është shembulli se si një politikë botuese mund të bëhet efikase për letërsinë.
Si e shikoni të ardhmen e afërt të letërsisë shqipe?
Ajo që studiohet u bindet programeve, por ajo që shkruhet del jashtë çdo programi. Për sa kohë do të drejtohet nga vetvetja, letërsia shqipe do ta ketë punën në rregull. Siç po mundohem të them, nuk jemi pa traditë, por duhet të mësojmë ta lexojmë atë. Fakti që ka hapësira të mëdha për vepra të përkthyera nga letërsia universale, tregon se sistemi ynë letrar vazhdon procesin e formësimit, duke u bërë mbështetje sa më dinjitoze për atë që do të jetë e ardhmja e afërt e letërsisë shqipe. Orientimi i drejtë bëhet garanci për vlerën.
Cilët poetë shqiptarë vlerësoni e nga cili prej tyre jeni ndikuar më shumë?
Janë shumë dhe krejt të ndryshëm nga njëri-tjetri. Nuk është e thënë që të pëlqej gjithë veprën, madje nganjëherë kjo ndodh me një pjesë shumë të vogël të krijimtarisë së tyre. Veçse është fjala për diçka që pasuron historinë tonë letrare. Pjesa më e madhe e tyre as që kanë zënë vend në historinë e letërsisë, siç kuptohet kjo rëndom te ne. Lista është e gjatë, por mua më duhet ta ruaj për një vend ku hapësira e argumentit është më e madhe.
Në poezinë shqipe mund të dallohen, varësisht nga koha kur u krijua, stile dhe rryma të ndryshme. Nëse nga fillimet e shkrimit e deri në rënien e komunizmit kemi, pak a shumë, periudha të studiuara mirë, nuk mund të thuhet kjo për kohën që pasoi. Çfarë prirjesh e mënyrash të shkruari, në mund të grupohen njëfarësoj qindra e mijëra shkruesi-e-t e vargut, dalloni në këtë kohë?
Dua të kujtoj se edhe atëherë ka pasur shumë periudha të studiuara gabim, kështu që nuk do të kenë vlerë për të ardhmen. Një doktoraturë e brohoritur atëherë “për romanin kushtuar Luftës Antifashiste”, apo për poemat kushtuar kësaj lufte, vështirë se mund të paraqesin ndonjë vlerë për sot. Të paktën, në thelb. Kodet e përdorura atëherë nuk bëjnë për sot. Por duhet një punë e madhe për ta çrrënjosur gjithë këtë, pasi pas emrit të këtyre studiuesve, bie fjala, mund të rrijë emri akademik. Metoda të gabuara pjellin vetëm metoda të gabuara dhe kjo shpjegon dështimin e vazhdueshëm të kritikës dhe studimeve tona. Në një intervistë, pyetjes naive se pse nuk ka sot poetë të mëdhenj në botë (si dikur), Kadareja i përgjigjet shumë qartë: “Ka poetë të mëdhenj. Por sot shkruhet ndryshe”. Do të duhet ca kohë për të marrë vesh se edhe në Shqipëri shkruhet ndryshe. S’është aspak e lehtë, sepse veprojnë shumë arsye që duan mund dhe mendje të hapur: së pari, për t’u evidentuar dhe, së dyti, për ta bërë kauzë e për të luftuar për të. Sepse kjo kauzë do statura ala Roland Barthes. Vazhdojmë të mos e kemi këtë privilegj.
Si e shpjegoni që në Shqipëri e në trevat e tjera jashtë kufijve shkruhet kaq shumë poezi?
Do të doja që fjalën “shumë” ta përdornim për cilësi. Mendoj se poezia është një sport shumë i rëndë sesa mendohet rëndom. Sidoqoftë, nuk e shoh problemin në atë që shkruhet, por për mënyrën se si proklamohet ky produkt. Në demokraci çdo gjë ka të drejtën e ekzistencës, por kjo nuk do të thotë se mund t’i shmanget verdiktit të klasifikimit, përndryshe do të fillonim të dyshonim edhe në konceptin e demokracisë.
Duke qenë se poezia është edhe ajo komunikim, si e shikoni raportin e lexuesit me poezinë dhe më gjatë, me poetin; apo edhe në kah të kundërt: raportin e poetit me poezinë e me lexuesin?
Përgatitja e antologjive cilësore, mbi platforma të qarta estetike dhe nga pikëpamja e poetikës, do të ishte një rrugë e drejtë komunikimi. Del problemi se si mund të hartohen antologji për kohë të ndryshme letrare, kur nuk kemi antologji integrale të poezisë shqipe. Kam pasur rastin të shikoj se edhe një vend si Armenia, me shumë probleme si tonat, kishte në qarkullim në anglisht edhe antologjinë e poezisë bashkëkohore, edhe antologjinë e prozës bashkëkohore. Ne s’i bëjmë dot. Një nga arsyet është ajo që përmenda: mungesa e pikave referenciale, të cilat do të maksimizonin apo minimizonin abuzimin e hartuesve. Me sa duket, s’e bëjmë dot, sepse nuk e kemi arritur vetëdijen se ajo duhet bërë.
Në kohët tona, gjithnjë e më materialiste, në botëkuptim e në mënyrën e të jetuarit, ku e shihni vendin dhe rolin e poezisë? Sa vend zë ajo në jetën tuaj?
I ndërgjegjshëm se jam jashtë kohe, vazhdoj të interesohem për të ditur gjithçka që mund të dihet për këtë shoqëruese të vjetër të shoqërisë njerëzore, të cilën nuk kanë arritur ta vrasin as Platoni, as Hegeli dhe as ekonomia e tregut.
Bisedoi: Paskal Stafa

Google+ Followers