I MBYTURI MË I BUKUR I BOTËS

Nga Gabriel Garcia Markez*


Fëmijët e parë që panë atë gjë të errët e të paqartë, e cila afrohej atje tutje në det, patën iluzionin se ishte një barkë armike. Më pas, kur panë se nuk kishte flamur e as direk, menduan se ishte një balenë. Po, kur ajo bina qëndroi e palëvizur në plazh dhe pasi i hoqën lëmishtet e rrënjishtat me alga, pejzat e meduzave dhe mbetjet e gjërave të detit që mbante përsipër, vetëm atëherë panë se qenkësh një i mbytur.
Luajtën me të tërë pasditen, duke e mbuluar e zbuluar me rërë, derisa dikush i pa rastësisht dhe dha alarmin në fshat. Njerëzit që e çuan deri te shtëpia më e afërt thanë se qenkësh më i rëndi i gjithë të vdekurve që kishin parë, i rëndë sa një kalë, dhe thanë se ndoshta bënte kohë që endej i mbytur në det dhe ujët i kishte hyrë deri në kockë. Kur e shtrinë për sheshi, vunë re se qenkësh shumë më i madh se njerëzit e tjerë, i madh sa mezi e futën brenda, por menduan se ndoshta disa të mbytur paskëshin aftësinë për të vazhduar të rriteshin edhe pas vdekjes. Mbante aromë deti dhe vetëm forma të lejonte të mendoje se ishte kufoma e një qenieje njerëzore, sepse lëkura ishte veshur me një koracë ndalku dhe balte.
Nuk iu desh tia pastronin fytyrën për të marrë vesh se ishte një i vdekur i huaj. Fshati kishte thuaj nja njëzet shtëpi mbuluar me rrasa, me oborre shtruar me pllaka dhe pa lule, të shpërndara në skajin e një kepi shkretinor. Toka ishte aq e varfër dhe e zhveshur sa nënat gjithmonë kishin frikë se mos ua rrëmbente era fëmijët, madje edhe ata pak të vdekur që kishin pasur ndër vite u ishte dashur ti hidhnin nga shkëmbi. Deti ishte i urtë e bujar me ta; të gjithë burrat e fshatit mund ti nxinin shtatë barka. Kështu që kur e gjetën të mbyturin mjaftoi ti hidhnin një sy njëri-tjetrit për të marrë vesh se ishin gjallë të gjithë.
Atë natë nuk doli asnjë në det për punë. Ndërkohë që burrat u interesuan nëse mungonte njeri në fshatrat fqinje, gratë po kujdeseshin për të mbyturin. Ia hoqën baltën me shtupa gjineshtre, ia pastruan flokët nga lëmyshqet e detit dhe ia hoqën ndalqit me mjetet që përdornin për të kruajtur luspat e peshqve. Ndërsa po bënin këto, vunë re se ato qenë bimësi oqeanesh të largëta e ujërash të thella dhe rrobat e tij qenë bërë fërtele, sikur të paskësh udhëtuar nëpër labirinte koralesh. Po ashtu dukej sikur i qëndronte vdekjes kryelartë, ngaqë nuk kishte pamjen e shkretuar të të mbyturve të tjerë të detit, as çehrenë hallemadhe e të pështirosur të të mbyturve të lumenjve. Ama, vetëm pasi e mbaruan së pastruari u bindën se çlloj njeriu ishte i mbyturi. Dhe atëherë mbetën pa frymë. Ai qenkësh më i gjati, më i forti, më mashkulli dhe më i armatosuri burrë që kishin parë ndonjëherë në jetë. Madje, sa më shumë e shikonin, aq më shumë nuk u besonin syve.
Nuk gjetën dot në fshat ndonjë shtrat aq të madh për ta shtrirë dhe as ndonjë tryezë aq të fortë që ta mbante gjatë përgjimit. Nuk i bënin as një palë pantallona feste të burrave më të gjatë të fshatit, as një këmishë të diele nga më të mëdhatë e as ndonjë palë këpucë të mira. Atëherë, të magjepsura nga përmasat dhe bukuria e tij dhe që ai të vazhdonte të ishte një i vdekur dinjitoz, gratë vendosën ti qepnin një palë pantallona me copë vele barke dhe një këmishë endur me fije kërpi, nga ato që bëhen vetëm për nuset. Ndërsa po qepnin të ulura në formë rrethi, duke e soditur meitin pikë më pikë, u dukej sikur era nuk paskësh qenë kurrë më e fortë e as Karaibet nuk paskëshin qenë kurrë aq në ankth si atë natë, e mendja u shkonte se kjo kishte të bënte me të vdekurin. Mendonin se po të kishte jetuar ai burrë madhështor në fshatin e tyre, shtëpia e tij duhet ti kishte dyert më të mëdha, tavanin më të lartë e dyshemenë më të fortë, dhe armatura e shtratit të tij do të kishte qenë me shtroje druri të skalitur e me këmbë të hekurta, ndërsa gruaja e tij do të kishte qenë më e lumtura. Mendonin se duhet të ishte me aq autoritet sa do ti nxirrte peshqit nga deti vetëm duke i thirrur ata në emër, dhe se do të ishte aq këmbëngulës në punë sa do ti bënte të shpërthenin burimet edhe midis gurëve më të shkretë e do të kishte mundur të mbillte lule edhe në shkëmbinjtë më të egër. Fshehtas, e krahasuan me burrat e tyre, duke menduar se ata, për një jetë të tërë, nuk paskëshin qenë të aftë të bënin atë që ai do ta kishte bërë vetëm në një natë, dhe përfunduan duke i përbuzur ata nga thellësitë e zemrës, si qeniet njerëzore më të krupshme e më të mjera mbi këtë tokë. Ashtu të humbura, me fantazinë e tyre endeshin nëpër labirinte të tilla, ndërkohë që njëra prej grave, e cila duke qenë më e vjetra ndër to, e kishte soditur të mbyturin me më pak pasion se keqardhje, psherëtiti e tha:
- E paska fytyrën për ta quajtur Stefan.
Ishte e vërtetë. Shumicës së tyre i mjaftoi për ta parë edhe një herë e për të kuptuar se nuk mund ti vije emër tjetër. Disa më kryeneçet, që ishin më të rejat, ëndërronin që, pasi ta veshnin e ta shtrinin midis luleve, me këpucët e lustruara, do të ishte më mirë ta quanin Lautaro. Por ky qe një iluzion i kotë. Copa e velës nuk mjaftoi, kështu që pantallonat, të prera keq e të qepura edhe më keq, i rrinin të ngushta, ndërsa fuqitë e fshehta të zemrës së tij bënin që ti zbërtheheshin kopsat e këmishës. Pas mesit të natës kuja e erës u dobësua dhe deti sikur ra në dremitjen e mallkuar. Heshtja i mori me vete dyshimet e fundit: ishte Stefani. Gratë, që tashmë e kishin veshur, e kishin krehur, i kishin prerë thonjtë dhe i kishin rruar mjekrën, nuk mundën ta mposhtnin një drithërimë keqardhjeje, kur u desh ta linin të shtrirë përtokë. Qe pikërisht atëherë kur kuptuan se çfatkeqësi do ishte, nëse ai trup i pazakontë do të arrinte të prishej pas vdekjes. Ato mendonin se ai paskësh qenë i dënuar tërë jetën të kalonte brinjas nëpër dyer, të përplasej e të lëndohej nga trarët e shtëpisë, të qëndronte në këmbë gjatë vizitave, pa ditur çtë bënte me ato duart e tij të njoma ngjyrë trëndafili si gafore deti, ndërkohë që e zonja e shtëpisë kërkonte karrigen më të fortë dhe, e trembur për vdekje, i lutej, ulu këtu, Stefan, të lutem, dhe ai, i mbështetur për muri, duke buzëqeshur, thoshte, mos u shqetësoni, zonjë, jam mirë kështu; dhe ashtu me thembrat e këmbëve të zbuluara dhe shpatullat të përcëlluara përsëriste të njëjtën gjë në çdo vizitë që bënte, mos u shqetësoni, zonjë, jam mirë kështu, vetëm e vetëm se i vinte turp mos prishte karrigen; dhe ndoshta pa e ditur fare se ata që i thoshin, mos ik Stefan, prit sa të bëhet kafja, ishin po ata që më pas pëshpërisnin, shyqyr që na iku ky katana torollak, sa mirë që na u shporr ky bukurosh budalla. Ja, këto gjëra mendonin gratë përpara të mbyturit, një çikë para se të gdhihej. Më vonë, kur i mbuluan fytyrën me një shami për të mos e bezdisur drita, kuptuan se ai kishte vdekur përgjithmonë dhe se tani ishte aq i pambrojtur e aq i ngjashëm me burrat e tyre, sa iu hapën buromat e zemrave e u rrodhën lotët çurg. Ajo që filloi vajin ishte një nga më të rejat mes tyre. Të tjerat, të ulura pranë e pranë, ia dhanë me psherëtima për të kaluar në rënkime, pastaj në ngashërime, derisa nuk e mbajtën dot dëshirën për të qarë me kuje, sepse i mbyturi sa vinte e bëhej më shumë Stefan; kështu që ato e qanë aq shumë sa thua se i ziu Stefan paskësh qenë burri më fatzi, më i urtë e më i gjindshëm, mbi këtë tokë. Kur burrat e tyre u kthyen e dhanë lajmin se i mbyturi nuk ishte nga asnjë prej fshatrave fqinj, ato ndien një lloj zbraztësie ngazëllimi midis lotëve, dhe hoqën në zemër e thanë:
- Shyqyr Zotit, qenka yni!
Burrat besuan se ato tepëri ndjenjash nuk ishin veç mendjelehtësi grash. Të lodhur nga kërkimet torturuese gjatë natës, e vetmja gjë që donin ishte të shpëtonin nga bezdia e të huajit para se të lindte dielli i fortë i asaj dite furrë, ku nuk laliste pikë ere. Improvizuan një vig me mbetje direkësh e traversa velash, dhe forcuan me kundërkallume që të mbanin peshën e trupit deri te bregu shkëmbor. Deshën ti lidhnin te këmbët një çengel barke që të fundosej me lehtësi në thellësitë më të mëdha të detit, ku peshqit janë të verbër dhe zhytësit vdesin prej nostalgjie, në mënyrë që rrymat e këqia të mos e kthenin më në breg, siç pat ndodhur me trupat e tjerë. Por, sa më shumë që nxitoheshin ata, aq më shumë gratë humbisnin kohë me gjërat e tyre. Vinin vërdallë si pulat, duke kërkuar nuska deti nëpër sënduqet e tyre, disa duke u ndalur aty-këtu, sepse donin ti vendosnin të mbyturit hajmalitë e erës së mirë, ca të tjera, atje më tej, ngulmonin ti mbërthenin në dorë një busull, dhe në fund të gjithë këtyre, bën tutje, o grua, lëviz se po na shtrëngon, a nuk e shikon se po na hedh mbi të vdekurin?; burrat me dyshim të madh për gjithë ato xhingla-mingla, nisën të qahen, çne tërë ato hekurishte prej altari madhështor për një të huaj, sepse, me gjithë ata çikërrima dhe sidomos me ushqimet që po i çonin përsipër, do ta shqyenin peshkaqenët, por ato vazhdonin të thurnin me shtiza edhe më relike e rraqe, duke ardhur vërdallë e duke u penguar, ndërsa hiqnin në zemër, ngaqë nuk kishin më lot; burrat mbaruan së dërdëllituri për tërë atë potere koti për një të vdekur, për një të mbytur që sishte i askujt, për një mish të ftohtë të qelbur. Njëra nga gratë, e prekur në sedër nga gjithë ajo pafytyrësi e burrave, ia hoqi meitit shaminë nga fytyra: atëherë ata shtangën në vend.
Ishte Stefani. Nuk u desh ta përsëriste se nuk e njihnin. Nëse do tu kishin thënë se qe Sir Ëalter Raleigh**, mbase edhe ata do të qenë habitur nga theksi i tij prej gringoje, nga papagalli i tij mbi supe dhe nga pushka me stërrall që mbante për të vrarë kanibalët, por Stefan mund të jetë vetëm një në botë, dhe ja ku ishte i shtrirë si një qefull, pa këpucë, me ca pantallona gjysmake dhe me ca thonj si kthetra të gurta që mund ti priteshin vetëm me satër. Mjaftoi ti hiqnin shaminë nga fytyra për të kuptuar se ishte i turpëruar: por çfaj kisha unë që isha aq i madh, aq i rëndë e aq i bukur, dhe, po ta kisha ditur se çdo të ndodhte, do të kisha kërkuar një vend më të fshehtë për tu mbytur, me gjithë mend, do ta kisha lidhur vetë në qafë një spirancë me një rrip të fortë dhe do të belbëzoja se nuk doja gjë për te shkëmbi, e nuk do ta kisha të vështirë tani me këtë vdekje të mallkuar, siç thoni ju, e nuk do të bezdisja askënd me gjithë këtë mishë të ftohtë të ndyrë që nuk ka të bëjë fare me mua. Kishte aq vërtetësi në mënyrën e tij të të qenit sa burrat më mosbesues, ata që u dukeshin të trishtuara netët e parëndësishme të detit dhe trembeshin se gratë e tyre që qenë lodhur duke ëndërruar për ta tani do të ëndërronin për të mbyturit, madje, edhe ata më të fortët, po dridheshin deri në palcë nga sinqeriteti i Stefanit.
Ndodhi që i bënë varrimin më madhështor që mund të jetë marrë me mend për një të mbytur të gjetur. Disa gra që kishin shkuar për të kërkuar lule në fshatrat fqinje u kthyen me ca gra të tjera, të cilat nuk besuakëshin për çfarë u kishin treguar, dhe këto të fundit, kur e panë me sytë e tyre të vdekurin, shkuan pastaj për lule të tjera dhe sollën më shumë lule; kështu që u grumbulluan aq shumë lule e aq shumë njerëz sa u bë e vështirë të çaje përpara. Kur mbërriti çasti i fundit, atyre u dhëmbi që do ta përcillnin si jetim të ujërave dhe i zgjodhën një baba e një nënë, midis më të mirëve, ndërsa të tjerët u bënë vëllezër, ungjër e kushërinj të tij, kështu që gjithë banorët e fshatit u kthyen në fis me njëri-tjetrin. Disa marinarë, që dëgjuan kujet e tyre së largu, humbën sigurinë e drejtimit, prandaj vendosën të lidhin njërin te direku kryesor, duke kujtuar kështu përrallat antike të sirenave. Ndërkohë që po diskutohej se kush do ta kishte nderin për ta mbajtur mbi shpatulla të mbyturin përgjatë rrëpirës shkëmbore, burrat dhe gratë për herë të parë vunë re mjerimin e rrugëve të tyre, shkretimin e oborreve të tyre dhe varfërinë e ëndrrave të tyre, përballë madhështisë dhe bukurisë së të mbyturit të tyre. Dhe e hodhën pa spirancë që të kthehej prapë, po të donte e kur të donte, dhe të gjithë mbajtën frymën gjatë atij fraksioni jete që zgjati nga rënia e trupit deri poshtë në humnerë. Nuk iu desh ta shihnin njëri-tjetrin në sy për të marrë vesh se tashmë ishin plot mangësi, por nuk do të vazhdonin të ishin më ashtu. Dhe kuptuan se aty e tutje gjithçka do të ishte ndryshe, se shtëpitë e tyre do ti kishin dyert më të mëdha, çatitë më të larta, dyshemetë më të forta, në mënyrë që kujtimi i Stefanit të kalonte nëpër to lirshëm e pa u përplasur me traret, dhe se askush nuk do të guxonte të pëshpëriste në të ardhmen: sa keq, vdiq torollaku gjigant, na la budallai i bukur, sepse ata do ti pikturonin fasadat e shtëpive me ngjyra të gëzuara për të përjetësuar kujtimin e Stefanit dhe do tu binte kurrizi duke gërmuar për të gjetur ujë nëpër gurishte e për të mbjellë lule nëpër rrëpirat shkëmbore që, në agimet e viteve të ardhshme, udhëtarët e anijeve të mëdha të zgjoheshin të mbytur nga aroma e kopshteve në detet e huaja, dhe kapiteni të zbriste nga kabina e tij me uniformën ceremoniale, me astrolabin e tij, me yllin polar dhe vargun me medaljet e luftës në gjoks, e duke treguar bregun e trëndafilave në horizont të Karaibeve duke thënë në katërmbëdhjetë gjuhë: shikoni atje, ku era tani është aq e butë sa duket se ia ka marrë me gjumë poshtë shtretërve, atje ku dielli shkëlqen aq shumë sa lulet e diellit nuk dinë nga të kthehen, ja, atje është fshati i Stefanit.
——————————————————
*Përktheu nga origjinali Bajram Karabolli

**Sir Walter Raleigh (1552 - 1618) - marinar pirat, shkrimtar dhe politikan anglez që popullarizoi duhanin në Europë. Në letërsinë klasike spanjolle njihet me emrin Guantarral. (Shënim i përkthyesit)

Google+ Followers