Dashuria e pamundur me A.XH

U përkujtua dje 30-vjetori i ndarjes nga jeta i intelektuales Musine Kokalari… Kujtimet e ditëve të fundit të jetës…  Historia e panjohur e dashurisë me A.XH, burri që e adhuroi gjithë jetën…

Musine Kokalari

Ata i kishin shkruar njëri-tjetrit letra. Ishin takuar për herë të parë në librarinë “Venus” ku bisedat për librat kishin zgjuar tek ata ndjesi të tjera… Dashuria e tyre mbeti gjithnjë e fshehur për shkak të pozicionit në të cilin ndodheshin. Ajo ishte një grua e bukur, intelektuale, por që nuk i kishte punët mirë me sistemin, ai një burrë i pashëm, me pozita në qeverinë komuniste, por i martuar… A.Xh e dashuroi gjithë jetën Musine Kokalarin. Kur ajo ndodhej në Rrëshen ai i dërgonte libra, që vetëm ajo e dinte që ishin prej tij… Në burg, në spital, ai ëndërronte vetëm atë… Fati nuk do të jetë me A.Xh-në ashtu si kjo dashuri. Ai arrestohet e më pas burgoset, e në fund përfundon në spitalin psikiatrik. Kohët në këtë spital janë kohët kur ndodhet afër në hapësirë me të dashurën e zemrës, e cila ishte duke jetuar ditët e fundit në jetës në Spitalin Onkologjik, ku luftonte me kancerin… Ka shumë histori mbi jetën e Musine Kokalarit, histori që nxirren nga arkivi i kohës për të plotësuar më mirë portretin e gruas që guxoi të dilte hapur kundër regjimit. Dje në Ministrinë e Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve u përkujtua përmes një ceremonie 30-vjetori i ndarjes së saj nga jeta. “Musine Kokalari është shkrimtarja e parë grua shqiptare dhe kjo nuk është pak, ajo është disidentja e parë që sfidoi dhe u burgos nga diktatura, dhe kjo është shumë”, tha ministri i Kulturës Visar Zhiti. Për figurën e Musine Kokalarit folën edhe studiuesit Agim Musta dhe Novruz Shehu, të cilët e vlerësuan figurën e saj unikale për aktivitetin e saj politik, si dhe të afërm e familjarë të cilët ndanë momente të panjohura të jetës së Musine Kokalarit. Musine Kokalari lindi më 10 shkurt të vitit 1917, në Adale, të Turqisë. Në vitin 1921, familja e saj kthehet në Shqipëri dhe vendoset në Gjirokastër, ku Musineja kreu shkollën fillore. Ajo është cilësuar pioniere e lëvizjes së feminizmit në Shqipëri dhe për këtë i referohen aktivitetit të saj si shkrimtare dhe veprimtare politike. Themeloi Partinë Socialdemokrate në vitin 1943 dhe shkruante në gazetën “Zëri i Lirisë”, organ i partisë. Ishte pjesëtare e grupimit opozitar antikomunist “Bashkimi Demokratik Shqiptar” (1946), një aleancë e Partisë Socialdemokrate, kryesuar nga Musine Kokalari, me Frontin e Rezistencës dhe me Grupin Monarkist. Gjyqi komunist e dënoi me 20 vjet heqje lirie, me humbjen e të gjitha të drejtave civile dhe konfiskim të pasurisë. Pasi kreu 16 vjet nga dënimi i saj, Musinenë e internuan në Rrëshen, ku për 22 vjet punoi në bujqësi dhe ndërtim, si punëtore llaçi. Ndahet nga jeta në vitin 1983. Është autore e veprave “Siç më thotë nëna plakë” botim i vitit 1939 me rrëfenja, gojëdhëna, shënime dhe recenca mbi etnografinë e traditën popullore. Më 1944 botohet “Rreth vatrës” dhe “Sa u tund jeta” 1945. Më 2000 botohet  një përmbledhje e shkrimeve, artikujve, eseve dhe kujtimeve me titull “Si lindi Partia Demokratike”. Në 2004 u botuan 60 ese të sajat nën titullin “T’isha një lule”. Musine Kokalarit i janë akorduar nga Presidenti i Republikës medalja “Martir i Demokracisë” (Pas vdekjes) dhe titulli “Nderi i Kombit”.





28 Qershor 1983 – Shtrohet për ciklin e kimioterapisë.
Në vizitën gjinekologjike u vu re infiltrim prekjeje në uretër.
18 Korrik 1983 – Del nga spitali e përmirësuar, për problemet
urinare dhe ndiqet nga kirurgu i rrethit përkatës.
Mjek – Skënder Xhelili



Një Lamtumirë pa fjalë
Rrëfim: A. Xh.
Isha i shtruar në spitalin psikiatrik. Më në fund kisha gjetur
edhe unë çerdhen time. Kisha një mik që ma kishte shkruar bukur
diagnozën e psikopatit të parrezikshëm. Më jepte një dhomë miku
im dhe më pëshpëriste: “Tani shtroju punës si ata të Lidhjes
së Shkrimtarëve për lejen krijuese”. Unë humbisja me muaj
veçanërisht kur përktheva “Ferrin” e Dantes apo “Firdusin”.
Ferri im sigurisht nuk e gjeti rrugën e botimit, sepse ishte
përkthyer shumë vite më parë, po unë, që kisha kaluar shkollën e
Sotir Kolesë, isha shumë kërkues i fjalës, doja që fjala të kishte tingull muzike, sepse në të vërtetë shqipja jonë e bekuar e ka muzikën brenda vetes. Nuk e di nga e kishte marrë vesh miku im, muzikologu R.S. që Musineja ishte shtruar në onkologjik dhe ishte shumë rëndë. Unë mbeta një copë herë pa frymë si një djalosh njëzetvjeçar, pastaj e kapërceva pështymën, që më ishte tharë dhe dëgjova ç’po thoshte miku im. Ai nxori nga çanta një magnetofon dhe një kasetë. -Kjo është për Musinenë, – më tha. – Nuk kam guxim të shkoj vetë. R.S. e kisha njohur në librarinë e Musinesë. Atëherë ishte një djalosh shumë simpatik i veshur me rroba ushtari. Ndoshta qe i vetmi ushtar i ri në gardën tonë të vjetër, ushtar me sy xixëllonjës dhe që bënte sprovat e para si kompozitor. -Këtu ke “Dasmën gjirokastrite” krejt të regjistruar me muzikë sipas poezive të librit “Sa u tund jeta…” të Musinesë.
R.S. më tregoi se e kishte parë njëherë në Rrëshen Musinenë, kur
kishte shkuar të shoqëronte dy folkloristë të huaj. “Ai ka qenë një nga çastet më të rënda të jetës sime, tha R.S. Zemra më thoshte të ngrihesha nga tavolina, të vrapoja ta përshëndesja, ta uroja, t’i rrëfeja që “Sa u tund jeta” dhe gjithë këngët e asaj “Dasme” tani ishin të regjistruara, të kënduara në sajë të punës së saj hulumtuese si shkrimtare dhe shkencëtare. Po, jo. Ishte ngujuar dhe s’mund të lëvizte nga karrigia. Zemra ia donte t’u thoshte atyre folkloristëve se njeriu më i shquar,
më i pasionuar i folklorit, e fjalës artistike të popullit shqiptar ishte ajo grua me çizme llastiku të baltosura dhe lopatën, ajo punëtore e N.N.Ndërtimit, që po kthehej, sigurisht nga ndonjë hapje themeli ndërtese dhe po ecte rrugës pa e ngritur fare kokën, me sy të ulura. Ajo grua e hijshme, fisnike, me ballin e bukur edhe pse e veshur me rroba doku. Po, jo, nuk lëvizi. U detyrua edhe të dëgjonte komentet e dy burrave të sigurimit, atij që kish ardhur nga Tirana së bashku me
të dhe atij vendas, që e cilësonin “Amerikë e papërkulur e Pushtetit”. Ja pra, kishte në Shqipëri një grua për të cilën edhe armiqtë folkan me respekt. E papërkulur. Kurse ai R.S. as që kishte pasur guximin të bënte qoftë edhe një lëvizje për të dhënë të kuptonte se e njihte fort mirë atë “Armike të Popullit Shqiptar”. Prandaj kishte ardhur të më lutej mua t’i kërkoja të falur. Të falur t’i kërkoja në emër të tij dhe t’ia shpija dhuratë atë magnetofon së bashku me këngët. Sepse, sidoqoftë ajo punë kolosale e bërë me aq pasion nga Musineja, do të jetonte. Do
të jetonte përgjithmonë. Atij i vinte turp t’i dilte përballë. Po ajo do ta falte, sepse e dinte ç’do të thotë të provosh burgun (dhe R.S. ishte burgosur menjëherë pas nesh). Dhe të kesh ende nëpër burgje, për të gjithë jetën, dy vëllezër, siç i kishte R.S.
Kur iku R.S. dhe dhoma ra në heshtje, unë më në fund e kuptova
se s’kisha asnjë pengesë për të kaluar nga një oborr në oborrin tjetër të spitalit. Gjunjët më lëshuan dhe humba çdo burrëri. U shtriva në krevat dhe qava një copë herë të mirë me dënesa, si fëmijë. Vetëm atëherë e kuptova se kisha shumë, shumë vite pa qarë. Lotët më lehtësuan. E shpirti m’u kthjellua si një mot i vrerët pas një furtune. Në të vërtetë, unë kisha bërë gati kartolinën e përvitshme të ditëlindjes dhe përkthimin e poemës “Sonata nën dritën e hënës” të Ricosit. Nuk e mbaj mend fare se si u gjenda ashtu me pizhame e duke dihatur fare pranë shtratit të saj. O zot, sa më kishte marrë malli për atë qenie eterike të tejpashme. Musineja hapi sytë. Buzëqeshja ishte e hidhur. Sigurisht më shihte edhe mua sa isha plakur. Dhe isha plakur vërtet. Po ajo ishte Musineja, nusja ime e përjetshme, që nuk do të plakej kurrë. Ajo ishte gjithnjë e bukura ime. E bukur, më e bukur në eterizmin e saj. E tejpashme. E tejlexueshme. Ishte ndoshta çasti më sublim i jetës sime. Ne flisnim si gjithmonë pa fjalë. Pa nxjerrë asnjë tingull nga goja.
-Erdha të të marr, – thoshte shpirti im.
-Është shumë, shumë vonë.
-Jo, nuk është kurrë vonë. Nuk është kurrë vonë!
-Lamtumirë, – tha Musineja për herë të parë më zë të lartë.




Rrëfim: Andrea Varfi

Musinenë e kam njohur në vitin 1935 në librarinë “Venus” të

vëllait Vesim Kokalari (tek ish-libri ndërkombëtar, përballë pallatit të Kacelit). Atëherë sapo kish filluar të shkruante e po kërkonin një pseudonim. Unë ia gjeta pseudonimin Muza, sepse Muzë ka qenë Musineja me të vërtetë. Lexonte shumë dhe shpeshherë këmbenim pikëpamje për shkrimtarë të njohur, që i lexonim në gjuhën italisht dhe filozofë si Niçja, Spinoza etj. Ishte një vajzë e jashtëzakonshme, me etje të madhe për dije dhe gjithnjë e pakënaqur e në kërkim.



Rrëfim: Ildishane Kalo

Musineja vdiq më 13 gusht 1983. Më mbeti peng që nuk e arritëm

gjallë, unë e Muzua që i ndenjëm pranë gjithë jetën. Një fqinjë i hyri në dhomë pasi e lajmëroi i biri dhe i mbylli sytë. Ata shkuan nënë e bir dhe lajmëruan Kryetarin e Këshillit, pastaj na telegrafuan ne, në plazh. Edhe ne i bëmë telegram një kushëririt të saj në Kavajë, po ai nuk erdhi. Erdhi vetëm pas dy-tri ditësh.

Kryetari i Këshillit kishte urdhëruar që të mbyllej dera e së

vdekurës me çelës, derisa të vinin të nesërmen njerëzit e Degës, të kontrollonin dhe të merrnin ç’kishte mbetur. Musineja kishte mbi 1000 faqe pune të gjithë atyre viteve nga folklori i Mirditës dhe nga ajo ç’kishte mbledhur burgjeve. Kur e hapën derën të nesërmen që erdhëm ne, nuk u gjend asnjë dorëshkrim. Edhe së vdekuri e grabitën hienat. Kurrë nuk do ta harroj që ajo u gdhi vetëm, krejt vetëm natën e saj të fundit mbi tokë, e mbyllur me kyç. Për Musinenë nuk u gjet as makinë për ta shpënë në varreza. Vetëm një shofer evgjit, me një makinë riportabël, që kishte ngarkuar zhavorr gjithë ditën, pranoi të vijë me njëqind të lutura. Vumë arkivolin mbi zhavorr. E shoqëruam unë, Muzua, im shoq dhe djali i fqinjës, që e gjeti të vdekur. Kjo qe ceremonia e varrimit, që u bë në Rrëshen, në muzgun e 14 gushtit të vitit 1983.



Kartolina e A.Xh-së për 28-vjetor

Musineja po rrotullonte nëpër duar kartolinën e A.Xh. Dy shtëpi të vetmuara rrethuar me

borë, shtëpi me çati alpine, ndoshta nga Thethi a nga Lura. Pishat e rënduara nga bora dhe kurora e Krishtlindjeve, po i kujtonin gëzimin festiv të Krishtlindjeve në Romë. Sido që të vinte, një hero më ideal se Krishti nuk do të gjendej kurrë dhe prandaj ai ishte i të gjithëve, i të gjithëve. Edhe A. Xh., në gjithë personalitetin e tij kishte diçka prej Krishti. Ndoshta sytë, që ishin aq shpirtërorë dhe që flisnin më mirë se çdo gjuhë. Ndoshta sepse truri i tij kishte dëshirë të shtrihej në të gjithë gjuhët e botës. Ndoshta se ai do të qe botanisti më i shquar në Shqipëri, sepse s’kishte lënë alpe e male pa shkelur me këmbë, po aq sa kish dëshirë të deshifronte pergamenat

e fiseve tibetiane dhe të bënte lidhje nga më të jashtëzakonshmet për të rrëfyer rrënjët e një fisi të lashtë! Dhe bashkë me kartolinën, një kuti me 28 yje alpesh, që A. Xh. i kishte mbledhur vetë. Pastaj shënimi: “E dashur Musine. Të përshëndes nga larg me mall. Dhe të uroj festën tënde. Gëzuar! Ky Vit i Ri, qoftë me të vërtetë i Ri”! Musineja sapo kishte mbushur 28 vjet. Dhe Viti i Ri, ai rrotullimi i 365 ditëve përkrah 29 vjetët, të ishte i Ri thoshte A. Xh. E ku ta dinin cila ishte ajo e Re e jashtëzakonshme, që po vinte me rrëmet e me rrëmujë e megjithatë krejt e padukshme?



Intermexo

“Gjirokastra, bota e madhe, pa fund e që s’kish shoqe për moshën time të parë. Gjirokastra trime, anembanë me shkëmbinj

e udhët plot gurë. Gjirokastra e të përpjetëlave dhe e tatëpjetëlave. Gjirokastra plakë e regjur në mjerim e varfëri, në ditët e nxehta të verës, me afshin e ngrohtë që del nga dërrasat e çative ndërkohë djersa kullon nga balli i atij që me torbë në krahë ngjitet për në shtëpi, në netët e ftohta të dimrit rreth zjarrit e që nga jashtë dëgjohet fërshëllima e erës së tërbuar që thyen degë e pemë bashkë, e gjëmon nëpër mazgalle e baxhara, e ndjekur nga prapa nga oshtima e bubullimave e drita e vetëtimave dhe shiut të madh që bie i paprerë. Gjirokastra e kujave dhe e këngëve, që buçitnin një herë e një kohë nga dritaret e mëdha të shtëpive, buzë përronjve, ndënë hijen e rëndë të kalasë së Ali Pashës, anës e anës udhëve të shtrembëta me një mijë të hyra e të dala, rrëzë kodrave, shtëpi që ngjajnë njëra me tjetrën, shkallë-shkallë nga maja e shkëmbinjve të Këcullës, që duket sikur e mban qytetin në pëllëmbë të dorës dhe që andej përshëndet malet e Lunxhërisë, në mëngjes kur lindi dielli dhe në mbrëmje kur perëndon, me rrezet e fundit derisa humbasin fare”.


MUSINE KOKALARI

Google+ Followers