Gruaja e rrahur


Volter

Prozë/Në vëllimin e dytë të veprës së Vilson Blloshmit – pushkatuar nga diktatura – përfshihen përkthimet e tij në prozë, novelat e Volterit, “Zadig”, një ese nga Viktor Hygoi, “Në ditën e nisjes sime”, një përmbledhje e dramës “Hernani” dhe një fragment i shkurtër nga romani “Një hero i kohës sonë” i Lermontovit – përkthime që vijnë nga gjuha frënge, që botohen për herë të parë në lëndën e këtij vëllimi. Më poshtë botojmë disa skica të shkëputura nga “Zadig” i Volterit dhe fragment nga “Njeriu i kohës sonë”, Lermontov



Zadigu e gjente drejtimin e rrugës me anë të yjeve. Yllësia e Orionit dhe ylli i shkëlqyer i Siriusit po e çonin drejt portit të Kanopës. Mahnitej nga këta rruzuj të mëdhenj drite që nuk duken veç si ca shkëndija të dobëta për sytë tanë, ndërsa toka, që në të vërtetë nuk është veç një pikëz e pakapshme në natyre, i shfaqet lakmisë sonë si një gjë kaq e stërmadhe dhe kaq bujare. I përfytyroi atëherë njerëzit ashtu siç ishin në të vërtetë: disa insekte që gllabërojnë njëri-tjetrin mbi një thërrmizë të vogël balte. Ky ndriçim vërtetësie duket se ia dëboi pezmin dhe ia bëri fare të qartë si në pëllëmbë të dorës hiçin e qenies së tij dhe atë të Babilonisë. Shpirti i tij u vërsul drejt pafundësisë dhe sodiste, i shkëputur nga trupi, rregullin e pandryshueshëm të rruzullimit. Kur, më pas, vinte në vete dhe hynte në zemrën e tij, kujtohej që Astarteja ndoshta kishte vdekur për shkak të tij, atëherë rruzullimi i fshihej nga sytë dhe në tërësinë e natyrës nuk shihte gjë tjetër veç Astarten e vdekur dhe Zadigun e nxirosur në një zi pa kthim.
Kështu, nën pushtetin e këtyre baticave dhe zbaticave të filozofisë sublime dhe të ligështimeve dërrmuese, po u afrohej kufijve të’ Egjiptit. Shërbëtori i tij besnik tani po hynte në fshatin e parë, po kërkonte t’i gjente një banesë.
Ndërkohë Zadigu shëtiste kopshteve që kufizonin atë fshat. Ai pa, jo larg nga rruga e madhe, një grua të përlotur që thërriste në ndihmë qiell e tokë bashkë dhe një burrë të tërbuar që e ndiqte e nuk i ndahej. Ai e kapi, ajo ia përqafoi gjunjët në lutje. Burri e shembi në tokë me grushte, me sharje e me qortime të rënda. Zadigu gjykoi nga xhindosja e egjiptianit dhe nga lutjet e përsëritura te gruas, që burri ishte xheloz dhe tjetra një grua bishtdredhur. Por, kur vërejti bukurinë mallëngjyese te kësaj gruaje, diktoi madje që ngjante pak dhe me te gjorën
Astarte, ndjeu mëshirë për të dhe neveri për egjiptianin. “Ndihmomëni, – i thirri ajo me klithma e me dënesa Zadigut, – nxirrmëni nga thonjtë e njeriut më barbar mes njerëzve. Po më vret, shpëtomëni jetën!” Këto klithma ia këputën shpirtin Zadigut, vrapoi dhe u hodh mes saj dhe barbarit. E njihte pak gjuhën egjiptiane dhe i tha atij në këtë gjuhë: “Në qoftë se ju keni sadopak dhembshuri, ju lutem që të respektoni bukurinë dhe dobësinë. Si mund ta poshtëroni kështu një kryevepër të natyrës që ju ka rënë ndër këmbë dhe që s’ka mjet rjetër për t’u mbrojtur veç lotëve?” “Ah! Ah! – tha i shkalluar fare egjiptiani, – edhe ti e dashke? Ti qenke ai ndaj të cilit unë dua të hakmerrem?” Me të thënë këto fjalë, e flaku tej gruan që e kish mbërthyer me njërën dorë për flokësh, rrembeu ushtën dhe desh e çau tej për tej të huajin. Ky, i fundit, me gjakftohtësi e shmangu lehtësisht goditjen e të ndërkryerit. Ia kapi ushtën pranë majës së mprehtë prej hekuri. Njëri e tërhiqte andej, tjetri këndej. Ajo u thye në duart e tyre. Egjiptiani nxori shpatën. Zadigu të vetën dhe iu vërsulën njëri-tjetrit. Ai me gulç po i jepte njëqind goditje radhazi, tjetri iu shmangej me artin e shkathtësisë. Zonja, ulur mbi lëndinë, rregullonte flokët dhe kënaqej.
Egjiptiani ishte më i fortë se kundërshtari, Zadigu më finok; ky luftonte si njeriu që koka ia urdhëron krahët, tjetri, i çakërdisur krejt, inati i verbër ia tallaziste lëvizjet kuturu. Zadigu u sul mbi të dhe e çarmatosi; ndërkohë që egjiptiani, me sytë gjak e tym, deshi t’i hidhej përsipër, ai e kapi për mesi, e shtrëngoi, e përplasi në tokë, duke i vënë shpatën në fyt. U tërhoq, deshi t’ia falë jetën, por egjiptiani, nën një pezëm aq të rëndë sa nuk e donte më veten, nxori thikën dhe e plagosi Zadigun. Zadigu, i prekur në sedër, ia nguli shpatën në gjoks. Egjiptiani lëshoi një klithmë rrëqethëse dhe vdiq duke përpjekur këmbët.
Zadigu atëherë shkoi tek zonja dhe i tha asaj me zë të shtruar! “Ai më detyroi ta vras, unë ta mora hakun. Tani je e çliruar nga burri më i ashpër që më kanë parë sytë. Çfarë doni më nga unë, zonjë?” “Që të vdesësh, more kobzi, – iu përgjigj ajo, – që të vdesësh; ti më vrave dashnorin; të ta grija dot zemrën copë e çikë, këtë dua unë tani nga ti. ” “Në të vërtetë, moj zonjë, ju kishit për dashnor atë farësoj burri, – ju përgjigj Zadigu, – që jua bënte kurrizin më të butë se barkun, sa herë të donte. Edhe mua deshi t’më vrasë. Ju m’u lutët që t’ju ndihmoj”. “Ta kisha, pa le t’më rrihte sa të donte, – tha zonja dhe vuri ulërimën. – ku ta gjej, që të më rrahë përsëri! Ashtu i do mushka drutë. Unë i jepja shkak, që të bëhej xheloz. Ti vdeksh e djalli ta marrtë
shpirtin!”
Zadigu, më i habitur e më i inatosur se kurrë ndonjëherë tjetër në jetën e tij, i tha: „Zonjë, sado e bukur që jeni, e keni hak që dhe unë t’ju shqep në hu si ai. Kaq tuhafe dhe e paturp qenkeni. Por nuk do ta marr fare atë mundim që të vë dorë mbi ty. ”
I hipi prapë devesë së vet dhe u nis drejt qytetit të vogël. Nuk kishte bërë veç disa hapa, kur ktheu kokën nga zhurma që bënin katër korrierë që dukej se po vinin prej Babilonisë. Ata vraponin me sa fuqi kishin. Njëri nga ata, duke parë gruan, thirri: “Ja tek është. Është vetë ajo, ngjan si një me një me portretin që na dhanë atje”. Nuk ia hodhën as sytë të vdekurit, rrëmbyen menjëherë zonjën. Ajo nuk pushonte së thirruri: „Shpëtomë edhe një herë, o shpirtbujar, o jabanxhi! Të kërkoj të falur, të shava kot, jam ankuar kot nga ti. Ndihmomë, dhe do të jem jotja
deri në varr”. Zadigut nuk ia kishte qejfi te luftonte prapë për atë.
“Gjej të tjerë! – iu përgjigj, – u ngopa, nuk ma dredh dot
prapë, moj bukuroshkë…
Veç kësaj, ai ishte i plagosur, gjaku i rridhte, kishte nevojë për ndihme dhe pamja e katër babilonasve, me sa duket, të dërguar nga mbreti Maobdar, i shtinë dridhmat.
Shpejtoi drejt fshatit duke mos e marrë me mend, përse katër korrierët e Babilonisë erdhën dhe e morën egjiptianen; po aq, në mos më shumë, ishte i habitur dhe me karakterin e asaj gruaje.

Ziliqari
Zadigu tashti vendosi ta gjejë ngushëllimin në filozofi për këto halle e për të këqijat që ia kishte pllakosur fati. Në një lagje të jashtme të Babilonisë kishte një shtëpi të punuar me shije, në të cilën kishte grumbulluar të gjitha artet dhe të gjitha dëfrimet e denja për një burrë të ndershëm. Në mëngjes biblioteka e tij ishte e hapur për të gjithë dijetarët; në mbrëmje tryezat e tij rrethoheshin nga shoqëria më e mirë; por shpejt pa se sa të rrezikshëm na janë këta dijetarët. Plasi një diskutim i gjatë mbi një ligj të Zoroastrës që ndalonte të hahej mishi i grifonit. “Si mund ta mbrojmë grifonin, thoshte njëra palë, derisa një kafshë e tillë nuk gjendet gjëkund?” “Duhet të jetë patjetër diku, – thoshin të tjerët, – me që Zoroastra nuk e lejon që t’i hahet mishi”. Zadigu që t’i pajtonte palët, u tha: “Në se ka grifonë, mos t’i hamë; në qoftëse nuk ka, s’kemi si t’i hamë dhe kështu i bindemi që të gjithë ligjit të Zoroastrës”.
Një dijetar që kishte shkruar trembëdhjetë volume mbi veçoritë e grifonit dhe që, përveç kësaj, ishte dhe magjistar i madh, shpejtoi ta padisë Zadigun te një kryemagjistar që e quanin Jebor, më budallai i kaledanëve, pra, edhe më fanatiku i të gjithëve. Ky njeri për lavdinë e madhe të diellit do ta kishte shkuar në hu Zadigun, ndërkohë që do të lexonte rreshtat e lutjeve të Zoroastrës me një ton fort të kënaqur. Miku Kador (një mik vlen me shumë se njëqind priftërinj) shkoi ta gjejë Jebor plakun dhe i tha: “Rroftë dielli, rrofshin grifonët! Bëni kujdes te mos e dënoni Zadigun: ai është shenjtor, ka grifonë në oborrin e tij të kafshëve dhe nuk i ha fare; ndërsa paditësi i tij është një qafir që guxon të mbrojë dhe të ngulë këmbë se lepujt kanë thundra të çara në mes dhe se janë të neveritshëm”. “Eh mirë, – tha Jebor plaku, duke tundur kokën e shogët, – Zadigu duhet shkuar në hu, se ka menduar keq për grifonët dhe ai tjetri, sepse ka folur keq për lepujt.” Kadori i rregulloi punët me anën e një vajze të nderit në Oborr, me të cilën kishte bërë dhe një fëmijë: asaj i ecte shumë llafi në kuvendin e ulemave. Asnjë nuk u shkua në hu, por, nga ana tjetër, shumë doktorë murmurisnin dhe paralajmëronin rënien e Babilonisë. Zadigu thoshte: “Ku është lumturia e shkretë! Çdo gjë e kësaj bote kërkon t’ma marrë shpirtin, të gjithë ma nxinë jetën, madje deri dhe qeniet që nuk e gjallojnë fare këtë tokë”. Ai i mallkoi dijetarët e nuk deshi të jetojë më veçse në një shoqëri të mirë. Grumbulloi në shtëpi njerëzit më të ndershëm të Babilonës dhe zonjat më të përzemërta; jepte mbrëmje pritjesh të hijshme, shpesh të pasura me koncerte dhe të gjallëruara nga biseda magjepsëse, nëpërmjet të cilave shmangte zellin e të shtirurit si i ditur; mënyrë kjo e sigurtë e që s’lë shteg të shesësh mend dhe të lë të shijosh jetën në një shoqëri të shkëlqyer. As zgjedhja e miqve, dhe as ajo e gjellëve nuk bëheshin për të shitur mend, se, në çdo rast, ai çmonte më shumë që gjërat të jenë të vërteta dhe jo vetëm të duken. Nga e gjithë kjo po merrte vlerësimet më të larta, të cilat as që i mëtonte, as i duheshin.
Përballë shtëpisë së tij banonte Arimazi, një njeri aq shpirtlig, sa shpirtligësia ia vuloste dhe fizionominë e tij të trashë. Ishte perherë i brejtur nga helmi që e frynte si gjeldeti. Pale, hiqej edhe si njeri mendjehollë e nga kjo bëhej edhe më i bezdisshëm. Duke mos shkëlqyer kurrë në rrethet e larta, hakmerrej duke i mallkuar ato. Sado që ishte shumë i pasur, mezi mblidhte ca dallkaukë në shtëpinë e tij. Zhurma e karrove që hynin në mbrëmje tek Zadigu, e mërziste; zhurma e lavdeve që i ngrinin atij, e nxehte dhe më tepër. Shkonte nganjëherë tek Zadigu, ulej në tavolinë, pa qenë i ftuar, dhe e prishte gjithë gëzimin e shoqërisë si ato mizat e ndyra që fëlliqin mishrat që prekin. Një ditë prej ditësh donte të jepte një prirje për një zonjë, por ajo, në vend që t’ia plotësonte dëshirën, shkoi për darkë tek Zadigu. Një ditë tjetër, duke biseduar me Zadigun në pallat, u takuan me një ministër, i cili e ftoi Zadigun për darkë, ndërsa Arimazin nuk e ftoi. Urrejtjet e mëdha shpesh nuk kanë themel të fortë. Ky njeri, të cilin e quanin ziliqari, donte ta merrte më qafë Zadigun, sepse këtë e quanin fatmadhi. Rasti për t’i bërë keq tjetrit gjendet njëqind herë në ditë, ndërsa për t’i bërë mirë vetëm një herë në vit, siç thotë Zoroastra.
Ziliqari shkoi tek Zadigu, që po shëtiste nëpër kopshtet e tij me dy shokë dhe me një zonjë, së cilës shpesh i fliste me fjalë të ëmbla, me njerëzi, pa qëllim tjetër. Kuvendi sillej rrotull një lufte që mbreti sapo e kishte përfunduar me nder kundër princit të Hirkanisë që ishte dhe vasali i tij. Zadigu që kishte treguar guximin e tij në këtë luftë të shkurtër, lëvdonte mbretin, por ca më shumë zonjën pranë tij. Ai nxori një fletë, shkroi katër vargje që i sajoi aty për aty, dhe ia dha zonjës së bukur t’i lexojë. Miqtë ju lutën që t’ua tregonte, por kryeultësia, ose më mirë të themi sedra, nuk e lejuan, sepse ai e dinte që vargjet që sajohen aty për aty, janë’ të bukura vetëm për personin të cilit i drejtohen. Ai e grisi dy copash fletën e letrës mbi të cilën sapo shkroi vargjet, dhe i hodhi të dyja gjysmat tej në një shkurre trëndafilash, aty ku më pas kërkuan t’i gjenin, por më kot. Papritur zbriti një shi i lehtë dhe ata shkuan në shtëpi. Ziliqari që qëndroi në kopsht, kërkoi andej-këndej deri sa gjeti njërën pjesë të letrës. Ajo ishte grisur në mënyrë të tillë që gjysmavargjet të përkonin me një’ varg të plotë, madje të ishte varg i marur dhe të kishte kuptim; për një çudi edhe më të madhe, këto vargje të përgjysmuara, të marra së bashku, formonin një mendim që përmbante fyerjet më të tmerrshme për mbretit. Aty lexohej:

Nga krimet më të ndyra
Në fronin monarkik,
Në paqen e përgjithshme
Është i vetmi armik.

Ziliqari u ndie i lumturuar për herën e parë në jetë. Kishte në dorë aq lënde, sa t’i bënte varrin një burri të virtytshëm dhe të përzemërt. I mbushur me këtë gëzim mizor, bëri ç’mundi që kjo satirë e shkruar nga dora e Zadigut të shkonte në dorën e mbretit. Zadigun me dy shokët e vet dhe zonjën i futën në burg. Gjyqi u bë i shpejt, pa denjuar as t’i dëgjojnë. Kur po jepej sentenca, ziliqari i doli përballë Zadigut dhe i tha me zë’ të lartë që vargjet e tij nuk vlenin asnjë grosh. Zadigu, që nuk hiqej si poet i mirë, tashmë ishte i dëshpëruar se qe dënuar si kriminel për fyerje të mbretit dhe se po shihte të burgosur fare kot një zonjë të bukur dhe dy miq për një krim që nuk e kishte bërë. Nuk e lejonin as të fliste, sepse letra fliste vetë. I tillë ishte ligji i Babilonisë. E nisën në tortura përmes turmës kureshtare prej së cilës asnjeri nuk ia qante hallin, por shtyheshin për të vëzhguar fytyrën e tij dhe për të parë, në se ai do të vdiste me hir. Vetëm prindërit e tij ishin të pikëlluar, sepse nuk do të trashëgonin asgjë. Tri të katërtat e pasurisë i ishin konfiskuar në përfitim të mbretit dhe një e katërta i shkonte ziliqarit.
Në kohën që po përgatitej për të vdekur, papagalli i mbretit fluturoi nga ballkoni dhe ra në kopshtin e Zadigut mbi një gëmushë trëndafili. Nga era një kokërr pjeshke kishte rënë aty prej pemës pranë; ajo kishte rënë mbi një copë letre të shkruar dhe qe ngjitur me të. Zogu rrëmbeu pjeshkën dhe letrën bashkë, i çoi ato mbi gjunjët e mbretit. Princi kurioz lexoi aty disa fjalë që nuk kishin asnjë kuptim dhe që dukeshin si funde vargjesh. Ai e donte poezinë dhe gjithmonë të pjell belaja, ose dhe e mira, me princat që duan vargjet: aventura e papagallit të tij e bëri të mendojë. Mbretëreshës që iu kujtua ajo që ishte shkruar në njërën pjesë të letrës së Zadigut, dhe dha urdhër që ta sillnin. I afruan dy copat e letrave që u bashkuan njëra me tjetrën në mënyrë të përkryer; atëherë u lexuan vargjet ashtu siç i kishte shkruar Zadigu.

Nga krimet më të ndyra tokën zë lemeria.
Në fronin monarkik mbreti sundon botën.
Në paqen e përgjithshme luftë bën veç dashuria,
është i vetmi armik të cilit t’ia mbillësh portën.

Mbreti menjëherë urdhëroi që ta sillnin Zadigun para tij, t’i lironin nga burgu dy shokët e tij dhe zonjën e bukur. Zadigu u hodh me fytyrë në tokë te këmbët e mbretit e të mbretëreshës: u kërkoi përunjësisht të falur që kish bërë vargje fort të këqija; foli me kaq hir, zgjuarsi dhe arsye, sa mbreti dhe mbretëresha deshën ta shihnin përsëri. Ai erdhi në oborrin e mbretit dhe atyre u pëlqeu edhe më tepër. I dhanë gjithë pasurinë e ziliqarit, i cili e kishte akuzuar padrejtësisht, por Zadigu ia ktheu të gjitha të zotit dhe ziliqari u kënaq; ai qe prekur veçse nga frika e humbjes së pronës së tij. Nderet e mbretit rriteshin dita-ditës për Zadigun; e thërrisnin në të gjithë dëfrimet; mbreti këshillohej me të për gjithë punët e tij. Mbretëresha e vështronte me një dashamirësi të atillë që mund të shndërrohej në të rrezikshme për të, për mbretin, burrin e saj të nderuar, për Zadigun dhe për krejt mbretërinë. Dhe Zadigu po fillonte të besojë që nuk qenka kaq e vështirë te jesh i lumtur.

Standard

Google+ Followers