Një e vërtetë e thjeshtë


Fatos Kongoli


Tema që na propozohet është nga ato për të cilat mund të shkruash e të shkruash, pa mundur të thuash dot asgjë të re, aq shumë është folur dhe flitet. Përballë saj të përfshin një ndjenjë pasigurie. Vetja të duket tepër i vogël, i paaftë për të ndryshuar diçka, jashtë një loje të cilën e kanë luajtur gjithmonë, dhe vazhdojnë ta luajnë, aktorë të tjerë shumë të fuqishëm. Ndërsa në hapësirat tona armiqësitë, të vjetra e të reja, e shoqërojnë të përditshmen për të na kujtuar se çfarë nuk mund të ndodhë!
A duhet pranuar kjo si fatalitet? Të supozojmë se NATO-ja, komuniteti ndërkombëtar, do të largohet nga rajoni. Do të rinisin kasaphanat? Popujt e rajonit s’do të merren vesh dot kurrë me njëri-tjetrin, por do të urrehen përjetësisht, të gatshëm për t’u kacafytur?
Dëshiroj të përgjigjem: Jo! Kjo është arsyeja që, me gjithë një lloj pesimizmi, të cilin s’mund ta fsheh, vendosa të marr pjesë në këtë antologji, si një mundësi për të hyrë në bisedë me kolegë nga vende të tjera të Evropës Juglindore, me shpresë që ky dialog të shkojë përtej nesh.
Nga sa kam lexuar, termi “Evropë Juglindore” është përdorur kohë më kohë për të cilësuar Ballkanin, për të treguar vendet që përfshihen në gadishullin ballkanik. Komplekset dhe kundërshtitë, mesa duket, kanë nisur që këtu. Për shkak të namit aspak të mirë që ka gëzuar historikisht e deri në ditët tona Ballkani, kjo “opera komike e shkruar me gjak”, hungarezët, për shembull, nuk kanë pranuar asnjëherë të shihen në kuadrin “Ballkan”, me gjithë lidhjet e vjetra. Po kështu edhe rumunët, aq sa, siç thuhet, nëse kërkon t’i fyesh këta të fundit, mjafton t’i quash ballkanas. Në fillim të viteve ’90, sllovenët pranonin heshturazi të shiheshin si ballkanikë vetëm kur bëhej fjalë për marrjen e paketave me ndihma nga Perëndimi. Në këtë mënyrë, Evropë Juglindore më shpesh është pranuar të quhet Ballkani plus Hungarinë. Ose Ballkani, plus Hungarinë, plus Rumaninë. Ndërsa në “bërthamën” Ballkan, në këtë “provincë periferike” ose “Volkmuseum” të Evropës, mbeteshin të tjerët. Pa dyshim, edhe Shqipëria.
Mirëpo realiteti i sotëm politik është krejt i ndryshëm, harta politike e Evropës Juglindore është zvogëluar shumë. Sa i përket Greqisë, ajo ka qenë pjesë e Evropës së Bashkuar qysh kur. Kësaj iu shtuan Sllovenia dhe Hungaria, tani së fundi Rumania dhe Bullgaria. Pra, jo vetëm harta politike e Evropës Juglindore është zvogëluar shumë, por edhe harta politike e së ashtuquajturës “bërthamë”. Ata që e kaluan “klasën”, deklarojnë me të drejtë të kënaqur se më në fund arritën t’i kthehen familjes së madhe të përbashkët, Evropës, të quhen evropianë.
Do të ishte një temë më vete kjo: ndjenja e kënaqësisë, – ndoshta e epërsisë, – që të krijon fakti se tashmë bën pjesë në familjen e madhe evropiane dhe e kundërta, ajo ndjenjë, – kërkoj të falur nëse ndokush nuk e sheh me vend dhe do të fyhej, – inferioriteti nga fakti që ti ende mbetesh në Ballkan, që njëherazi është dhe nuk është Evropë.
Ta themi që në krye: Sot, në fillim të mijëvjeçarit të tretë, të jesh pjesë e Evropës së Bashkuar, nuk do të thotë thjesht se bëhesh anëtar i klubit të vendeve ndër më të pasurat e rruzullit. Nuk është e vërtetë, gjithashtu, se vendet që synojnë t’i ikin një orë e më parë Ballkanit politik dhe të pranohen në klubin e madh blu, që të nesërmen e pranimit të tyre do të arrijnë si me magji mirëqenien e ëndërruar. Por një gjë është e sigurt: të futesh në Evropë do të thotë të përfshihesh në një hapësirë paqeje, lirie dhe demokracie. Kur në vitin 1998 pata rastin për herë të parë të kaloja në këmbë kufirin midis Francës dhe Belgjikës (gjendesha në rezidencën e shkrimtarëve “Marguerite Joursenar”, në verilindje të Francës, ku kufiri me Belgjikën është vetëm nja dhjetë minuta më tej), u përfshiva nga një mrekullim. As kontrolle kufitare, as roje, aq më pak të armatosura. Për mua, me ngarkesën gjysmëshekullore të izolimit absolut nga bota, qytetar i një vendi atëherë ende të traumatizuar, pjesë e një Ballkani të përgjakur, kjo ishte gati e pabesueshme. Pse të mos bëhemi edhe ne kështu, mendova me naivitet. A do të vijë një ditë kur edhe në viset juglindore të Evropës, kufijtë të mos jenë më qerthuj të mbyllur brenda të cilëve shpesh mahisen mëritë e ndërsjella midis shteteve dhe popujve?
Nëse aktualisht mendësitë në Ballkan kanë lëvizur, kanë pësuar ndryshime thelbësore në kah pozitiv krahasuar edhe me një të kaluar jo të largët, them se ne që ende nuk e kemi kaluar “klasën”, për të mbërritur atje ku dëshirojmë, na mbetet një rrugë plot sfida. Kemi një mijë paragjykime, në një realitet ku e sotmja dhe e ardhmja vazhdojnë të mbeten peng i së kaluarës. Ku, me gjasë, nuk janë dhe aq problematikë kufijtë natyrorë midis shteteve. Më problematikë më duken kufijtë e brendshëm. Ata kufij në ndërgjegjje, përjashtues ndaj Tjetrit, vështirë të suprimueshëm.
Para disa vjetësh, – nëse kujtesa s’më gabon, në vitin 2001, – kam pasur rastin dhe kënaqësinë të njihem me zotin S. K., profesor grek me banim në Bruksel. U njohëm në një seminar të organizuar në Shqipëri, në qytetin e Sarandës. Nuk më kujtohet saktësisht tema e seminarit, por mbaj mend se ishte diçka që lidhej me gjuhën dhe identitetin kombëtar.
Të them të drejtën, ftesën për të marrë pjesë në atë seminar e pranova më shumë i shtyrë nga një motiv pa fort lidhje me temën që do të diskutohej: kisha kohë pa vajtur në Sarandë, në perlën tonë bregdetare të jugut. Zotin S. K. sytë ma zunë para fillimit të seancës, në verandën e hotelit, duke pirë kafe. Shtatshkurtër, i bëshëm, pa flokë, veshur me një kostum ngjyrë kafe të çelët, pa kravatë, m’u duk si fytyrë e njohur. Ishte thjesht një përshtypje, por unë atë e mora për shqiptar.
Në seminar ndodheshin studiues nga vende të ndryshme, njerëz me formim akademik dhe, në heshtjen që pushtoi sallën me fillimin e seancës së parë, ku dëgjohej vetëm zëri i ligjëruesit, munda të vija re në program se isha i vetmi shkrimtar i ftuar midis pjesëmarrësve. Duke mos qenë gjuhëtar, as studiues apo historian, po ndihesha disi jashtë loje tek dëgjoja njëra pas tjetrës ligjëratat e përgatitura me shkrim, me një seriozitet ceremonial. Pa dyshim, kjo diktohej nga rëndësia e objektit të diskutimit. Do të thoja nga karakteri i shenjtë i këtij objekti. Ndoshta për këtë arsye shumica e pjesëmarrësve ishin veshur me kostume e kravata, ndërsa unë, me një kostum xhins, stonoja si një individ, i cili është futur gabimisht në një mjedis ku nuk i takon.
Pak kohë më parë, në një takim shkrimtarësh nga vende ballkanike, që ishte mbajtur në Selanik të Greqisë, na ishte shpërndarë një anketë, me katër pyetje standarde për secilin. Njëra nga këto ishte: “Kur shkruani, a mendoni se i shërbeni identitetit tuaj kombëtar?” Një pyetje në pamje tepër e thjeshtë. Pikërisht pse ishte formuluar kaq thjesht, mbeta në mëdyshje. Meqë s’po vendosja si të përgjigjesha (ishte pyetja e parë), e kapërceva, kalova te pyetja e dytë. A mendoni se ekziston një identitet i përbashkët ballkanik për shkrimtarët ballkanas? Për besë, edhe kjo më vuri në sëkëlldi, ishin gjëra për të cilat nuk e kisha vrarë mendjen ndonjëherë. Kështu që kalova te pyetja e tretë. Ku e shihja unë ndryshimin midis historisë dhe letërsisë? Kësaj pyetjeje iu përgjigja pa u menduar shumë. Për sa më takon, leximi i historisë, dua të them i historisë së shkruar mjeshtërisht, nga profesionistë seriozë dhe jo nga manipulatorë që e falsifikojnë, ia përshtatin propagandave dhe politikave të ditës, në një pikëpamje më përfton po atë kënaqësi që më përfton leximi i një romani të goditur. Ndryshimi thelbësor, sipas meje, midis historisë dhe letërsisë (e para është shkencë, e dyta jo), qëndron tek objekti i tyre. Thënë me dy fjalë, objekt i letërsisë është njeriu. Unë e pranoj thënien e Gorkit sipas të cilit letërsia është “rrjeta” ku kapet shpirti njerëzor. Ndërsa objekti i historisë është krejt tjetër, asaj nuk i intereson njeriu si qenie, nuk i intereson shpirti njerëzor. Por, gjithsesi, historia mund të përdoret për të “përpunuar” njeriun, shpirtin njerëzor. Ashtu siç e “përpunon” letërsia. Në këtë pikë mbase ka ngjashmëri midis tyre, mbase puqen në efektet e tyre, pozitive ose negative.
Pas shembjes së Murit të Berlinit dhe përmbysjes njëri pas tjetrit të regjimeve diktatoriale në vendet e ish-Bllokut lindor, – në Shqipëri përmbysja ndodhi në vitin 1992, pra në mbyllje të atij procesi zinxhir, – diskutimet rreth disa temave të parapëlqyera që lidheshin me kombin, fatet historike të kombit, me identitetin, krizën e identitetit, të individit e të shoqërisë, me identitetin kombëtar, etj. u rigjallëruan me një forcë të re, në një realitet të ri. Për to vazhdon të flitet, të debatohet me pasion edhe sot, në shtyp, masmedia, në botime të ndryshme. Këto diskutime e debate më kanë interesuar si lexues i thjeshtë. Dhe, si lexues i thjeshtë, me kohë zura të vija re diçka që po më linte gjithnjë e më shumë një shije jo të mirë, në erën e re të Demokracisë. Nuk e kam fjalën te vërtetësia historike, interpretimi i ngjarjeve, saktësia shkencore dhe aspekte të tjera, për të cilat, në pozitat e një lexuesi të thjeshtë, s’mund të jap mendim. Puna është se autorët, si ata mësuesit moralizues, që kanë dhënë të njëjtin mësim gjithë jetën, mbeteshin brenda të njëjtit rreth vicioz argumentesh, që nuk kishin pjellë asgjë të mirë, as dje, as sot. Mbeteshin në po ato “llogore” tradicionale arsyetimi, në të njëjtat klishe dhe stereotipe të së kaluarës. Jo rrallë me tone inatçore, ku nuk fshihej një frymë përbuzëse ndaj fqinjëve. Së fundi, diçka mbresëlënëse: këto shkrime, po them “patriotike”, gjenin dhe gjejnë jehonë jo pak në masat e lexuesve.
Nuk dëshiroj të zgjatem me këtë dukuri të përhapur në rajonin tonë, po të mbetemi vetëm në rajon. Ajo që të trondit më shumë është fakti se komunitetet, kudo qofshin (vendet ballkanike janë një shembull elokuent për këtë), në rrethana të caktuara priren të kryqëzojnë në kuptimin e mirëfilltë të fjalës, deri në eliminimin fizik, çdokënd që vë në dyshim disa tabu të “shenjtëruara” dhe kërkon të zbulojë të vërteta të hidhura ose zgjidhje që vijnë në kundërshtim me mendësitë sunduese zyrtare, tradicionaliste. Është gjithashtu fakti se nën trysninë e një vargu pushtetesh, ku, veç të tjerave, përfshihet politika, por edhe mediat, komunitetet shpesh nuk janë në gjendje të shohin se, tekefundit, disa nocione vërtet të shenjta për njerëzit zbrazen dhe shkëputen nga thelbi i tyre. Kthehen në terma abstraktë, në shërbim të luftërave për pushtet, të interesave dhe qëllimeve të qarqeve, grupeve apo individëve të caktuar. Dhe u tunden komuniteteve si flamuj beteje, në një kohë kur në vendet tona, sidomos të Ballkanit Perëndimor, me demokraci ende të brishta, liritë mbeten të kërcënuara dhe ka probleme të tjera jashtëzakonisht të mprehta. Përballë mizerabilitetit ku jetojnë masa të mëdha njerëzish, papunësisë, korrupsionit, trafiqeve etj., zhvendosja e vëmendjes së tyre në tema të tjera, ndaj të cilave ata, gjithsesi, janë të ndjeshëm, është një spekulim i pastër, me synime të mbrapshta.
Këto po mendoja në Sarandë, tek shihja fytyrat serioze të pjesëmarrësve të seminarit.
Në Selanik, pyetjes nëse kur shkruaja i shërbeja identitetit kombëtar, i isha përgjigjur negativisht. Kur shkruaja unë nuk mendoja se i shërbeja identitetit kombëtar. I shërbeja, ndoshta, identitetit tim. Ndoshta! Sepse, kur shkruaja, unë nuk mendoja gjë tjetër përveç asaj që shkruaja. Aty për aty, këtë përgjigje e dhashë në mënyrë instinktive. Vetëm më pas zura të vrisja mendjen se çfarë më kishte shtyrë të përgjigjesha kështu. Prandaj lutem të më lejohet një përsiatje.
Jam me origjinë nga një qytet i vogël në Shqipërinë e Mesme, që quhet Elbasan. Në pikëpamje të rrënjëve, pra, identiteti im është “elbasanas” dhe ndihem i tillë për shkak të lidhjeve të forta me qytetin. Mirëpo unë kam jetuar shumë pak në Elbasan, jam larguar prej andej në moshën tre vjeç dhe që nga ajo kohë kam jetuar dhe vazhdoj të jetoj në Tiranë. Dhe ndihem Tiranas. Në këtë pikëpamje identiteti im është edhe “tiranas”. Përtej këtyre, doemos, jam shqiptar. Megjithatë unë nuk mendoj se rrënjët e njeriut, për rrjedhojë identiteti i tij, përfundojnë këtu. Ato shkojnë më thellë, më larg, depërtojnë dhe mbështjellin qenien, brendësinë e individit. Këto janë rrënjët kulturore, që e ushqejnë individin gjithë jetën nga burime të tjera tepër të pasura, përtej burimeve të origjinës. Në këtë pikëpamje identiteti i njeriut nuk mund të shihet si një kategori e ngurtë, e dhënë një herë e përgjithmonë. Ai është në plotësim të vazhdueshëm, shumëplanësh, real, me elementë të fuqishëm që, sa më takon, i përkasin një identiteti më të gjerë që quhet “identitet evropian”. Për të shkuar më tej, me ndjesinë e të qenit “qytetar i botës”. Identiteti im, pra, përmblidhet në gjithçka thashë më sipër, pavarësisht se kur shkruaj unë nuk kam parasysh asgjë prej tyre.
Pyetjes së dytë, lidhur me ekzistencën e mundshme të një identiteti të përbashkët ballkanik të shkrimtarëve ballkanas, mbaj mend se i jam përgjigjur turbull, me një ekuivok. Në këto kushte, përderisa po flitej për gjuhën dhe identitetin kombëtar, dhe mua më ndodh rrallë të ndihem i sigurt në ato që mendoj, m’u duk se do të ishte me interes t’ia shtroja këto përsiatje seminarit. Ata zotërinj, të sigurt në thëniet e tyre, do të më jepnin përgjigje të sakta dhe ndoshta do t’i kisha marrë këto përgjigje. Mirëpo unë nuk arrita t’ia shtroja përsiatjet e mia seminarit. Ja ngaqë serioziteti akademik i pjesëmarrësve më prapësonte, – po ndihesha në pozitën e nxënësit para mësuesit pedant dhe i druhesha një keqkuptimi të mundshëm për kozmopolitizëm, – ja ngaqë papritur pati një shkëmbim mendimesh të kundërta midis profesorit grek dhe një kolegu shqiptar. Ky i fundit, me tone të matura, ngriti problemin e mosnjohjes së minoriteteve në fqinjën tonë jugore, domethënë në Greqi, të së drejtës së tyre për të mësuar në gjuhën amtare, veçanërisht të disa qindra mijë emigrantëve shqiptarë, që aktualisht jetojnë e punojnë në Greqi. Profesori S. K., nga ana e tij, – ai fliste një frëngjishte të pastër, – me po atë ton të matur, vuri në dukje se fqinji i tyre verior, domethënë Shqipëria, duhej të bënte më shumë për arsimimin e minoritetit grek, në përputhje me Kartën e Këshillit të Evropës.
Shqiptarët historikisht kanë pasur një ngarkesë negative ndaj Greqisë dhe grekëve, siç kanë pasur edhe grekët ndaj shqiptarëve. Popuj të ndryshëm, në kohë të ndryshme, kudo që ndodhen, në të gjitha kontinentet, kanë pasur, kanë dhe do të kenë, s’dihet deri kur, ngarkesa negative ndaj njëri-tjetrit, po të përdor kështu një shprehje të zbutur. Sepse në rastin e Ballkanit është folur gjithmonë për “egërsinë” ballkanike. Unë nuk mendoj se në rrethana të caktuara, mizoritë e kryera në hapësirat ballkanike, deri te luftërat e përgjakshme që shoqëruan shpërbërjen e ish-Jugosllavisë, janë më të egra se mizoritë e kryera në të njëjtat rrethana nga popuj të tjerë. Por, siç citon profesoresha e shquar bullgare Maria Todorova një gazetar amerikan, në librin e saj “Ballkani imagjinar”, “Ideja e vrasjes së njerëzve për diçka që ka ndodhur në vitin 1395, është e pakuptueshme në botën perëndimore, por jo në Ballkan”.
Sa i vërtetë mund të jetë ky pohim? Gjithsesi, ai na çon pashmangshëm te një term, i cilësuar nga studiues të ndryshëm si një term plot dykuptimësi: Kujtesa. Kujtesa individuale dhe ajo kolektive. Kujtesa e kombit. Kujtesa e gjallë, ajo që ushqehet drejtpërdrejt nga individët dhe përhapet gojë më gojë, dhe ajo që e quajnë kujtesë e vdekur, që merret përmes librave, në përpunimin e së cilës rol të fuqishëm në pikëpamje afatgjatë, secila me specifikën e vet, luajnë edhe letërsia, edhe historia.
Në kohën që zoti S. K. formulonte replikën e tij, mua më vajti mendja te shkrimtari Nikos Kazancaki, ndër autorët më të mëdhenj të letërsisë greke të shekullit XX. Nuk mund të mos shpreh admirimin tim për këtë shkrimtar. Librat e tij, të cilët zunë të më binin në dorë në fillim të viteve ’80, kanë qenë për mua një zbulim befasues. Veçanërisht disa romane të tij, ndër të cilët më poshtë do të veçoj “Ja vdekje, ja liri”, që është njëherazi dhe libri i parë që kam lexuar nga ky autor. Sqaroj se kanë qenë vitet kulmore të regjimit diktatorial në Shqipëri. Ne jetonim në një izolim absolut, në një komunitet të mbyllur hermetikisht, ku e gjithë bota që na rrethonte ishte armike dhe në një oaz në rrethim. Në disa romane të Kazancakisit, për herë të parë munda të krijoja një përfytyrim për njeriun grek, sidomos për fshatarin, natyrën, karakterin e tij. Gjeta një ngjashmëri impresionuese me natyrën dhe karakterin e shqiptarëve, me shpirtin e ndjeshëm dhe shpërthyes të tyre. Do të mund të zgjatesha shumë me këtë, por ajo që më shtyu të shkoja ta takoja profesorin S. K. pas seancës së seminarit dhe të hapja një diskutim për rolin e historisë dhe letërsisë në kujtesën e një kombi, ishte diçka tjetër.
Që në faqet e para të romanit “Ja vdekje, ja liri”, na paraqitet heroi i librit, kapedan Mihali. Jemi në vitin 1889, në vigjilje të një kryengritjeje të re të grekëve në Kretë kundër sundimit shekullor të turqve. Autori na fut mjeshtërisht në atmosferën e kohës. Dhe, i përthithur nga proza e tij, hasa këtë frazë: “Zoti nuk është shqiptar… Është i krishterë ortodoks dhe një ditë do të m’i kthejë të drejtat e mia”. Këto fjalë janë vënë në gojën e një personazhi, por atëherë më lanë një përshtypje të thellë.
U preka, më erdhi keq. Mendimi i parë që më lindi në atë çast ishte ta lija librin, të mos e çoja më tej. Në trurin tim të indoktrinuar shkreptiu fjala “antishqiptar”, aq dendur e përdorur ato kohë nga propaganda zyrtare. Mirëpo ai ishte një libër i bukur, shkruar me mjeshtëri të lartë dhe, me gjithë fjalën “antishqiptar”, që më ngacmoi, unë iu binda ngasjes sime të brendshme: kureshtjes për ta çuar romanin deri në fund. Dhe, duke e çuar deri në fund, pësova një befasim të dytë. Edhe shqiptarët kishin kryer krime në kurriz të grekëve. Këtë e dëshmonte ky libër me përshkrimin e mizorive të tyre mbi popullsinë e Kretës, në përbërje të ushtrive të Perandorisë. Me siguri, mendova pastaj, për këtë arsye kujtesa e personazhit të Kazancakisit ka ruajtur për shqiptarin një përfytyrim të urryer. Por kjo vinte në kundërshtim me vetëdijen time, formimin, me gjithçka kisha mësuar gjatë adoleshencës dhe rinisë sime në shkollë, e më vonë nga leximet. Në kokën time ishte ngulur ideja se Shqipëria dhe shqiptarët ishin viktimat par exelence të padrejtësive shekullore të kryera në kurriz të tyre nga të tjerët. Për pesëqind vjet nën Perandorinë Otomane, më vonë pre e synimeve grabitqare të fqinjëve, përfshirë grekët. Pra, si mund të pranoja unë idenë se, përtej të vërtetave të mësipërme historike, medalja kishte edhe anën tjetër? Dhe ana tjetër e kësaj medaljeje në kujtesën e grekëve, për shembull, shprehej në mënyrën më të koncentruar te thënia e personazhit të Kazancakisit.
Ana tjetër e medaljes, pra! Të gjithë në Ballkan, janë të prirur të shohin vetëm njërën anë, atë që dëshirojnë, që u pëlqen. Ose atë që u japin për të parë.
Shqipëria ka qenë e fundit ndër vendet ballkanike që fitoi pavarësinë në vitin 1912. Kjo u parapri nga epoka e Rilindjes, në gjysmën e dytë të shekullit XIX, me idealet patriotike dhe ekzaltimin e ndjenjës kombëtare. Njerëzit e mëdhenj të asaj epoke, rilindësit, – mendimtarë, filozofë, poetë të shquar, disa prej të cilëve nëpunës të lartë në administratën e Perandorisë turke, – për arsye të kuptueshme ngritën lart kultin e mëmëdheut, virtytet e shqiptarit. Shqipëria paraqitej prej tyre si një vend i bekuar nga Zoti dhe shqiptarët, pasardhës të ilirëve, një popull që duhej të ndihej krenar për prejardhjen e tij të lashtë. Krenar që, nën udhëheqjen e prijësit legjendar Gjergj Kastrioti Skënderbeut, përballoi për një çerek shekulli dyndjet e hordhive osmane. Një popull që, duke u ndodhur gjeografikisht si Urë midis Perëndimit dhe Lindjes, u vetësakrifikua për të mbrojtur Perëndimin, Krishterimin. Dhe ndaj të cilit fati u tregua kurdoherë mizor. Shënoj se, me sa kam lexuar, këto janë pretendime të përhapura në Ballkan. Të gjithë mendojnë se kanë qenë Ura lidhëse midis Perëndimit dhe Lindjes. Se, nën udhëheqjen e prijësve të tyre legjendarë, i janë bërë mburojë Perëndimit. Se kanë merituar një fat më të mirë nga ai që u ka rezervuar historia, etj. etj. Pra, e njëjta “këngë” kudo!
Shënoj gjithashtu se ekzaltimi i sedrës kombëtare në Shqipëri, i kuptueshëm dhe i përligjur për epokën e Rilindjes, u krye në mënyrë të organizuar, metodike dhe spekulative, sidomos gjatë periudhës gati gjysmëshekullore të diktaturës komuniste, kur, siç venë në dukje studiuesit, kryhet dhe etnocentrizmi i historiografisë shqiptare. Një makinë e fuqishme e regjimit diktatorial u ngrit në këmbë dhe ia doli në shumë pikëpamje me sukses të përpunonte përfytyrimet dhe mendësitë kolektive të njerëzve, në përputhje me ideologjinë e partisë-shtet. Në këtë kuptim, shteti diktatorial në Shqipëri ishte tipik nacional-komunist, nëse më lejohet të shprehem kështu. Në njërën anë ai luajti me ndjenjën kombëtare, nxiti ksenofobinë, çdo i huaj ishte një armik potencial. Nga ana tjetër, vetëmburrja kombëtare u ngrit deri në përmasa groteske.
Por të kthehemi tek “ana tjetër e medaljes”! Ekziston një disiplinë relativisht e re, e quajtur Imagologji, e cila, siç kam lexuar, merret me përfytyrimet letrare rreth Tjetrit. Në fillim të viteve ’80, kësaj disipline nuk i kisha dëgjuar as emrin. Megjithatë, pavarësisht ekzistencës apo jo të kësaj disipline në ato vite, tek unë ishin ngulur tashmë disa përfytyrime për Tjetrin. Përfytyrimi më i hershëm, i marrë qysh në bankat e shkollës, ka qenë për Turqinë dhe turqit. Një përfytyrim edhe i demonizuar, edhe qesharak:
“Zot i madh e i vërtetë
Çdo gjë e bëre vetë
Kur bëre derr e arinë
Ç’deshe që bëre Turqinë?”
Këto vargje të një poeti rilindës, të cilat i kam mësuar përmendsh në adoleshencë, dhe shpresoj t’i kem riprodhuar saktë, janë ngulur në kujtesën time për të mos u shqitur kurrë. Imazhi i krijuar prej tyre, u “pasurua” ndër vite me elementë të tjerë tallës për Turqinë dhe turqit, përmes kanalesh të ndryshme, ku rolin kryesor e ka luajtur jo aq propaganda zyrtare e ditës. Për arsye që s’është vendi të zgjatem këtu, kryesisht, sipas meje, sepse Turqia nuk është për Shqipërinë një vend kufitar, propaganda zyrtare, edhe gjatë regjimit totalitar, ka qenë pa ngarkesa negative ndaj Turqisë. Kështu që për krijimin e imazhit negativ tek unë, rol parësor kanë luajtur gjatë viteve letërsia dhe artet, të traditës dhe bashkëkohore, me një varg romanësh, dramash, poemash, deri te piktura dhe kinematografia. Nga ky imazh e kam të vështirë të çlirohem edhe sot e kësaj dite.
Ngarkesat negative kanë qenë të forta veçanërisht në trevat veriore të Shqipërisë ndaj Serbisë dhe serbëve. Në ato treva serbi cilësohet me nofkën përbuzëse Shqa ose Shkia. Kjo lidhet me fqinjësinë e drejtpërdrejtë dhe të gjitha ndërlikimet që kanë rrjedhur historikisht nga ky fakt. Dhe me faktin më bërtitës: Kosovën. Me fatin e shqiptarëve të Kosovës. Në fushën e letrave kjo pasqyrohet gjerësisht në veprën poetike të At Gjergj Fishtës, një nga poetët më të mëdhenj shqiptarë të traditës, i cili, për shkaqe që gjithashtu nuk është vendi t’i shtjelloj këtu, gjatë epokës së regjimit komunist, ka qenë, për paradoks, një poet i ndaluar. Megjithatë, vepra e tij poetike njihej, lexohej dhe përhapej fshehurazi në mjedise dhe nivele të ndryshme të shoqërisë shqiptare. Them se pasi ke lexuar Fishtën, sidomos kryeveprën e tij “Lahuta e Malcis”, si shqiptar nuk mund të ndihesh i qetë nëse të vjen rasti të takosh një serb, në përfytyrimin e të cilit shqiptari ka qenë gjithmonë një “qen i tërbuar që duhej vrarë”. Takimi im i parë me një serb ka ndodhur në vitin 1998. M’u deshën disa takime të tjera në vitet e mëvonshëm që të mësohesha me idenë se tashmë ishim miqësuar. Në kuptimin e mirëfilltë të fjalës, jo në atë diplomatik.
Përjashtuar, sipas meje, trevat veriore të Shqipërisë, në viset e tjera ngarkesat negative ndaj Serbisë dhe serbëve, janë relative. Gjatë epokës së diktaturës, për shembull, krahas radiove dhe kanaleve televizive italiane, që mund të kapeshin në mënyra të ndryshme dhe mjete rrethanore, ndiqeshin shumë nëpër shtëpi, sigurisht, pra fshehurazi, edhe radiot dhe stacionet televizive jugosllave, me gjithë hijen e frikshme të fjalëve Jugosllavi dhe jugosllav. Madje më ka ndodhur shpesh të ndeshja në plazh pushues që e ngrinin volumin e radio-transistorëve të tyre, duke dëgjuar muzikë serbe. Sot, transmetimi dhe dëgjimi i muzikës serbe, sllave në përgjithësi, është diçka e zakonshme, ndërsa kontaktet me Serbinë, serbët dhe sllavët e tjerë, në rritje. Dua të them se gjërat janë relative. Unë nuk dua ta pranoj tezën sipas së cilës urrejtja ndaj Tjetrit është një instinkt që lind bashkë me njeriun. Megjithatë, është e vërtetë se kjo urrejtje, mund të merret, siç thuhet, “me qumështin e nënës”. Dhe të transmetohet brez pas brezi. Çështja është se si t’i shpëtojmë nga urrejtja brezat e ardhshëm. Që ata të mos e përfytyrojnë më tjetrin si një “qen që duhet shfarosur”. Kjo më kthen edhe një herë te zoti S. K.
E takova në pushimin e seancës së parë të seminarit. U ulëm në verandë, me pamje nga deti, dhe kamerieri na i solli kafet atje. Interesimi i tij për mua u ngjall kur i thashë se isha shkrimtar dhe një libër i imi sapo ishte botuar në Greqi. Atëherë ai më shpjegoi një projekt të tijin: synonte të ndërtonte një antologji me krijime për fëmijë, ku të përfshiheshin shkrimtarë nga të gjitha vendet e Ballkanit. Profesori S. K. më pyeti nëse mund ta ndihmoja me sugjerime për pjesën e autorëve shqiptarë të antologjisë, dhe vetvetiu biseda erdhi te rëndësia e botimeve të tilla për njohjen dhe mirëkuptimin midis popujve, në një realitet ku muret historikë të mosmarrëveshjes, moskomunikimit, janë ngritur mbi themele mitesh e legjendash, mbi male librash, veprash të pafund arti, në të gjitha kohërat, deri në ditët tona. Kjo më shtyu t’i tregoja profesorit një episod kureshtar.
Në botimin e parë në gjuhën shqipe të romanit “Ja vdekje, ja liri” të Kazancakisit, fjalët “Zoti nuk është shqiptar…” janë hequr. Sot unë nuk jam në gjendje të shpjegoj përse në atë kohë, pra, nën diktaturë, këto fjalë, ashtu si dhe ndonjë pasazh tjetër i librit, janë hequr. Për të mos prekur në sedër masat e lexuesve? Apo për t’u fshehur atyre anën tjetër të medaljes?
Zoti S. K. u habit. Jo nga censurimi i një autori si Kazancakisi. Në epokën e diktaturës censuroheshin pa dallim të gjithë dhe gjithçka që nuk përputhej me politikat e regjimit, që dilte jashtë referencave ideologjike të asaj shoqërie të mbyllur, kur bota ndahej vetëm në NE dhe ATA. Por, duke qenë se romanin e kishte lexuar prej kohësh, atij nuk i kujtohej fare shprehja në fjalë, madje iu duk e pabesueshme. Unë këmbëngula se kjo ekzistonte në versionin frëngjisht dhe ai më premtoi se me t’u kthyer në Bruksel, do ta vërtetonte. Rreth një javë më vonë, një mbrëmje, më mori në telefon. Më sqaroi se kishte krahasuar variantin frëngjisht me origjinalin greqisht. Vërtet në variantin frëngjisht ekzistonte shprehja “Zoti nuk është shqiptar…”, por këtu kishte një gabim përkthimi. Sepse, në variantin origjinal, shprehja ishte “Zoti nuk është arvanitas…”. Unë qesha. Arvanitasit janë grekë që dinë shqip, sepse të parët e tyre kanë qenë shqiptarë të vendosur prej shekujsh, në disa valë, në Greqi. Si arbëreshët e Italisë. Nuk ia thashë këtë profesorit, ai duhej ta dinte më mirë se unë. Për më tepër, kjo s’kishte ndonjë rëndësi për mua. Thjesht më vinte pak zor nga vetja kur kujtoja tronditjen time, kur atë shprehje të censuruar në botimin shqip, e kisha lexuar në botimin frëngjisht. Ndërsa në propagandën zyrtare përdorej aq dendur termi “antishqiptar”.
Mirëpo koha rrjedh dhe realiteti njerëzor, siç thuhet, vazhdimisht bëhet dhe zhbëhet. A mund të pohojmë sot se me ndryshimin e referencave ideologjike, ka ndryshuar edhe mënyra e të menduarit? Jo detyrimisht. Për shembull, unë nuk e di se si u jepet sot nëpër shkolla brezave të rinj historia, çfarë pjesësh leximi zgjidhen për ta nga letërsia e traditës. Në këtë kuptim, rishikimi i teksteve shkollore, jo për të fshehur ose zbukuruar realitetin e marrëdhënieve me fqinjët, por për t’i çliruar ato nga fryma e armiqësisë, urrejtja ose përbuzja, është një domosdoshmëri.
Në Ballkan, ku më shumë e ku më pak, vazhdojnë të ndeshen dukuritë e shoqërive të mbyllura, të përkundura në djepin e së kaluarës dhe miteve romantike. Ku çdo gjë, përveç asaj që përmban njëra anë e medaljes, është e papranueshme, antikombëtare, armiqësore. Merret me mend se sa e vështirë mund të jetë sjellja në emërues të përbashkët, fjala vjen, e dy individëve të etnive të ndryshme, që e kanë kokën të mbushur me “bëmat” e gjyshërve dhe stërgjyshërve, por edhe me “bëmat” e sotme, në kurriz të njëri-tjetrit. Secili nga këta individë, edhe po të pranojmë se i di dhe i njeh krimet e etnisë së vet, në fund të fundit arrin te arsyetimi pragmatik: Ç’na duhet të pranojmë se fajtorë jemi ne? Është më komode, më e leverdishme, të luajmë rolin e viktimës. Viktima jemi ne, fajtorë janë të tjerët! Kjo psikologji, veç shumë faktorëve që lidhen me natyrën e njeriut, është refleks i një të vërtete të vënë në dukje nga analistët. Në Ballkan e kaluara është ende e papërfunduar, është diçka që, për paradoks jo rrallë merr përsipër të paraqitet si e sotmja, në emër të së ardhmes, duke i mbajtur peng që të dyja.
Mendësitë e individëve të mësipërm, në rrethana të caktuara, përfaqësojnë mendësitë kolektive. Nuk po them të kombeve. Sot, koncepti për kombin homogjen, me një kulturë e një gjuhë, është vënë në dyshim. Shtetet sot janë të dënuar të kenë shumë kombe, shumë gjuhë, shumë kultura. Është epoka kur “kombet homogjenë kanë marrë fund, i përkasin historisë”. Nëse ky fakt në Ballkan do të vështrohej realisht, zgjidhjet mbase do të bëheshin më të lehta.
Të më lejohet tani për një çast një arsyetim i thjeshtëzuar. Përderisa jo kudo në Ballkan e kaluara mund të quhet e mbyllur, si do të mund të silleshin në emërues të përbashkët dy individët e mësipërm? Po të pranojmë se në rrethana të caktuara ata përfaqësojnë mendësitë kolektive, një mirëkuptim midis tyre do të thoshte një mirëkuptim midis etnive dhe duke u ngritur vertikalisht, mbërrijmë te mendësitë e shteteve. Këto hallka nga poshtë lart e nga lart poshtë, si rregull, mbështesin dhe janë në harmoni me njëra-tjetrën. Po t’i përmbahemi këtij arsyetimi të thjeshtëzuar, pajtimi i individëve të mësipërm, për rrjedhojë i etnive përkatëse, do të kërkonte lëshime nga të dyja palët. Kjo do të thotë që të dyja palët duhet të harrojnë diçka. Të harrojnë të kaluarën ose një pjesë të së kaluarës.
Rreth kësaj teme, harresës ose amnezisë, aktualisht zhvillohen debate të shumta dhe mendimet, dihet, janë të ndryshme. Kush e harron të kaluarën është i dënuar ta rijetojë, kujton njëra palë thënien e famshme të Santayanës. Të tjerë mbrojnë të kundërtën, është e rrezikshme të mbetesh peng i së kaluarës, kështu ka më shumë gjasë që ajo të riciklohet, ndërsa harresa, vështrimi drejt së ardhmes, është gjithashtu një “formë sublime e faljes”, siç kam dëgjuar të shprehet një ish-militant i ETA-s në Spanjë.
Vetvetiu lind një pyetje e natyrshme: a mund të çlirohemi nga e kaluara? Dhe si do të mund të çliroheshim kur vazhdimisht, që nga fëmijëria e deri në moshë madhore, na tregohet vetëm njëra anë e medaljes? Përgjigjja naive do të ishte: të mësohemi të shohim edhe anën tjetër të medaljes. Po të ndodhte kjo, ndoshta do t’i hapej rruga arsyes së shëndoshë. Do të mund të vendosej një ekuilibër midis kujtesës dhe harresës, midis të kaluarës dhe të sotmes, pa mbetur peng i asnjërës prej tyre. Mirëpo si mund të mësoheshin njerëzit të shihnin anën tjetër të medaljes, të pranonin disa fakte për “Tjetrin”, një pjesë të të cilave nuk i dinë dhe shumë prej atyre që dinë u janë dhënë të njëanshme ose të shtrembëruara?
Askush nuk është i aftë të japë ndonjë recetë. E vetmja recetë është sqarimi i së vërtetës. Për të zhdukur dyshimet, frikët e ndërsjella. Dhe mua s’më mbetet gjë tjetër, veç të sjell këtu një ndodhi kuptimplote që këto ditë, me rastin e 88-vjetorit të vendosjes së armëpushimit midis palëve ndërluftuese në përfundim të Luftës së Parë Botërore të shekullit të kaluar, e dhanë kanalet televizive të mbarë Evropës. Sipas të dhënave, sot në të gjithë botën vazhdojnë të jetojnë nja pesëdhjetë nga miliona e miliona ushtarët që u vranë, u gjymtuan dhe përjetuan tmerrin e llogoreve në atë kasaphanë të përgjakshme. Dy nga këta të mbijetuar, një anglez 107-vjeçar dhe një gjerman 105-vjeçar, u takuan. Afër nëntëdhjetë vjet të shkuara, ata ishin armiq, përballë njëri-tjetrit, në llogore të kundërta. Dhe asnjërit prej tyre nuk i shkonte ndërmend se pas gjithë atij gjaku të derdhur, do të takoheshin e përqafoheshin si dy miq të vjetër. Po me këtë rast, një i mbijetuar francez 106-vjeçar, deklaroi gjithë emocion para kamerave se lufta kishte qenë e kotë, pa kurrfarë kuptimi.
Besoj se kjo është e vërteta e vetme që mbetet. Mos vallë ne në Ballkan duhet të presim të kalojë edhe një shekull tjetër që ta kuptojmë këtë të vërtetë kaq të thjeshtë?

Berlin-Tiranë, nëntor 2006

Standard

Google+ Followers