Nasi Lera: Shteti ka frikë nga të vdekurit


Shkrimtari Nasi Lera është një nga shkrimtarët e spikatur shqiptarë, krijimtaria e të cilit dallohet për humanizmin, për lartësimin e ndjenjave më të bukura njerëzore, brenda të cilave transmetohet një atdhedashuri prekëse. Nasi Lera nuk bërtet, ai përshkruan dhe komunikon në mënyrën më njerëzore të mundshme. I tillë shfaqet ai edhe në këtë intervistë ekskluzive për gazetën ‘DITA’. Në njëfarë mënyre ai na kujton humanistët e mëdhenj të Rilindjes sonë kombëtare, ku nëpërmjet personazheve, përshkrimeve dhe filozofisë së krijimtarisë së tij të pasur kumton pambarimisht për lartësimin e vlerave tona më të mira si shqiptarë. Shqiptarizmi është filozofia e tij krijuese. Romani i tij më i fundit është mjaft domethënës. “Të gjallë dhe të vdekur” e ka marrë temën nga akti barbar i zhvarrimit të eshtrave të shqiptarëve në Kosinë të Përmetit për të ndërtuar një varrezë greke. Natyrisht që kemi të bëjmë me një krijim artistik, por që denoncon një makabritet të paparë, një akt sa shovinist, aq dhe antishqiptar. Sipas mënyrës së tij, shkrimtari denoncon qëndrimin e padenjë të shtetit tonë ndaj akteve të tilla të turpshme antinjerëzore, ndërsa konkludon se “një shtet është human jo vetëm kur tregohet i tillë me të gjallët, por kur tregohet i tillë edhe me kujtimin e të vdekurve”.

- Si lindi ideja për të shkruar romaninTë gjallë dhe të vdekur”?

- Mua gjithmonë më ka lënë përshtypje, pozitive apo negative, qëndrimi ndaj të vdekurve, ndaj kujtimit të tyre, gjithmonë jam prekur kur ata nuk janë respektuar, nuk janë rrethuar me atë heshtje prekëse që i mbulon zakonisht varrezat. Duke qenë një lexues i vëmendshëm i shtypit u trondita kur lexova për zhvarrimet që po ndodhnin në një fshat të vogël, në luginën aq të bukur të Vjosës, mes një gryke që ka lënë të mahnitur këdo që e ka para dhe ka kaluar mes saj. Dhe ja një ditë tërë luginën e përshkoi si një rrymë e acartë një skandal i papërfytyrueshëm: eshtra, të një varreze të vjetër, nxirreshin dhe vendoseshin nëpër arka inoksi, me një numër të shkruar me bojë të zezë, për t’u denatyruar në varrimin e tyre të dytë. Ishte një ngjarje makabre, që kishte një rrezatim ogurzi mbi të gjithë, mbi banorët e asaj krahine aq të bukur dhe aq të qetë dhe përtej kufijve të saj. Ishte një ngjarje tronditëse që të shtinte në mendime për kohën ku jetoje dhe për njerëzit. Dhe për të përforcuar këtë ngjarje aq të dhimbshme, një tjetër skandal: për t’u ngritur një kryq i madh dhe për t’u shtruar rruga që të çonte te ky kryq, u shkelën, u prishën, varret e vjetra të një fshati rrëzë maleve, të njohur për rakinë e manave të lashta. Unë shkova te të dy këto fshatra dhe nuk ishte nevoja të takoja dhe të pyesja të gjallët. Në ato dy fshatra, më mirë se të gjallët flisnin vetë të vdekurit. Dhe atëherë vendosa që zërin e tyre ta hedh në romanin “Të gjallë dhe të vdekur”.

- Cila është fabula e rrëfimit tuaj?

- Një nga temat e mia më të dashura dhe së cilës i jam kthyer përherë është marrëdhënia e dy brezave më të skajshëm, të përfaqësuar nga fëmija dhe nga gjyshi. Edhe në këtë roman personazhe kryesore janë një gjysh dhe një fëmijë, një përvojë e gjatë jetësore dhe një përvojë që sapo hedh hapin e parë në njohjen e jetës. Gjyshi niset me nipin në një krahinë, ku ai ka kaluar muaj të bukur kur edhe vetë ishte fëmijë. Ai është i bindur se fëmija ka nevojë të ushqehet me sa më shumë ndjenja të bukur a njerëzore si dhe me ndjenjën e natyrës. Nis një udhëtim premtues për mbresa sa më të bukura. Dhe, befas të dy, ndodhen përballë ngjarjesh që do të trondisnin jo vetëm fëmijën, por edhe të rriturin. Ngjarjet janë të tilla që nuk dinë të respektojnë as brishtësinë e fëmijës, natyrën e tij, as dhe vitet e fundit të një njeriu që ka jetuar me ndershmëri. Kështu fëmija dhe gjyshi bëhen dëshmitarë të një vrasjeje, që ngërthen brenda si tradhtinë bashkëshortore ashtu edhe dramën e mërgimit, ndeshen me njerëz që u janë nxjerrë eshtrat të afërmve (dhe aty ka eshtra me moshën e fëmijës dhe me moshën e gjyshit), ndeshen me njerëz që duan të tregojnë të vërtetën, por që shkarkohen nga detyra, ndeshen me shkatërrimin e natyrës dhe me luftën italo-greke, ndeshen me humanizmin e njerëzve dhe me kafshërinë dhe egërsinë po të njerëzve. Të gjitha ngjarjet, megjithëse të ndryshme, shpesh edhe të distancuara në kohë, kanë një lidhje të brendshme mes tyre, lidhje pa të cilën nuk mund të krijosh dot portretin e kohës dhe të njeriut. Pavarësisht se udhëtimi që ndërmerr gjyshi me të nipin kalon edhe nëpër skena makabre, nëpër absurdin e dramave ballkanike, përmes zhgënjimeve, ashpërsisë, neverisë për politikën dhe politikanët, përsëri lirizmi poetik i dy moshave të skajshme përputhet te një ndjenjë e fuqishme: te dashuria për jetën.

- Sa të vërteta ka nga fakti i zhvarrimeve në Kosinë dhe Boboshticë?

- Shpesh, mund të ndodhë që një roman të marrë shtysën nga një ngjarje konkrete dhe ta përgjithësojë duke i ruajtur thelbin apo aluzioni për një ngjarje konkrete të jetë më se i kapshëm. Vetë zhvarrimet në Kosinë dhe në Boboshticë ishin të tilla që kishin brenda tyre strukturën e romanit. Sigurisht që po të mos kishin ndodhur ato, nuk do të kisha shkruar romanin “Të gjallë dhe të vdekur”, por nuk duhej të bëja atë që kishte bërë shtypi apo televizioni, duhej të bëja një vepër letrare, që e kishte marrë ngacmimin nga një ngjarje reale. Kështu që krijova personazhe dhe ngjarje të tjera për të dhënë sa më të plotë kohën. Duket sikur ngjarjet nuk kanë asnjë lidhje midis tyre, për më tepër me zhvarrimet, por kur i sheh të gjitha e ndjen se midis tyre ekziston një lidhje e brendshme, një ind i përbashkët. Zhvarrimet nuk do të ndodhnin sikur të jetonim në kohën e njeriut të ndershëm, sikur të jetonim në kohën e dinjitetit njerëzor, sikur të jetonim në kohën e harmonisë midis njeriut dhe shoqërisë. Ngjarjet e zhvarrimeve më krijuan mundësinë për të medituar për kohën tonë, për të parë me një sy kritik ato marrëdhënie që shtrembërojnë natyrën e njeriut.

- Pavarësisht se romani është një krijim artistik, përbën edhe një qëndrim të shkrimtarit ndaj një akti barbar, apo jo?

- Sigurisht që çdo vepër letrare shpalos edhe qëndrimin e shkrimtarit ndaj subjektit që trajton. Një akt barbar mbetet një akt barbar dhe nuk ka shkrimtar që të qëndrojë indiferent ndaj akteve të kësaj natyre. Në fund të fundit, historia e letërsisë tregon se veprat e mëdha letrare janë shkruar gjithmonë kundër padrejtësive shoqërore, në emër të një ideali human. Të gjitha shoqëritë njerëzore e kanë nderuar të vdekurin. Mua më duket se një shoqëri që nuk di të mbrojë të vdekurit e saj, është në një krizë të thellë sa morale aq edhe materiale. Dhe në qoftë se zhvarrimet shkaktuan ato trazime që shkaktuan (pavarësisht se ato duhej të ishin shumë më të fuqishme) përsëri të duket sikur të vdekurit u kujtuan të gjallëve se nuk kishin vdekur ende, madje të vdekurit ishin më të gjallë se vetë të gjallët, të vdekurit duket sikur u ngjallën përsëri për t’u treguar të gjallëve se mund të jesh i vdekur edhe duke qenë i gjallë. Pra brenda këtij reagimi të të vdekurve është edhe qëndrimi i shkrimtarit. Ai është me të vdekurit, për t’u bërë zëri i tyre.

- Si shkrimtar dhe si qytetar, a jeni ndjerë i fyer dhe i indinjuar nga akte të tilla?

- Mbi të gjitha u ndjeva i zemëruar. Dhe ishte ky zemërim që më nxiti të gërmoja në të tashmen dhe të shkuarën, të udhëtoja, të qëndroja për një kafe si në Kosinë ashtu edhe në Boboshticë, të bashkëbisedoja me kryqet e rrëzuar dhe të nëpërkëmbur. Jam më se i sigurt se kushdo do të zemërohej edhe më fuqishëm se unë dhe do ta shprehte zemërimin sipas mënyrës dhe mundësive të tij. Por zemërimi ndaj një akti çnjerëzor përbën dhe një tregues të emancipimit të një shoqërie drejt lartësimit të dinjitetit njerëzor. Të mos indinjohesh, do të thotë të pajtohesh me një gjendje të amullt, do të thotë të pajtohesh me vegjetimin e qenieve të pafytyrë. Dhe mes këtij vegjetimi nuk ka si të mos lulëzojë hipokrizia politike, fetare, shoqërore. Por nuk mjafton të ndjehesh i fyer dhe i indinjuar, nuk mjafton…

- Gjithsesi reagimi politik dhe sidomos ai zyrtar nuk ka qenë i denjë, apo jo?

- Reagimi politik ishte i zbehtë. Disa diskutime të vakëta në parlament. Madje një deputet ngriti lart kulturën e krahinës. Nuk e di në ishte kulturë apo diçka tjetër ai qëndrim. Për mendimin tim nuk ishte kulturë, ishte frikë. Dhe gjersa të ketë frikë, reagimet do të jenë të zbehta dhe nuk do të kenë të bëjnë me kulturën. Qëndrimi zyrtar ishte para një ngjarjeje ku duhej të shprehej humanizmi i shtetit. Sepse një shtet është human jo vetëm kur tregohet i tillë me të gjallët por kur tregohet i tillë edhe me kujtimin e të vdekurve. Për fat të keq ky qëndrim mungoi, duke fshehur prapa tij interesa meskine.

Intervistoi: Xhevdet Shehu

Google+ Followers