Bardhyl Londo: Si i ndryshonim tekstet e këngëve

Botohet libri i Bardhyl Londos “Jeta që na dhanë”
Vitet e punës në Përmet dhe në fshatin e humbur Zhepë.
Si na detyronin të ndryshonim tekstet e këngëve përmetare
 
BARDHYL LONDO 

Si iu përgjigj letrës së Enver Hoxhës mjeshtri i gërnetës Laver Bariu, që s’dinte shkrim e këndim.

“Duke respektuar tundimin e lashtë të njeriut, unë kam vendosur të rrëfej. Unë do të dëshmoj në emër të Fjalës, të Fjalës dhe vetëm të Fjalës. Dëshmia ime do të jetë e vërtetë dhe vetëm e vërtetë”. Këto fjalë paraprijnë rrëfimin e shkrimtarit dhe poetit Bardhyl Londo për jetën e tij. “Jeta që na dhanë”, një libër kujtimesh dhe refleksioni (botimet “Toena”), i cili sapo ka dalë nëpër libraritë e kryeqytetit, është një kthim pas në kohë, në ato vite, kur e gjithë jeta i ngjante “kallëpeve të sapunëve të Rrogozhinës”. Ishin shumë të paktë ata që mund të lëviznin nga ky kallëp, që i kishin dhënë vetes një lloj lirie modeste, të cilën të tjerët nuk e kishin. Bardhyl Londo thërret vitet kur ishte ende student, kur pa dëshirën e tij u kthye në qytetin e lindjes në Përmet, ku nuk e priste ndonjë “karrierë” e lavdishme, por të shkruarit e fjalimeve dhe falënderimeve. Nga Përmeti në Tiranë, ku mërzia zëvendësohet me të tjera andralla, deri te dalja e parë jashtë shtetit dhe përballja me një tjetër botë, por edhe me paranojën personale. Por vitet në Përmet dhe në fshatin Zhepë, zënë një pjesë të rëndësishme në libër. Megjithëse Përmeti nuk mund të rriste një ëndërr, kishte zemberekun e vet, kabatë me klarinetë nën një gotë rakie buzë Vjosës, shëtitjet në bulevard, por mbi të gjitha njerëzit. Rrëfimin e tij Londo e ngjyros me lloj-lloj karakteresh, të cilët i thërret me pseudonime apo emra të shkurtuar, që nga “bardët” e qytetit, te kurbetçinjtë e kthyer, furrxhiun, portierin e kinemasë, punonjësin e bibliotekës… te sekretari i parë i rrethit dhe ata që ndanin të njëjtin fat me të, të sapodiplomuarit e kthyer për t’i shërbyer qytetit të lindjes. Trysnia mbytëse e provincës thuret me një tis humori, që i bën këto kujtime të këndshme për t’u lexuar, por edhe për t’u identifikuar me to. Jo më kot Londo thotë se ato nuk janë vetëm kujtimet e tij, por të një brezi të tërë. Përmes këtyre kujtimeve shpalosen situata gati tragjikomike, si në rastin e letrës që Enver Hoxha i kishte dërguar mjeshtrit Laver Bariu në një kohë që ai nuk dinte shkrim e këndim, por vetëm leximin e shpirtrave përmes muzikës, si detyroheshin të ndryshonin këngët popullore përmetare, t’u cungonin vargjet më të bukura e t’i fusnin pak “lumturi socialiste”…                                Alma Mile

BARDHYL LONDO

Kopertina e librit “Jeta që na dhanë” i Bardhyl Londos


Kisha shumë shpresa se sa të mbaroja shkollën, do të më mbanin në një nga organet letrare apo në radiotelevizion. Kisha botuar vjersha dhe reportazhe nëpër organet e ndryshme të shtypit dhe isha afruar me qarqet letrare artistike të Tiranës. Njerëz mjaft të njohur dhe me autoritet letrar e intelektual, por edhe me pozita të larta shtetërore më kishin premtuar se do të ndërhynin për të më mbajtur në Tiranë. Dhe kishin ndërhyrë vërtet, por ja që komitetit të partisë së Përmetit kishte këmbëngulur se unë duhesha patjetër në Përmet. Po vallë përse duhesha atje?
Marrëzinë e kësaj mençurie apo mençurinë e kësaj marrëzie nuk m’u desh shumë kohë ta merrja vesh. Pak kohë pasi kisha vajtur në Përmet, më thirri sekretarja e komitetit të partisë për propagandën, një grua përgjithësisht pozitive dhe e cila u dënua më vonë po nga “partia e saj” për “lidhje me puçistët” a për “liberalizëm” dhe më tha se Enver Hoxha i kishte dërguar një letër Laver Bariut, se e donte shumë Laver Bariun dhe Përmetin, se letra do të dorëzohej me ceremoni në sallën e shfaqjeve të shtëpisë së kulturës, se në fund duhej të falënderonte Laverin, por që të dilte më bukur falënderimi duhet ta shkruaja unë, sepse unë isha nga të vetmit shkrimtarë në atë qytet etj. etj.
Natyrisht që gjithçka ishte tepër fyese, por të paktën kisha ngushëllimin se do të bashkëpunoja me Laverin, një artist dhe një njeri të cilin e kam dashur dhe respektuar që nga momenti i parë që e kam njohur e deri sot e kësaj dite. Takimi me laverin ishte pjesë e dukshme e marrëzisë së mençurisë apo e mençurisë së marrëzisë. Të keqen Lakua (ky ishte emri me të cilin e thërrisnin në Përmet usta Laverin), më tha artisti i shquar, mos më ngatërro mua me këto, unë nuk di të flas me gojë, di të flas vetëm me këtë, dhe tundi para syve të mi gërnetën e tij çudibërëse. U mundova t’i shpjegoj se kjo nuk ishte një kërkesë e imja dhe se duhej të fliste patjetër, se gjithçka do t’ia shkruaja unë dhe se ai vetëm do të lexonte “falënderimet e mia”. Laveri ishte i paepur, më tundte para syve gërnetën dhe më përsëriste vazhdimisht “të keqen Lakua, unë flas vetëm me këtë”. Nuk dija ç’të bëja. A ishte ky një refuzim i hapur i Laverit prej të cilit mund ta hanim edhe ai edhe unë, apo diçka tjetër?
Situatën e shpëtoi Letua, vëllai më i vogël i Laverit, i cili i rrinte gjithmonë pranë. Zgjodhi një moment të përshtatshëm, më tërhoqi pak mënjanë dhe më tha me një trishtim të thellë: Laveri nuk di të lexojë. Shtangia ime ishte e dukshme. Megjithatë, as atëherë dhe as sot e kësaj dite nuk ma pakësoi respektin për Laverin, përkundrazi, ma shtoi. Perëndia i kishte dhënë dhunti të tjera Laverit, ai mund të lexonte dhe të deshifronte ato që njeriu i zakonshëm apo dhe ai që ka mbaruar universitetet më të mira të botës nuk i lexon dot kurrë.
Nuk di si u zgjidh “problemi i falënderimit apo mirënjohjes” që duhej të tregonte Laveri, vetëm se mbaj mend që i telefonova sekretares së komitetit të partisë nga një zyrë tjetër, ndoshta nga shtëpia e kulturës (kuptohet që në zyrën e saj ishte vështirë të hyje) dhe, kur i shpjegova gjithçka, e kuptova se edhe ajo fillimisht pësoi të njëjtën shtangie si unë, pastaj pas pak sekondash, dëgjova shpërthimin e të qeshurës së saj, të cilën ajo nuk mundi ta fshihte, megjithëse u përpoq ta mbyllte sa më shpejt telefonin…

Laver Bariu

Para dy-tre vjetësh, kompozitori Vaso Tole më tha se Laveri kishte ditëlindjen. E morëm në telefon nga zyra ime dhe e uruam. Ndërkaq, i biri me të cilin jeton, po e pyeste se kush po e uronte. Qeveria, iu përgjigj plot solemnitet Laveri. Ne mbyllëm telefonin dhe po vazhdonim të qeshnim si “përfaqësues të qeverisë” që ishim. Pastaj kujtuam perlën e rrallë të Laverit në një koncert qeveritar, që atëherë bëheshin çdo vit me solemnitet të madh në Përmet për çdo 24 maj. Sapo konferencierja lajmëroi titullin e këngës hapëse që natyrisht i kushtohej partisë dhe shokut Enver, Laveri më gërnetën e tij filloi këngën “Moj kunadheja leshverdho”… Kujtuam gjithashtu “lirinë” apo “dinakërinë” e Laverit në koncertet zyrtare të 24 majit: pyeste se nga ishte i pari që kishte ardhur në festë (i deleguari i qendrës) dhe ustai injoronte programin e shkruar dhe fuste një këngë nga krahina nga ishte i deleguari.
Kjo ishte pak a shumë liria që kishte arritur Laveri. E vogël, e padukshme, e brishtë, por gjithsesi ishte një farë lirie. Ndoshta ustai e kishte siguruar prej gërnetës së tij të pashoqe, por ndoshta më tepër prej shkakut se nuk dinte shkrim e këndim dhe kështu u dukej më pak i rrezikshëm se të tjerët.
Të gjitha këto m’u kujtuan se qysh në hapat e parë kur shkela në atë qytet provincial, ku pothuajse më kishin sjellë me përdhunë për arsyen se qyteti dhe rrethi nuk kishte shkrimtarë dhe se të paktën i duheshin një apo dy të tillë, e kuptova se nuk më kishin thirrur për të shkruar vjersha, tregime apo romane, por fjalime falënderimi, unë nuk mund të kisha as atë grimë lirie që kishte fituar usta Laveri. As krijimtaria, as jeta nuk mund të ishin të miat.
* * *
Kompozitori Aleksandër Peçi erdhi fare i ri, sa mbaroi shkollën në Përmet. Ditën ai përgatiste koncertet me rastin e festave. Ishin koncerte gati njëlloj të gjitha, me një meny të varfër, të përcaktuara nga lart e të mërzitshme. Por pjesën më të madhe të kohës Sandri e harxhonte me shpirtin e qytetit, jo me dukjen e tij të shëmtuar. Duke jetuar kështu, ai zbuloi perla të vërteta, të cilat rrinin të fshehura dhe të harruara diku dhe, po të mos ishte pikërisht Peçi, ato do t’i kishte mbuluar pluhuri i harresës. Megjithëse kisha lindur dhe isha rritur në Përmet, unë nuk dija gjë fare, madje jo unë po shumica, se ekzistonin këngë të tilla si “Mora rrugën për Janinë” apo “Zura një bilbil me vesë”. Duke kërkuar natën shpirtin e qytetit, duke folur e duke jetuar me të, kompozitori, si një eksplorator i jashtëzakonshëm, jo vetëm i zbuloi këto perla, apo ai gjeti dhe këngëtarin e tyre. Mentor Xhemali me zërin dhe talentin e tij të papërsëritshëm deri tani kishte kënduar gjithmonë vetëm “Këngën e Asim Zenelit”, “Për ty atdhe” dhe ndonjë arie, sa megjithëse i këndonte ato aq bukur, i qante siç thonë në Përmet, ishte bërë i mërzitshëm dhe për veten, edhe për të tjerët. Askujt s’i shkonte ndër mend se Mentori, pothuajse i mënjanuar dhe braktisur, do të rilindte dhe do të shpërthente me këngët popullore përmetare. Çudia e dytë e eksplorimeve të Sandrit ishte zbulimi i partnerit të Mentorit, Ylli Zeqiri, i cili deri tani i kishte rënë vetëm klarinetës dhe kishte kompozuar ndonjë këngë për festivalin e pionierëve. Zbulimi i tyre ishte një triumf mbi përditshmërinë vrasëse të provincës…
* * *
Ishte shumë e trishtuar të ishe dëshmitar, ndoshta edhe pjesëmarrës i detyruar i masakrës së shëmtuar me tekstet e këngëve (Atje ku kishte vetëm lule, borzilok, menekshe u futën aksione, u futën brezare, dashuria që përfundonte me ndarje u bë një dashuri e lumtur…). Trishtimi shtohej edhe më kur kuptoje që jo vetëm ishe i pafuqishëm ta ndaloje këtë masakër, por duhej të shtireshe sikur këto ndërhyrje duheshin bërë patjetër. Një ditë apo dy para koncertit për 24 majin (flitej se në atë përvjetor do vinte në Përmet vetë Enver Hoxha), Sandri më kishte kërkuar gjithë ditën i alarmuar. Unë isha për peshk dhe atëherë nuk kishte telefon celular të spiunonte në çdo çast. Kam gjithë ditën që të kërkoj, më tha miku im i lodhur, por edhe i demoralizuar. Rrallë e kisha parë Sandrin në atë gjendje. Si është puna, i thashë. Duhen ndryshuar dy vargjet e fundit të këngës “A kanë ujë ato burime” (shihemi me gojë s’flasim/si durojmë nuk pëlcasim). Sipas Laverit që e ka krijuar këtë këngë, burimet nuk janë thjesht ata që prodhojnë ujë, por gjinjtë e femrës që krijojnë jetën. Peçi, i thashë, kjo këngë ka gjysmë shekulli që këndohet kështu, pastaj kjo këngë është shkruar vetëm për ato dy vargje, po i hoqe ato, kënga nuk qëndron. Faleminderit shumë, më tha, që m’i tregove të gjitha këto, se nuk i dija. Pasi hoqi syzet, fshiu xhamat dhe zmadhoi si një filxhan porcelani të bardhën e syrit, m’u drejtua i nxehur: o njeri, më tha, kupton shqip apo nuk kupton, e merr vesh situatën time? Unë duhet të shpëtoj veten dhe veten e shpëtoj duke shpëtuar koncertin, ti më mban fjalime… Unë e kuptova atëherë situatën. Në provat gjenerale, siç ishte ligji i pashkruar por që asnjëherë nuk harrohej, për çfarëdolloj koncerti, ekspozite, drame apo estrade, vinte një komision nga komiteti i partisë që jepte aprovimin apo mosaprovimin. Dhe, meqë atë vit koncerti ishte i një rëndësie të jashtëzakonshme, komisionin e censurës me sa më kujtohet, e kryesonte vetë sekretari i parë, i cili kishte bërë edhe vërejtjen e famshme. Nuk mund të ketë ndarje, as fshehtësi në dashuri, kishte thënë, dashuritë tona socialiste janë të lumtura dhe të hapura… Ashtu, i thashë Sandrit, atëherë variantin e kemi gati. Si, pyeti gjithë ankth. Do ta bëjmë kështu: Duhemi të gjithë e dinë/ nuk e fshehim dashurinë. Sandri i provoi me muzikën, kuptohet që përputhja është e plotë, hoqi syzet, i pastroi përsëri, më hodhi edhe një herë vështrimin me sytë e zmadhuar dhe më tha vetëm kaq intimisht “Çeçem, ika…”. Po çfarë mund të thoshte më tjetër?
Kënga u këndua në koncert me vargjet që ia shtuam si mish i huaj. U këndua dhe nja dy herë të tjera kështu. Sa herë i dëgjoja këto vargje, ndieja një boshllëk brenda vetes, ndihesha i fyer, ndërsa duart më dukeshin si të lyera me gjak. Unë isha xhelati që kisha përgjakur një këngë e cila ishte himn dhe këndohej në të gjitha dasmat, nga jugu në veri. Për fat të mirë nëpër dasma dhe gëzime familjare, kënga këndohej ashtu siç ishte “me ndarjen që mund të çonte deri në pëlcitje nga marazi”. U qetësova përfundimisht, kur edhe në koncertet zyrtare u kthye varianti i vërtetë, ai që kishte bërë Laveri: “Shihemi me gojë s’flasim/si durojmë nuk pëlcasim”.
Peçit nuk do t’i shqiteshin lehtë këto lloj restaurimesh të tipit kasaphanë. Dhe është e kuptueshme: ai merrej me shpirtin  e qytetit, por shpirti ishte i ndaluar, ishte armik. Kërkohej fasada, betoni, zhavorri. Për këdo që ka dy pare mend, e kupton se kënga e mrekullueshme “Zura një bilbil me vesë” është shkruar vetëm për vargun e fundit “Kam frikë se mos më vdesë”… Bukuria është aq e madhe, aq imponuese, sa të kalon menjëherë në pasiguri, si mund të ekzistojë një bukuri e tillë e rrallë? Por pikërisht këtë nuk mund ta lejonte censura: dashuritë duhej të ishin të lumtura. Dhe vargu që kishte lindur këngën, u ndryshua: hapa zemrën, i bëra folenë. Për fat të mirë kënga ishte në duart e një profesionisti siç ishte Vath Koreshi, dhe operacioni, ndonëse i dhimbshëm sa s’ka ku të shkojë më, u krye me dashuri dhe elegancë. I kini hequr palcën, i thashë Peçit. Shumë i ditur je, ma priti Peçi dhe fshiu syzet. Vathi qeshi me të madhe: po si thua ti, më tha, më mirë kështu, me këtë lloj operacioni, apo ta linim të mbuluar nga heshtja dhe harresa, siç ka ndodhur deri tani? Natyrisht që kishin të drejtë: kishin zgjedhur rrugën më të mirë të mundshme.
Por e keqja është se ajo këngë vazhdon të këndohet edhe sot e kësaj dite me vargun “hapa zemrën, i bëra folenë”, gjë që e tjetërson këngën dhe atmosferën e saj. Po kështu ka ndodhur dhe me këngën “Mora rrugën për Janinë”, prej së cilës janë hequr vargje nga më të bukurat, si duket censura kishte frikë nga bukuria…


Kur Kadare na jepte leksione për autorët e ndaluarOrët e mësimit në Fakultet, që për nga pjesëmarrja konkurronte një ndeshje futbolli

Ismail Kadare


Vite më vonë do të më kujtoheshin leksionet që jepte një herë në javë Ismail Kadareja në Fakultetin tonë dhe për të cilat kishte një interes të jashtëzakonshëm. Ishte i vetmi rast kur salla e madhe e leksioneve mbushej plot, studentët rrinin edhe më këmbë mbështetur në muret rrethuese të auditorit. Shpesh vinin edhe studentë nga fakultetet e tjera: Shkencat, Inxhinieritë, Artet. Ndodhte jo rrallë që të mos gjeje vend. Duhej të uleshe shumë kohë përpara në një nga ndenjëset e auditorit. Për herë të parë dhe të vetme ndoshta një auditor konkurronte stadiumet në ndeshjet e spikatura, ndërkombëtaret ose ato që kanë hyrë në histori me fjalën derbi. Ishin pikërisht këto leksione që prishnin dhe thyenin monotoninë tradicionale të leksioneve të përditshme ku hynim pothuajse të detyruar, të përgjumur, ku na hapej goja nga mërzia me dhjetëra herë dhe mezi prisnim zilen të tingëllonte. Madje kishte grupe të vogla studentësh që rrinin te trotuari përballë portës nga dukej kthesa e butë menjëherë pas Ambasadës së sotme amerikane (atëherë ishte Ambasada italiane) dhe, sapo e shikonin shkrimtarin te bërryli, jepnin kumtin: erdhi. Fillonte atëherë vrapi nëpër shkallët e Fakultetit deri në katin e dytë ku ishte salla e madhe. Ismaili vinte zakonisht i shoqëruar me dy ose tre studentë që kishin një njohje të rastësishme apo sipërfaqësore me të, por pikërisht në ato çaste ata merrnin një autoritet krejt tjetër, sidomos në sy të vajzave.
Pasi kritikonte letërsinë “dekadente”, shkrimtari i madh e mbushte ligjëratën e tij me citime nga autorët të cilëve po u bëhej gjyqi. Pjesët ishin zgjedhur me aq kujdes e shije sa ne e kishim të lehtë t’i bënim pyetje vetes: përse duhet ndaluar apo nuk duhet përkthyer ky autor? Dhe dilema brenda secilit vazhdonte të thellohej: a i mbante Ismaili vërtet leksionet për të kritikuar atë lloj letërsie apo për të njohur e informuar auditorin e tejmbushur me atë lloj informacioni letrar, tek i cili ky auditor ishte i etur të arrinte, po të vetmen mundësi kishte pikërisht këto leksione? Madje, kanë qenë pikërisht këto citime apo këto fragmente edhe njohja jonë e parë me letërsinë bashkëkohore evropiane dhe botërore të quajtur në atë kohë dekadente, apo e mallkuar. Shumë prej studentëve të atëhershëm, sidomos ata që aspironin të bëheshin shkrimtarë, i ruanin me kujdes fletoret e leksioneve që mbante Kadareja, dhe herë pas here i rilexonin fragmentet e cituara dhe u dukej sikur gjenin një oazë në shkretëtirë… ka pasur dhe ka të tjerë që kanë arsyetuar ndryshe për këto leksione, por sidoqoftë ndjesia që i shikonte këto leksione si mundësi për të folur sadopak për letërsinë e vërtetë europiane, gjallonte brenda meje dhe te disa shokë të mi me të cilët shkëmbenim mendimet… Një fletore të leksioneve të Kadaresë e kam ruajtur deri vonë dhe shpeshherë u jam kthyer e rikthyer edhe pasi kisha mbaruar Fakultetin, fragmenteve të sipërpërmendura. Ishte e vetmja fletore leksionesh që kam ruajtur, madje mund të jetë e vetmja fletore leksionesh që kam ruajtur, madje mund të jetë e vetmja që kam mbajtur shënime, pasi në shumicën e rasteve leksionet nuk i mbaja kurrë vetë. Në kohë provimesh prisja sa ndonjëri prej shokëve të mi të mbaronte fletoren e parë dhe pastaj me të filloja përgatisja provimin…


BARDHYL LONDO

Google+ Followers