Sa i bukur, bukureshti (Shkëputje nga libri në përgatitje “shpen’ udhëtar”)




Bajram Sefaj


Mbresa udhëtimi




Nga të gjitha shtegtimet e mia të derisotmet, kujtimin më të përzishëm

(më të turbulluar) e ruaj nga vizita e parë Bukureshtit dhe Rumanisë, në

përgjithësi.

E kisha një (si) borxh, ta vizitoj këtë vend. Ndër të tjera, për dy arsye

madhore. E para: dihet mirëfilli së “historia” e Shqipërisë, (pra edhe e

Kosovës), është ngushtë e lidhur me “historinë” e këtij shteti. E dyta,

ndoshta edhe më e rëndësishmja, atje, në Bukureshtin e bukur e të

madh, tash e një kohë të gjatë, punon e krijon, dueti pogradecar Kyçyku,

Kopi dhe Ardiani, atë bir.

Që ta vizitoja këtë shtet thua se kisha edhe një pothuaj detyrim të

posaçëm. Është i vetmi vend lindor, i vetmi shtet ballkanik, aty, në

derë të shtëpisë, që me kishte ngelur, si oazë, pa m’u dhënë rasti, as

mundësia, ta vizitoja.

Dhe, ai çast i (shumë)pritur, më në fund, erdhi. Mund të them se erdhi

si s’ka më mirë e më hijshëm. Atje, saktësisht, në qytetin e vogël por të

bukur, me histori të pasur, sidomos religjioze, Alba Julia të Transilvanisë,

mbahej një tubim i madh (Kongres) disaditor, që i tubonte të gjithë

rumunët e diasporës, kudo që janë, në botën e paanë... (Congresul

Spiritulitàtii Românesti, kështu quhej ai Kongres në gjuhën rumune).

Me ndërmjetësimin e vëllamëve të mi Kyçyku (atë e bir), isha pjesë e

atij manifestimi gjigant gjithë rumun. Madje ishte paraparë që edhe

vogëlia ime të paraqitej me një kumtesë, në njërin nga shtigjet e këtij

manifestimi përmbajtjesor dhe të rëndësishëm politik e shoqëror

dhe kulturor, me dimensione të mëdha gjithëkombëtare. Paradhomë,

“qendër e grumbullit” të këtij tubimi madhështor në Alba Julia,

kuptohet, ishte Bukureshti.

E, kryeqyteti i Rumanisë, Bukureshti më pret si të isha mbret! Me pret

më mirë e më ngrohtë se që me ka pritur akëcili qytet tjetër që kam

vizituar deri me sot, qoftë edhe vetë Prishtina e vendlindjes.

Në Aeroportin Internacional “Henri Coanda” të Bukureshtit, dueti

Kyçyku, Kopi me Ardianin, atë-bir, me pret më romanin tim “Parisi kot “,

(“Parisul în zadar” që i përthyer nga Kopi dhe i redaktuar letrarisht nga

i biri i tij Ardian-Christian Kyçyku, po atë ditë, sapo kishte dalë (taze)

nga shtypi. Kjo ishte dhurata më e shtrenjtë, më e dashur dhe me e

çmuar që kisha marrë ndonjëherë në jetën time. Ishte shenj shumë më i

shtrenjtë se që do të ishte çfarëdo buçet lulesh, qoftë edhe mbretëror.

Ishte hera e parë, në jetën time të gjorë, që përjetoja një pritje të tillë.

Sa i ndërruan të zakonshmet fjalë të para të mirëseardhës, Ardiani,

ai djalosh i bukur që impononte me pamjen e tij serioze, ani pse ishte

lag të shkelte pragun e të dyzetave, nuk u durua pa theksuar (thua se

unë këtë “detaj” nuk e kisha parasysh) se janë raste të rralla dhe se nuk

ndodhin shpesh, që një shkrimtar, çfarëdo qoftë nami i tij, të pritet në

aeroportin e një shteti të huaj, me roman të përkthyer e të dalë nga

shtypi po atë ditë. Isha plotësisht dakord me djaloshin e pashëm që

e shihja për herë të parë në jetë e që, vetëm pak kohë që u njohëm.

Ndonëse se nuk ishim takuar asnjëherë në jetë, unë për të kisha krijuar

një opinion shumë solid, për personalitetin e tij. Ndërkohë, kisha lexuar,

me pasion e vëmendje të përqendruar, disa ka romanet e tij që me kishin

mrekulluar me rrëfimet, me stilin dhe me gjetjet origjinale, lirisht mund

të them gjeniale, që këta libra artistikë kapërthenin midis kopertinave

të tyre. Për disa nga ata libra edhe isha përpjekur që, në hallin tim të

brishtë, të qes në letër ndonjë shënim në formë mbrese, përherë veshur

me petk entuziazmi e përflakjeje djaloshare, si një lexues rinor,i të isha.

Njëri nga ato shkrime, i botuar në gazetën “Bota Sot” të Prishtinës,

Ardianit i kishte renë në dorë dhe i kishte bërë përtypje. Ashtu nën

presionin e çastit, ishte ulur dhe, si do të shihni edhe vetë, me kishte

thurur një kurorë margaritarësh me fjalë të bukura, që për jetë të

jetëve do ti ruaj në kutinë e gjërave më të shtrenjta. Letrën, në të cilën

kishte mbështjellë ato xhevahire, m’i kishte nisur përmes babës se tij, z,

Kopi Kyçykut, që, si ftuar nderi, merrte pjesë në Seminarin e radhës, të

Gjuhës dhe të Kulturës Shqiptare për të Huaj, në Prishtinë. Në atë letër,

(me fal Ardian që tash, pas shumë vjetësh, po ia gris rrobën e misterit

anonim, (e shpalos dhe e bëj publike përmbajtjen e saj), ndër të tjera,

thuhej: “I dashuri zoti B. Sefaj, njëherësh me urimet më të përzemërta

për shumë shëndet e krijimtari të pasur, po ju dërgoj edhe mirënjohjen

time të thellë për artikullin e “Bota Sot”. Zoti ju bekoftë për guximin e

pazakontë, çiltërsinë dhe përkushtimin ndaj letrave shqipe dhe ndaj

punës sime në veçanti! (... ). Ju dërgoj romanin “Engjëjt janë të tepërt”

si dhe një ese kushtuar romanit tuaj “Parisi kot” të cilin e lexova me

kënaqësi të veçantë (...) Po e mbyll me urimet për vëllimin “Sa është

ora”... Motoja e vëllimit është një libërth më vete, që lartohet përmes

novelës “Thes”, e cila më pëlqeu në mënyrë të veçantë (...). Gjithë të

mirat e mbarësi. Nihil Sine Deo. (Asgjë pa ndihmën e Zotit!).

Tash, më në fund, isha në Bukuresht. Lirisht mund të them se Bukureshti

ishte në mua. Ishte hera e parë, përfundimisht ishte hera parë, që nuk

përjetoja atë frikën, aq shumë herë të përsëritur, kur gjendesha në një

qytet të madh e të huajin. Tash isha i “rrethuar” nga nikoqirët e mi të

nderuar që, si roje trupi të ishin, rrinin për bri krahëve të mi. Për herë të

parë, isha plotësisht i lirë. Nuk me pikaste, nuk me nxiste, nuk bezdiste

as një lloj frike. As mosnjohja e gjuhës. As mosnjohja e monedhës

rumune dhe e vlerës saj konvertibile, as mosnjohja e qytetit, rrugëve

dhe shesheve të tij, asgjë, ama asgjë, nuk me shqetësonte e nuk ma

prishte humorin e disponimin e mirë. Bukureshti i tëri, me rrugë, me

sheshe, me aveny, me monumente të kulturës dhe të historisë, të

lashtë dhe të re, ishte imi. Nuk e kisha merakun, e përsëritur aq herë, në

jetën time si endacak i pasionuar, të katarriçëm nëpër kioska e shitore

gazetash e suveniresh, të blej hartë orientuese, të blej “libër” sa më

të trashë dhe ilustrime shumë, që flet për Bukureshtin dhe Rumaninë

përgjigjeshit. Jo, për asgjë, f’tyrë toke, nuk kisha kërkesë. Zotni Kopi,

në një anë, në krahun tjetër Ardiani, ishin ata që i kompensonin të gjitha

dhe, e dija që më parë, pa përtesë, do t’i përmbushin të gjithë kërkesat

e mia. Me vete kisha guidat më të mirë. Ata do të me shpjegonin dhe

informonin për çdo gjë që me interesonte për Bukureshtin e më gjerë..

E dija se në këta dy mikpritës i kam të gjitha. Kur janë të vyer e më të

përpiktë e besnikë së një bibliotekë e tërë. Ata ishin udhërrëfyesit të

mi më të dashur, ishin “çelësa” të artë e njëherazi magjikë, të dyerve të

teatrore, të muzeve, të institucioneve të larta, të mesme e fillestare,

kulturore e shkencore, çelësa të dyerve të Lidhjes se shkrimtarëve të

Rumanisë, të dyerve redaksive të gazetave, të përditshme dhe të atyre

javore e të tjera, kur ia dinin “historinë” e çdo guri e çdo druri, jo vetëm

në truallin e Bukureshtit e të Konstancës, por edhe të gjithë Rumanisë.

Ata e dinin historinë e këtij shteti të madh ish komunist, e dinin të

kaluarën dhe të sotmen e këtij shteti, e njihnin (në gishtërinj) letërsinë e

vjetër e të re, pjesë përbërëse, e kësaj të fundit, detyrimisht ishte bërë,

sidomos Kyçyku i riu, që ndërkohë kishte botuar në rumanisht, një serë

veprash të shquara letrare, Viti kur u shpik mjellma, E fshehta e ëmbël

e marrëzisë, Një fis i lavdishëm e që jep shpirt, Hyu Epigon, Dashuri

në shikim të fundit..., vëmë në spikamë vetëm disa syresh, që këtij

autori të ri e të frytshëm me origjinë shqiptare, i siguruan një vend të

lavdishëm në letërsisë e këtij vendi. Madje ai, Ardiani, i dha një shtysë

e hov shtesë, ngjitjes përpjetë letërsisë bashkëkohore rumune, sikur,

kujtoj, në interpretim të lirë, të jetë thënë diku.

Duke e pasur ngatë vetës atë duet, njohës të shkëlqyer, të Bukureshtit

dhe të tërë botës frymore, shpirtërore, historike, religjioze, sociale,

politike, letrare, krijimtarie në përgjithësisht, jo vetëm të Bukureshtit,

por të Rumanisë në përgjithësi, po them, tërë “bota” ishte e imja.

Aty, pranë vetës, si një bibliotekën më të mirë, si në të gjitha muzetë,

të mëdha e të vogla, si në faqet e librave më të mirë historikë, i

kisha të gjitha të dhënat që do të me hynin në punë në sajimin e një

udhëpërshkrimi shumë më të gjatë e, më të dhëna çfarë të duash.

Pikërisht, pse ishte kështu, kur mjaftonte vetëm të ngritja dorën në

ajër a atje të zeja zogun e bardhë, me tëra informatat që e interesojnë,

një udhëshkrues modest, sikurse jam unë, e tëra kjo u kthye në një

bumerang. Me vrau zoti. Mu thanë duart. Krejt në stilin, hajt tash, hajt

më vonë, jo sot, jo nesër..., notesi me ngeli i paprekur dhe faqet e tij të

virgjëra. Pa asnjë shënim mbi sfondin e tyre të bardhë.

Kështu, ndodhi më e papritura që mund të ndodhte: unë këtë shkrim po

e qes në letër pas pesë vjetësh! Kjo nuk me ka ndodhur kurrë. Asnjëherë.

Ç’prej se vetës i them

udhërshkrues. Ose, në çaste të rralla hareje, Evlia Çelebija shqiptar,

vetveten pagëzoj!

Duke hedhur në letër këta rreshta të vonuar, trazova kujtimet

deri në detajet më të imëta nga vizita ime e parë (dhe më gjasë) e

fundit Rumanisë, pa mekje dhe mykje mbresash, kur është meritë

e nikoqirëve të mi të çmuar, at e bir, Kyçyku, që jetojnë, tani e kohë

shumë të gjatë në Bukuresht, kur pothuaj se tërësisht janë integruar,

por, jo edhe asimiluar, kurrë pa i shkëputur rrënjët dhe Pogradeci i tyre

dhe Lagushit, që aq bukur i këndoi dallgët e tij. Po sikurse Lasgush

Poradeci, kur është fis i tyre, edhe Kyçykët, sidomos i riu, subjektet e

temave të një serë veprash të tij letrare, të romaneve, të dramave e të

tjera, i ka të lidhura me ujin e kulluar (që nuk ishte gjithmonë i kulluar!) të

Liqenit tonë, të Ohrit tonë. Kujtomë romanin me titull “Sy”, në veçanti,

e të tjera e të tjera. (Për këtë roman të Nipçes (lexo: të Ardianit, pos

që kam shkruar dhe botuar mbresë të ngjeshur përjetimi të thellë, ka

ngritur zërin deri ë palën e shtatë të qiellit të shtatë: anëtarë të jurisë

të çmimit Nobel, ku jeni, ku i keni sytë e të (mos)shihni romanin “Sy”

të autorit Ardian Kyçyku?. Këtë roman madhor që unë personalisht

e konsideroj kryevepër të tij, gjithnjë duke i pasur parasysh edhe

romanët të tij të tjerë, po ashtu, të mëdhenj, sikurse janë: Mortët,

Nata pas vitit zero, Lumjenjtë e Saharasë, Oreksi për bukën e diellit,

Egjejtë e tepërt, Kristali dhe hienat, Puthmë skelet, zv.Libri, Home,

Gjaku asnjanës, Perla (prozë e zgjedhur) e të tjera (i radhita disa nga

ato vepra që, ndërkohë, me admirim më të madh dhe përjetim të thellë,

i kam lexuar!).

Në alba julia

Pas rrugës ajrore, nëpër një qiell të përshkëllirë, sipër mjegullash të

trasha e mes përmes turbulencave dhe luhatjeve të aty-këtushme,

relacionin Romë-Bukuresht, e kalohet filhall. Ajo copë distancë

kapërcehet pa ndie shumë lodhje, as bezdisje, aq më parë kur Rumania,

më sa me kujtohet, ishe një orë mbrapa nesh, kështu që i binte që në

Bukuresht mbërrimë në orën (përafërsisht) e njëjtë me atë që jemi

nisur nga Roma.

Turbulenca (etyd)*

“Sa herë fluturohet me avion, në çfarëdo relacioni qoftë, po aq herë,

mund të ndeshesh me termin turbulencë, e kurrgjë e kurrkujt. Një

turbulencë (turbullim) më shumë a më pak, e hajt rrugës qiellore.

Fluturo andej nga je nisur! Me frikën nga turbulenca apo nga ndonjë

tjetër tutë, kur shtigje kanë shumë, atje lartë qiellit të pakufishëm!

Por, kur fjalën turbulencë e dëgjon në shqiptim nga goja e kapitenit të

“anijes kozmike” të kompanisë “Alitalia”, Xhigji Anxhelos, në fluturimin

qiellit të zymtë, të zhytur e të përshkëllirë, si të mbarsura të ishin, në

relacionin Romë – Bukuresht, ajo fjalë disi del disi ndryshe. Sado që në

“pemën” e saj, ajo fjalë, ka degë (shumë) paralajmëruese turbullimesh,

dridhjesh, pehatjesh e pedatjesh, që mund të përfundojnë dhe në

katastrofë ajrore, megjithatë, gëlltitet më kollaj, më lehtë përpihet

dhe përjetohet ndryshe. Sikur nuk i hapë grykën thesit të pafund të

përfundimit kobzi. Ajo fjalë e shqiptuar nga ai pilot, i asaj kompanie të

flotës ajrore italiane, në palcë nuk të futë (kockë) nuk të fut tmerrin e

kobit fatkeq.

Atë ditë, sado e ngarkuar që ishte, me ré, me vetëtima e bubullima...,

nuk do të ngjanë asgjë e keqe.

Kapiteni italian, Xhigji, Bukureshtit ia çonte një grusht dasmorësh të

hareshëm!

Udhëtime të këndshme e pa asnjë turbulencë, as të vogël, as të madhe,

ju dëshiron agjencia udhëtimeve të havasë “Shpen’ udhëtar”, e Ilirisë!

(Shih faqen 25 të suplementit letrar Milosao, të Gazetës shqiptare, e

diel, 14 prill 2013)

***

Mezi pitja takimin me Bukureshtin. Aq më parë kur e vizitoja për herë

të parë. Aq më parë, që do të takoja Ardianin, që, po ashtu, do e shihja

për herë të parë, edhe atë. Fitorja ishte në anën e Ardianit. Shumë më

shumë, më dendur e me emocione më të ndezura pritja takimin e parë

atë çun që, ndërkohë, kishte bërë çudira në fushën shkencore e letrare

të Rumanisë, kur me veprat e tij kishte lëkundur rrënjët e këtij vendi,

jo vetëm të Bukureshtit, por edhe krejt trojet e tokës së këtij shteti të

lashtë e më traditë.

Gjithnjë me romanin “Parisi kot” (Parisul în zadar) të dalë nga shtypi

atë ditë, në gjuhën rumune, e kjo ishte paraqitja ime e pare letrare në

një gjuhë të huaj, paraqitja ime e parë ndërkombëtare, pra, mezi pritja

çastin të zë vend në dhomën e prenotuar qysh me kohë në hotelin

“Triumph”, (krejt afër “portës triumfale” alla rumunçe në Bukuresht), jo

se isha gjithaq i dërmuar nga rruga, sa nga padurimi të shfletoj dhe të

“lexojë” krejt (faqe për faqe), romanin tim të ripranveruar, si të rilindur

në këtë gjuhë.

Pas dy netësh të kaluara në këtë hotel, dikur me nam, të Bukureshtit,

avitet koha të marrim rrugë për në Alba Julia, atje ku zhvillohej

manifestimi kryesor, Kongresi i diasporës gjithërumune.

Rruga, afro katërqind kilometra, nga Bukureshti gjer në Alba Julia, nuk

ishte udhëtimi i zakonshëm. Më parë i ngjante një ëndrre me sy hapur.

Kamionçina e pastër kokërr, vetëm dhjetë-dymbëdhjetë seli, në bordin

e së cilës, ishim madje katër shqiptarë (“Plotë Shqipëri”, titulli i një libri

tim), çante përpara. Afër e kisha Kyçykun, t’atin, që, si një libër i hapur,

si një enciklopedi e një akademie të njohur, si e sajuar nga Akademia e

Artëve dhe të Shkencave të Rumanisë, ishte i gatshëm, në çdo rast e

në çdo vakt, të me furnizonte me turli informatash, qoftë edhe për gur

e druaj që na dilnin në rrugë, e lerë më për gjëra më të trasha e më të

rëndësishme, megjithatë, isha me zemër të thyer pse me ne nuk ishte,

Kyçyku, i riu, që tashmë e kisha Nipçe të dashur.

Në atë relacion udhëtimi të gjatë me dilnin përpara visare të

mrekullueshme, emra qytetesh të njohur, më pak të njohur e fare të

panjohur, lokalitetesh e qytetesh të botës rumune. Në rrugë e sipër, aty

diku në afërsi (periferi) të qytetit të njohur Sibiu, ishte krejt i papritur

dhe befasues takimi dhe vizita e rastit atelierit të tij, piktorit të njohur

rumun, z. Vasile Rotaru, që ndërkohë, përveç që kishte pasur një serë

ekspozitash, vetëm dhe në grup, brenda dhe jashtë vendit të vet, ishte

rrëmbyes i një varg shpërblimesh të rëndësishme të të gjitha niveleve

kombëtare. Ai me miqësi dhe gjentilencë na ftoi në atelierin e ti, dhe

gjersa na gostiti me pije, kafe dhe ëmbëlsira, u kënaqen duke i shikuar

disa nga punimet e shumta të tij, duke llogaritur edhe ato në krijim e

sipër. Për atë copë herë të pushimit dhe këndelljes nga rrugëtimi i

gjatë, u informuam se maestro Rotaru, ndërkohë, kishte kryer punë

dhe funksione të larta e më rëndësi politike e shoqërore në Rumani.

Ndër të tjera, kishte qenë edhe drejtor i Televiziune din România e tjera.

Në udhëtim e sipër për në Alba Julia, lexoja emra qytetesh e

vendbanimesh që, çuditërisht i ndieja si të njohura, për të mos thënë,

të dashura. Doja të shtoja pyetjen kush nuk di për qytetin Trgovishte

(një emër të tillë vendbanimi e mbaja mend nga Jeni Pazari ynë!), Brailë,

Brashov, Sibiu... por, gjithnjë duke pasur për cak qytetin e lashtë e të

bukur, Alba Julia, në zemër të Transilvanisë. Sa herë e kisha shqiptuar

këtë emër solemn e të hareshëm në të njëjtën kohë, po aq herë isha

impresionuar.

Tashti, veç jam në Transilvaninë e ëndrrave. Jam në kryeqendrën e

kësaj krahine me emër si të qëndisur me lule, jemi, pra, përfundimisht,

në Alba Julia të manifestimit.

Para se të them se qyteti i tëri kishte veshur rrobën e bardhë të

manifestimit. Alba Julia, ishte krejt afër, ose kështu me dukej mua,

qytetit me emrin e madh, Temishuar, ku është i koncentruar komuniteti

më i madh serb (prej njëzet e dymijë e pesëqind e tetëmbëdhjetë mijë

frymësh, sa ka gjithsejtë serbë në Rumani !). Aty, në Temishuar, thuhej

se mori fitilin, plasaritjet e para, rrënimi i kështjellës diktatoriale

çausheskiane. Dhe, pikërisht një grup rebelësh serbë, ishin ata

që i dhanë flakën këtij fitili! Pasi veç jemi të popullsia, struktura

përmbajtjesore e saj, kam rastin të qes në letër një pasqyre etnolinguistike

të Rumanisë. Sipas një nga regjistrimet më të reja, në

Rumani jetojnë shtatëmbëdhjetë milion e treqind e dyzet e pesëmijë,

ose tetëdhjetë e tetë presje pesë për qind rumunë, afro një milion

e gjysme janë hungarezë, përmbi gjysmë milioni romë, pastaj vijnë

ukrainasit, gjermanët, rusët, turqit, tartarët, serbët, sllovakët,

bullgarët, kroatët, grekët, hebraikët e tjerë. (Shqiptarë, as të ri as të

vjetër, nuk figurojnë në këtë pasqyrë!).

Për manifestimin s’ka ç’të thuhet më shumë. Ishte manifestim gjigant

kulturor. I organizuar mirë. Punimet i zhvillonte në shumë sektorë dhe

funksiononte si sahat.

Pas tri-katër ditësh të kaluara në Alba Julia, përsëri jam në Bukuresht.

Përsëri në të njëjtin hotel, në të njëjtën dhomë e, në njëjtin shtrat, nëse

doni...

Tashti Bukureshti është i imi, i gjithi. Mund t’i qasëm e ta “pushtoj” nga

të gjitha anët. Nga Jugu në Veri, nga Perëndimi në Lindje. Dy “engjëjt

mbrojtës” të mi, i kam në dispozicion e të disponuar. Ata, thash, do

të me plotësojnë çdo dëshirë, do të “mbulojnë” çfarëdo kureshtje që

shfaq. Pasi është kështu, e kështu është, ndjek udhën e instinktit dhe të

spontanitetit. Me Nipçen tim, kur kohën e ka të pjesëtuar në sekonda,

pas aq shumë angazhimesh që ka, për moshën e tij, pas aq shumë

shtigje të krijimtarisë, kur është në kulmet e saj, do të mbërrijmë deri

në oborrin e godinës ku ka banuar Victor Efetimiu, që për nder të

krijimtarisë se tij të pasur, si poet, dramaturg, estet, kritik dhe filozof

që ishte, pothuaj se para ditarësh se apartamentit të ti bukureshtar, i

është ngritur një bust, prej se largua, me gisht Nipçe me tregon teatrin

ku ka punuar ky njeri i madh i letrave. Dhe, “historiografia” e këtij

intelektuali, me origjinë shqiptare, që për fat, përpara se ta vizitoja

bustin e tij Bukuresht, kisha pasur rastin fatlum, të shoh Boboshticën

e tij, fshat afër Korçës, ku u lind. më 24 Janar 1889, për të arritur, si

detyrimisht, te rrëfimi për dy vizitat, njërën pas tjetrës, që ai i bëri

Shqipërisë, shtetit të vendlindjes.

Krejt kjo që pason është një interpretim i lirë: njëra, nga ato vizita,

po dihet, e dyta, do të jetë tragjike dhe vizitë e tij e fundit që i bënte

Shqipërisë se Enverit. Flitet se ky i fundit, si gjakpirës se shfarues i

planetit intelektual shqiptar, siç kishte qëlluar, i shkurtoi jetën këtij

poeti të madh, si edhe shumë e shumë njerëzve të tjerë, të shkencës

she të artit në Shqipërinë tij. Flitet se Eftimiu ndërroi jetë, diku në hava,

mbi krahët e një helikopteri ushtarak, në kthim e sipër nga Tirana.

Ndodhi kjo më 27 Nëntor të vitit 1972.

Dy faje (mëkate) siç mësoj jo zyrtarisht, i kishte bërë Victor zeza, gjatë

qëndrimit në Shqipëri. I pari ishte ai mbrëmjes të pritjes solemne në

Pogradec, ku (kur) kishte ardhur, pas aq shumë vjetësh. Çdo folës, e

ishin shumë të tillë, që folën atë ditë të kobshme për Victorin, thanë se

është nder për Pogradecin, Korçën e lindjes dhe për terë Shqipërinë, që

ai është në mesin e tyre, një ndër poetët më të mëdhenj shqiptarë. Kur

kjo u përsëritë një herë, dy herë, shumë herë dhe nga shumë shkrimtarë

mikpritës, për befasinë e të gjithëve, poeti legjendar Victor Eftimiu, pa

harruar të përshëndes të gjithë të pranishmit dhe të gjithë shqiptarët

kudo që janë, shkurt e shqip, (në interpretimin tim të lirë), deklaroi: Unë

nuk jam poet as shkrimtar shqiptar nuk jam, unë jam poet e shkrimtar

rumun, me origjinë shqiptare!!!

Nga heshtja e vdekjeje që “polli” nga kjo deklaratë, vizita e Eftimiut në

Shqipëri, sikur mori tatëpjetën. Vizita, do të “vizatohet”, në kontura të

qarta e të kobshme, pas vizitës që ai i bëri satrapit Enver, në Tiranë. Në

atë takim, dinaku E. Hoxha, e priti mirë e me salltanete shkrimtarin e

madh, (Enveri deklarata e Victorit në Pogradec, i kishte ardhur në vesh

më shpejtë së vetëtima), ndër të tjera, mysafirin e pyeti (përafërsisht)

se çfarë ishin përshtypjet tij për Shqipërinë, pasi atë e kishte parë gati

të tërën, (nga Korça, Pogradeci, Elbasani... e deri në Tiranë). Plaku i urtë

i ishte përgjigjur me kujdes të madh, por jo edhe me syçelëti të duhur.

Mirë e pashë Shqipërinë, mirë e pash. Ishin bërë ndryshime të mëdha.

Ishin shënuar të arritura të konsideruara, por sikur të bëhej edhe kjo e

kjo..., do të ishte shumë më mirë! Ani mirë, ia kishte kthyer Enveri, kur do

të vish prapë në Shqipëri, tash si mysafir imi personal, do të përpiqemi

t’i eliminojmë të gjitha ato që të kanë varë syrin! Ashtu edhe ndodhi.

Pas një viti Victor Eftimiu, përsëri ishte në Shqipëri. Tashti i bëhej pritje

edhe më e mirë se herën e parë. E kuptueshme: ishte i ftuar ekskluziv i

xhelatit vetë!

Derisa për pritjen dihet edhe ndonjë detaj, se çfarë ishte përcjellja e

mysafirit të lartë, çfarë kishte ndodhur me fatin e tij ndërkohë, sikur

nuk e, as që do ta di askush. Ai “fragment” është i mbështjellë me shtatë

palët e vello së zezë të misterit, ashtu siç kishte ndodhur, ndoshta edhe

më qindra herë përpara kësaj. Zotni Eftimu, kishte ndërruar jetë diku në

hava, duke ia “falur” shpirtin qiejve të gjithësisë. Kishe ndërruar jetë në

qiell, tamam ashtu, siç u ka hije poetëve të mëdhenj e të përmotshëm!

Nipçe im i dashur, bashkë me të cilin, kemi në dispozicion tërë ditën

e lume, do të shpie në selinë e Lidhjes se Shkrimtarëve të Rumanisë,

që kishte një godinë e ndërtuar në një stili të moçëm, por, që ishte

shumë të lezetshëm e të bukur, stilistikisht atraktiv. Pastaj do të

vizitojmë ndonjë redaksi gazete të përditshme, të ndonjë reviste.

Nipçe do t’i “shfletojë” një nga një, të gjitha muzetë, të njohur e më

pak të njohur, bibliotekat, shumë biblioteka. Do të kthejmë edhe në

ndonjë librari. Në raftet e paskajshme të të cilave do të gjejmë edhe

shumë titujt të librave dhe të romaneve të tij, të botuar ndërkohë,

në rumanisht.

Nipçe sot ka dalë të takohemi bashkë me gocën e tij Julia, që

asokohe, sa i kishte mbushë, shtatë-tetë vjeç. Një gocë si drita e

diellit pranveror, ishte ajo, syri i keq mos e paftë. Syshkruara kishte

shikim të mprehtë e kureshtar. Sa iu bë qejfi kur Mixha i babait të

saj, (do të thotë, Unë) i dhurova romanin “Le petit prince”, në gjuhën

rumune, kuptohet, në një botim fort luksoz, të autorit francez,

botërisht të njohur, Antoine de Saint-Exupéry. Çupëlina me emër

shumë të bukur e poetik, Julia, më shumë gëzohet për këtë dhuratë

modeste e të rastit, se që do të gëzohej për një thes të pafund (të

Babës Dimër), me çokollata, bonbone, karamele e ëmbëlsira të

tjera.

Edhe gjatë shëtisë nëpër rrugët dhe avenytë e pambarim të

Bukureshtit, edhe atëherë kur shembnin ndonjë sandviç të shijshëm

edhe atëherë, kur gjerbnim ndonjë kafe në ndonjë bistro, si sot, përball

Teatrit Comedy, drejtor i të cilit kishte qenë poeti rumun me origjinë

shqiptare, Victor Eftimiu, bisedat për letërsinë shqiptare (rumune e

botërore) ishin të pa fund. Pranë dallgëve të oqeanit të gjerë dhe të

thellë, dijesh e njohurish të dekanit të ri, shkrimtarit të frytshëm e më

perspektivë, të Ardianit, tashti lirisht mund të thuhet, rumun-shqiptar,

njohuritë e mia, ishin më së modeste, ashtu si mund të jenë të një juristi

të konvertuar në shkrimtar, siç është rasti im. Ngado që ecim, kudo

ndalemi, aparati fotografik në duart e arta të Nipçes, kurrë nuk pushon

së shkrepuri.

Pasi pajtohemi me Nipçen që, brenga një kohe të shkurtër, përsëri të vi

në Bukuresht, për të realizuar një dokumentar bashkë me të, pothuaj

se aktiviteti dhe fuqia e reagimit, të marrjes se shënimeve për ndonjë

udhëshkrim të mëvonshëm eventual, me braktisi krejt, notesi im i

shënimeve ngeli bosh, gjithnjë duke e ngushëlluar vetën, hajt se kur të

vi herën tjetër...

Pas kësaj marrëveshjeje (dypalëshe), u meka krejt, as pesë aspra (lek)

nuk i jepja për shënime e furnizim me njohuri. Plotësisht iu dorëzova

gëzimit të njohur kur njeriu viziton një qytet të madh e të panjohur.

Kështu ishte edhe atë ditë kur i bëmë në vizitë ambasadorit tonë të

radhës në Bukuresht, kështu ishte edhe atëherë..., gjithherë!

Realizimi i atij projekti filmik, sot e kësaj dite, nuk ndodhi, edhe më

keq, ky reportazh që duhej të ishte më i realizuari se të gjithë të

tjerët, që do të duhej të ishte shembull për të gjithë reportazhet dhe

shënimet e përmbledhë në këtë libër, doli kështu si doli. E natyrshme,

ky “reportazh” u shkrua, mbi përshtypjet tash të ndryshuara, e plotë

mugëtirë mbi to, të para sa vjetësh!

Malli...

Me ka marrë malli, (po sikurse I. Kadarenë, kur e rrokë “Malli i

Shqipërisë”), fort malli me ka marrë që, përsëri të vizitoj Bukureshtin

me krejt Rumaninë. Jo, nuk me djeg malli aq shumë as për Bukureshtin

as për Rumaninë, sa do e madhe që të jetë, aq sa me djeg malli për të

takuar serish Nipçen tim, Ardianin cili ndërkohë, ka bërë hapa kolosalë

në karrierë, ndërkohë bën punën e Rektorit të Universitetit Rumun

të Shkencave dhe të Arteve “Gheorghe Cristea” të Bukureshtit, që

është një nder i madh e, më sa dihet, është rasti i parë që një shqiptar,

pogradecar i ri, që mezi i ka kaluar të dyzetat, të zë një post aq të lartë e

me përgjegjësi aq të madhe, aq më parë në një shtet të huaj, me histori

e gjuhë tjetër.

Me Nipçen do të bisedojmë gjerë e gjatë për krijimtarinë tij shkencore,

për krijimtarinë letrare të tij në tërë spektrin e gjerë që ajo shtrihet,

roman, dramë, tregim, ese, pra, do të bisedojmë shtruar mbi atë

se, ndërkohë, me çfarë të mirash ka pasuruar kopshtin e vet dhe të

letërsisë shqiptare e rumune, i ka shtuar edhe ndonjë lule ngjyre të

fortë e më aromë të këndshme. Me Nipçen do të flasim më shumë, pra,

mbi punën e tij dhe të atit, që kurrë, në asnjë çast, nuk zë gjumi dhe nuk

rri rehat, edhe ai! Edhe ai gjithnjë shkruan, krijon,

përkthen...

Me Nipçen mbi gjithçka do të flasim më parë se për politikë, ani pse

edhe në këtë “pikë” ai është i fortë dhe fort mirë i informuam!

Megjithatë, biseda jonë do të dominohet me krijimtarinë e tij gjigante

letrare, por, edhe për artin përgjithësisht.

I dashuri Nipçe, m’i zgjedh disa vargje (një strofë) të V.. Eftimiut

kushtuar Bukureshtit, e sa i takon korrigjimit, duart (e arta) të Nipçes,

janë të lira...

Në romanin tim “Parisi kot”, gjatë fluturimit nga aeroporti i Sofjes, që ato

ditë (1992), ishte porti më i madh i zbrazjes, i braktisjes se shqiptareve

të Kosovës nga trojet e veta, sipëri hapësirës qiellore të Rumanisë,

kisha provuar, aq sa m’i zinte mendja në atë çast shkapërderdhje e vaji,

ti qes në letër disa nga ata penj që lidhin dy popujt tanë dhe, sidomos

kulturën dhe, kryesisht letërsinë. Nuk kisha pas (nuk kam as sot!) nga të

shkoja e të lëroja aq thellë, në të kaluarën nga se njohurit e mia, ajme,

ishin (janë) për të mos thënë të cekëta, janë tejet modeste në fushën e

historisë së letërsisë dhe të historisë së përgjithshme, përgjithësisht.

Me gjithë, hapësirën e ngushtuar (bri dhie!), të njohurive, me mendjen

gjok, me lehtësi e, ndoshta, pa minimum përgjegjësie e me naivitet,

kinse se bëja letërsi, ja se çka qita në letër atje. E riprodhoj pa asnjë

ndërhyrje, edhe më të voglën.

“... Kur avioni kishte zënë lartësinë e duhur, kur shpejt e

ngutas kishte kapërcyer atë cep të ngushtë të territorit bullgar, doli i

shtrirë dhe i qartë fluturimi mbi Rumaninë. Dëshmi miqësie të mëdha

me këtë shtet të madh ballkanik nuk ka aq shumë. Megjithatë, bashkë

me fluturimin mbi fushat e gjera e të pakufishme të saj, apo edhe mbi

vetë Karpatet, vijnë në kujtesë figura të shquara të artit, sidomos të

letërsisë shqiptare. E dashur shfaqet fytyra e bëshme dhe bujare

e Asdrenit, e poetit të qiellit Lasgush, e vetë Victor Eftimiut dhe e

shumë e shumë të tjerëve, që kanë jetuar dhe krijuar, gjithandej, nga

Bukureshti e në Konstancë, duke nxjerrë në dritë gazeta e revista

letrare, duke botuar libra letrarë e abetare, duke zhvilluar aktivitet të

spikatur e të rëndësishëm kombëtar, në këtë hapësirë të diasporës se

moçme shqiptare. Vargjet e poetit tonë të njohur Aleks Stavre Drenova

– Asdreni, të vijnë vetvetiu në vesh e të ngulitën për zemër dhe nuk

mund të shmangesh nga ato pa i “kënduar” deri në fund, përpos nëse

aeroplani aty për aty nis rrugën e katastrofës. Ja, ato vargje: /Rreth

flamurit të përbashkuar/ me një dëshirë me një qëllim/ të gjithë atje

duke u betuar/ të lidhim besën për shpëtim/ prej lufte veç ai largohet/

që është lindur tradhëtor/ kush është burrë e nuk frikësohet/ por vdes

si një dëshmor/ në dorë armët do t’i mbajmë/ të mbrojmë atdheun/ në

çdo kënd/ të drejtat tona ne s’i ndajmë/ këtu armiqtë s’kanë vend/.

“Kënga e Flamurit” përfundon këtu e mallëngjimi për

atdhenë s’përfundon, nuk soset kurrë, e askund.

Google+ Followers