Njeriu i vetëm i brezit të humbur.- Prozë nga George Seldes

Njeriu i vetëm i brezit të humbur

Nga George Seldes

Liria nga shtypi më erdhi në vitin 1929 – njëzet vjet që nga koha kur fillova punën time të parë në një gazetë – ishte një vit ky, kur Parisi ende tërhiqte shkrimtarë dhe artistë nga e gjithë bota.
Montparnasse pa dyshim ishte qendra e intelektualëve. Kafenetë e saj ishin vende takimi të mijëra njerëzve, të cilët punonin tërë ditën në profesionet e tyre, po ashtu edhe të dhjetëra mijëra mashtruesve, që lejoheshin të vinin aty dhe turistëve gojëhapur nga habia që përçmoheshin. Dy kundërshtaret ishin qoshet Raspail-Monparnasse dhe Saint-Germain-des-Pres. Tek Dome, e cila kishte shumë klientë gjermanë e skandinavë, po ashtu dhe shumë turistë, ndërsa në Rotonde, shumë piktorë të cilëve u thonin ta kalonin natën nën pëlhurat e tyre, ata ishin bërë më të njohur në qoshen Raspail-Montparnasse, por amerikanët preferonin Le Select, nja njëqind metra më tutje; dhe vendi i katërt i shquar ishte Coupole e re, që zinte një ish-depo druri, një tarracë të madhe, tani ishte bërë restorant me ushqim të mirë dhe çmim të lirë.
Një qendër tjetër kulture dhe bohemësh ishte Cafe des Deux Magots përballë kishës së Saint-Germain-des-Pres, Caffe Lipps përkundruall Deux Magot dhe Cafe Flore nja njëqind këmbë më tutje në Boulevard St. Germain. Kjo pjesë e Montparnasse ishte thuajse tërësisht franceze përveç turistëve nga shumë vende, të cilët në fillim vinin dy nga dy e tre nga tre, por që në të vërtetë ishin me mijëra – e sigurisht shkatërronin gjithçka. Në kohën time e për disa vite më vonë, ne mund t’i hidhnim një vështrim Gidesë tek hante drekë në Lipps apo tek rrinte në tarracën e Deux Margots, madje shihnim edhe Pikason tek kalonte aty pari. Por vite më vonë kur vajta tek Deux Mardots e gjeta të mbushur pothuaj plot me turistë gjermanë e autobusët e tyre, që secili mbante emrin e një qyteti të madh gjerman të parkuar atje tutje. Komercializmi dhe zvetënimi i kësaj që pat qenë njëherë e një kohë qendër e madhe intelektuale mund të ilustrohet me fjalët e shiritave të regjistrit të arkës tek Deux Margots: “Rendez-vous des elites intellectuels.”
Por aty ndodhej një fenomen, të cilin ne kurrë nuk e kishim patur në vitet 1918 deri 1933 kur unë e vizitova Francën apo jetova aty, e ky ishte brezi i humbur. Heminguej ishte përgjegjës për këtë mit. Në librin Dhe lind dielli ai përdor këtë epigraf: “Ju jeni të gjithë një brez i humbur,’ në bisedë me Gertrudë Shtejnin” dhe tani është e pamundur ta ndreqësh këtë rreng njësoj si të korrigjosh njoftimet e gënjeshtërta në librat e historisë së kohës sonë – për shembull “masakrën” e Damaskut.
Faktet janë thjesht:

  1. Gertrudë Shtejni po citonte fjalët e dikujt.
  2. Përmendja i përket punëtorëve, mekanikëve të makinave të pas luftës e jo njerëzve të Arteve e letrave.

Me që Zonjusha Shtejn e rrëfen vetë: kur i ankohet pronarit të garazhit të saj se ia kanë riparuar keq automobilin, ai i përgjigjet se që nga koha e luftës ai nuk mund të aftësohet më tepër sepse ikën ato kohëra të bukura kur kishte mjeshtër të zotë, e ka me këtë kuptim e nuk ka fare lidhje ndoshta me 100.000 piktorë, shkrimtarë, emigrantë që mbushnin Parisin, për të cilët ai ndoshta nuk dinte asgjë, por që i vërejti si brez i humbur.
Për më tepër, gjatë gjithë viteve të mia në Paris, unë i vura damkën vetëm një “intelektuali”, i cili mund të klasifikohej sipas vlerësimit të gabuar të Heminguejt. E shkruajta historinë e tij. E titullova “Njeriu i vetëm i brezit të humbur,” dhe u botua në të gjitha vendet, revista e botuar prej Profesorit Tom Ud të Universitetit të Arkansasit dhe gruas së tij Delores e quajtën Ditari i Brezit të humbur.  Ky është tregimi:
Harolld Ed(mund) Stirnsi mishëronte dyshimin e personit “i humbur.” Ai ishte një burrë i ri, i shkëlqyer në Amerikë, në prag apo më mirë në portat e famës, pat botuar dy libra, që e veçonin si përfaqësues i kohës së tij. Libri i Stirnsit Amerika dhe mendjet e reja pasqyronte besimet e brezit të pas luftës; ndërsa Qytetërimi në Shtetet e Bashkuara, libri, të cilin ai e botoi me paratë e veta, natyrisht e vendoste atë midis yjeve, që po shfaqeshin në letrat amerikane
Pastaj ai vajti në Paris dhe ia futi me të pirë.
E kështu u bë “i humbur.”
Ndodheshin shumë pijanecë e njerëz, që nuk bënin gjë prej gjëje në grupimet e huaja të Parisit e të qyteteve të tjera europiane mikpritëse ndaj njerëzve të letrave, gazetarëve, piktorëve, shkrimtarëve zbavitës. Por në qoftë se kishte ndonjë person të dytë të shquar, që u bë po aq i humbur sa Harolldi, nuk ia dija emrin. Nuk e kam takuar kurrë, e kam parë gjatë shtatëmbëdhjetë viteve të mia në Europë, nga 1916-1933. Në mes të tjerëve pashë Fitxheraldin dhe Heminguejin të dehur të paktën në më shumë se një rast e kjo ia  vlente ndoshta për një kapitull libri. Por nuk njihja asnjë person që të fillonte një karrierë të shkëlqyer – ashtu siç bëri Harolld Stirnsi – dhe, menjëherë pas ndryshimit të vetvetes kokë e këmbë dhe bashkimit me grupimin amerikan në Paris, ai u bë askushi, nuk ishte më Harolldi; prandaj në artikullin tim theksoja se “brezi i humbur” përbëhej absolutisht vetëm prej një njeriu të humbur, Harolld E. Stirnsit.
Kur e pashë për herë të parë hipur mbi një stol tek kafeneja Select – ai nuk bashkohej kurrë me turmën në tarracë – e punonte për gazetën Chicago Tribune. Botimi i Parisit i kishte dhënë detyrë për të bërë shtyllat e garave të kuajve nën titullin “Piter Pikem.” Nuk e dija sa e paguante Tribune, por ndoshta gjysmën e pagës që ose Koloneli Mkormik ose qeni i tij financiar Hamel i paguante shumicës së redaksisë së Parisit, ta zemë njëzet e pesë dollarë në javë. (Të gjithë ne, drejtuesit e zyrave të huaja, korrespondentët endacakë, paguheshim më pak se çdo grup tjetër i punësuar nga ndonjë shërbim tjetër i lajmeve, ne të gjithë ishim gati të vinim në Europë e me dëshirën tonë punonim thuajse për asgjë.)
Në se Harolldi fitonte njëzet e pesë dollarë në javë, kjo shumë ishte e barabartë me pagën e një gazetari francez, për pasojë nuk ishte e mjaftueshme për të jetuar. Në ato ditë shumë nga gazetarët francezë bënin të gjitha llojet e ndyra të marifeteve të gazetarisë vetëm e vetëm për të fituar ca franga më shumë. Thuajse të gjithë pronarët e gazetave të Parisit, kjo është provuar me dokumente kur bolshevikët hapën arkivat e Carit, ishin të korruptuar nga paratë e rusëve e ky korrupsion vijoi deri në vitet 1920-të. Sa për Harolldin, atij i duheshin të paktën njëzet e pesë dollarë në javë vetëm për llogari të kafenesë Select e ai ishte aq i zgjuar sa ta gjente një mënyrë për t’i fituar.
Piter Pikemi ishte bërë i njohur për shumë njerëz që flisnin anglisht në Paris dhe për shumë turistë. Shumë njerëz i kërkonin të vinte ai paratë për garat e ai sugjeronte se në rast se kërkuesi nuk do të qëllonte numrin e duhur sot apo nesër, ai do ta plotësonte bastin. Në këtë mënyrë ai mblidhte shënime për pesëdhjetë franga (dy dollarë në atë kohë) e mund të paguante llogarinë e pijeve e nuk shkonte të lypte poshtë e lart për para borxh siç bënte hileqari Princi Romanov.
Piter Pikemi nuk u jepte klientëve të tij emrin e një kalit që ai e kish zgjedhur – ai u jepte emrat e të gjithë kuajve që do të vraponiun në garë. Por ai ishte burrë i ndershëm. Ditën tjetër ai ia kthente pesëdhjetë frangat çdo njeriut kali i të cilit kish fituar, duke thënë, më vjen keq, se në fund të fundit nuk mund t’i mbante paratë; natyrisht që mbante paratë e humbësve. Vizitorët dhe turistët të cilët qëndronin për një kohë të shkurtër nuk mund ta gjenin dot kurrë.
Dhe më tej, nga fundi i qëndrimit tim në Francë, Harolldi gjeti një drejtim të ri. Një milioner francez, një Roshild, siç pëshpëritej, i pat dhënë atij si dhuratë një pelë të re dhe Harolldit i duheshin para që ta ushqente e ta shtronte derisa të futej në garën e madhe që t’i sillte atij fat. Të gjithë ishin dashamirë. Të gjithë e ndihmonin. Por pasi kaloi një kohë e gjatë njerëzit filluan të pyesin se kur do të vraponte pela, Harolldi duhej të përgjigjej.
Kujtimi im i parë lidhur me Harolld Stirnsin është i një nate në klubin Select kur, i rrethuar nga një grup i miqve të vet në bar, ai po u tregonte një histori të gjatë për fundin e papritur tragjik të një ëndrre të shkëlqyer. Ai e rrëfeu përsosurisht e unë nuk do të përpiqem ta përsëris përveç një rreshti, rreshtit të fundit. Mendja e Stirnsit ende ishte e mjegulluar prej alkoolit; ajo që tregoi ishte një kronikë letrare e cila duhej mbajtur shënim. Ishte një poemë epike e përpjekjes, heroizmit dhe përkushtimit për sëmundjen e fshehtë dhe shuarjen përfundimtare të mëzes së Roshildit:
“Ajo vdiq në krahët e mi,” e mbylli fjalën Harolldi.

Çfarë u bë me Piter  Pikemin?
Ai u kthye në Amerikë.
U riaftësua plotësisht. Shkroi Rruga që Dija më 1935 dhe Amerika: Një Rivlerësim më 1937, një simpozium dhe një vëllim shoqërues tek Qytetërimi në Shtetet e Bashkuara, i cili dikur i pat sjellë famë.
Vdiq më 1943.
Dhe kështu madje një person i vetëm që për më shumë se një dhjetëvjeçar ishte vënë nën shenjëstrën e çdo zjarrfikësi që vizitonte klubin Select ashtu siç e ilustron Gertrudë Shtejni pronarin e garazhit të brezit të humbur që në fund të fundit nuk ishte vërtet i humbur.

Shkëputur nga libri “Dëshmitari i një shekulli”

Përktheu: Meri Lalaj

Nacional

Google+ Followers