NAIM FRASHËRI: BEKTASHIZMI DHE KOMBËTARIZMI





 
(Sesioni shkencor i mbajtur më datën 20 tetor 2000, në kuadër të MLN “Ditët e Naimit 2000“, në Tetovë)
 
100 vjetori i vdekjes së Naim Frashërit
 
    Këshilli botues
      Akademik Alfred UÇI

     Dr. Sali BASHOTA

      Ahmet SELMANI
      Ferit RAMADANI
       Shaip EMËRLLAHU
 
        *********
 
 
Përmbajtja
 
Akademik Alfred UÇI: FILOZOFIA  E PËRGJËRIMIT NDAJ NJERIUT DHE LIRISË
 
Moikom ZEQO: BEKTASHIZMI DHE SHQIPTARIZMI
 
Akademik Shaban DEMIRAJ:ROLI I NAIM FRASHËRIT NË ZHVILLIMIN E SHQIPES LETRARE
 
Dr. Sali BASHOTA: HIMNIZIMI NAIMIAN DHE NAIMI I HIMNIZUAR
 
Fatos ARAPI: NAIM FRASHËRI DHE ËNDRRA E SHQIPTARËVE
 
Vahed FARMAND: NË PËRKUJTIM TË NAIM FRASHËRIT
 
Prof. as. dr. Alfred ÇAPALIKU: RILEXIMI I NJË TEKSTI POETIK, "FJALËT E QIRIRIT" TË NAIM FRASHËRIT
     
Dr. Rozeta UÇI: NAIMI - POETI DHE MËSUESI
 
Ahmet SELMANI: KONTEKSTI I NAIMOLOGJISË
 
Dr. Vehbi BEXHETI: PANTEIZMI DHE BEKTASHIZMI NAIMIAN NË SHËRBIM TË KOMBIT
 
Nexhip P. ALPAN: FIGURA PEDAGOGJIKE E NAIM FRASHËRIT
 
Arian LEKA: INTELEKTUALËT SHQIPTARË DHE BEKTASHIZMI
 
Thoma KACORRI: LIDHJET E NAIM FRASHËRIT ME KOLONINË SHQIPARË TË SOFJES
 
Prof. Dr. Ali VISHKO: RACIONALIZMI, PANTEIZMI E MISTICIZMI FILOZOFIK I NAIMIT






 Naim Frashëri: bektashizmi dhe kombëtarizmi

(Session shkencor i mbajtur më datën 20 tetor 2000,
në kuadër të MLN "Ditët e Naimit 2000", në Tetovë)

            Në sesionin shkencor me temë "Naim Frashëri: bektashizmi dhe kombëtarizmi" që u mbajt në Tetovë prej 19, 20 dhe 21 tetor 2000, në kuadër të MLN "Ditët e Naimit", në 100 vjetorin e lindjes së kësaj shëmbëlltyre të madhe të letërsisë dhe kulturës shqiptare, u lexuan një varg kumtesash nga studiues të njohur nga të gjithë hapësirat etnike shqiptare, por edhe studiues të huaj, adhurues të kësaj letërsie dhe kulture.
            Siç mund të shihet edhe nga vetë përmbajtja, kumtesat kyç ishin ato që kishin karakter tematik,kpërkatësisht ato që kishin të bënin me çështjen e bektashizmit dhe kombëtarizmit në veprën e Naim Frashërit,knë të cilat trajtohen shumë aspekte interesante. Nga ana tjetër, si në çdo sesion shkencor, edhe këtu u lexuan edhe disa kumtesa me karakter të përgjithshëm, të cilat shërbejnë si një ndihmesë për të plotësuar shumë zbrazëtira në studimet naimiane, bie fjala në fushën e gjuhësisë, pedagogjisë etj, por që në thelb prapë lidhen me temën kryesore, ose që ndriçojnë shëmbëlltyrën e madhe të rilindasit Naim Frashëri. Me një fjalë, të gjitha kumtesat, në një mënyrë paraqesin hallka të veçanta në traditën e studimeve të këtilla, ngaqë dalin nga i njëjti rrafsh, pra nga vepra e gjerë dhe e madhe e Naim Frashërit.
            Për t'a ruajtur plotëninë e këtij seksioni, redaksia e pa të udhës që kumtesat t'i përmbledhë dhe ti botojë nënjë libër të vacantë, i cili me siguri do të jetë me interes për lexuesit në përgjithësi dhe për studiuesit në veçanti.


 
 
Akademik Alfred UÇI
 
FILOZOFIA  E PËRGJËRIMIT NDAJ NJERIUT DHE LIRISË
 
Tema e Sesionit shkencor është "Bektashizmi dhe Shqiptarizmi" i Naimit, por unë mendoj se sqarimi i përmbajtjes të saj është i lidhur me raportin e bektashizmit me botëkuptimin filozofik të Poetit, sepse bektashizmi, ashtu siç paraqitet jo në tekste sakrale, por në shkrimet e Naimit, përfaqëson një lloj teosofie, të kryqëzuar me një lloj panteizmi, që herë është quajtur perëndimor e herë oriental. Edhe në të tilla përcaktime ne shohim orvatjet që janë bërë e që vazhdojnë për të hetuar jo vetëm vlerat estetike të poezisë meditativo-filozofike të Naimit, por edhe ravizimin e kontureve të pikpamjeve të tij filozofike si sistem. Problemi është i një rëndësie të madhe nga që është vënë në dukje lidhja e ngushtë e poezisë dhe e filozofisë në veprën letrare të Naimit, aq sa na duket e drejtë të pohojmë se si, si poet, ishte filozof dhe si filozof, ishte poet.
Në përpjekjet për të përcaktuar kornizën e botëkuptimit filozofik të Naimit, është treguar kujdes për të njohur burimet ideore duke kujtuar emrat e atyre mendimtarëve që i pat për zemre e i pat përmendur poeti ynë - Platonin, Aristotelin, Senekën, Spinozën, Lajbinicin etj., por sado e rëndësishme të jetë njohja e këtyre burimeve, vetëm me to nuk mund të vlerësohet drejt origjinaliteti i mendimit të tij filozofik, sepse ai s'ka qenë vetëm nxënës, por edhe mësues.
Në piksynimin për të konturuar fizionominë e botëkuptimit filozofik të Naimit, janë arritur mjaft rezultate interesante edhe duke e krahësuar me sistemet e drejtimet kryesore të filozofisë botërore-idealizmin materializimin, dualizmin, teizin ateizmin, sensualizmin, racionalizmin, natyralizmin, spiritualizmin, panteizmin, misticizmin etj. - duke i krahësuar lindin disa vështirësi të pakapërcyeshme porsa përpiqemi ta inkuadrojmë atë brenda kornizës së ndonjërit prej këtyre drejtimeve krysore të mendimit filozofik botëror. Prandaj ne kemi zgjedhur një rrugë tjetër në rivlerësimin e bindjeve filozofike të frashëriotit tonë.
Sado të rëndësishme që të jenë kriteret për të diferencuar drejtimet e sistemet e ndryshme filozofike, nuk janë ato që e patën udhhequr Naimin. Ai nisej nga kritere të tjera. Ai ishte i bindur se në pikpamjet filozofike të orientimeve e kohëve të ndryshme, mund të gjesh edhe ide të drejta edhe kufizime, prandaj ai të njëjtët mendimtarë edhe i kritikon, edhe i çmon lart. Atë nuk e kënaqnin disa ide të filozofëve të lashtësisë, por në doktrinat e tyre ai gjente edhe mjaft ide të vyera. Edhe për mendimtarë të epokave të tjera, të orientimit materialist, idealist, dualist, partnerist ose teist, ai mban të njëjtin qëndrim. Që këtej buron mendimi, në vështrim të parë kontradiktor, se me disa mendime Naimi na duket materialist, me të tjerat dualist ose mistik etj. Duke hequr dorë nga synimi i paarritshëm për ta ndërsuazuar filozofinë e tij në kronizat e kësaj apo asaj izme, është më produktive të zgjedhim atë qark problemesh e idesh, që nuk ngatërrohen me remineshenca përsëritëse e  të vonuara të se kaluarës.
Naimi jetoi në një kohë kur prestigji intelektual i filozofisë nuk ishte në rritje; rrethana të ndryshme e patën lëkundur dukshëm besimin në plotfuqi shumërinë njohëse të saj, kurse Naimi kish bindje të thellë për vitalitetin e filozofisë. Për të, filozofia ishte kuintencë e kulturës dhe e arsimit bashkëkohor. Veç kesaj, në veprën e Naimit spikat prirja për ta afruar filozofinë me dijet e reja shkencore, pa të cilët filozofia do të mbetej shterpë dhe do të ngushtohej brenda kornizash spekulative.
Por në lidhje me rolin dhe vendin që u caktonte dijeni shkencore në botëkuptimin filozofik, Naimi shmangu dy qëndrime të njanëshme: së pari, ai nuk besonte se funksioni i filozofisë do të zëvendësohej nga dijet konkrete shkencore, siç besonin shumë mendimtarë të asaj kohe. Së dyti, duke mos qenë në ujdi me mite e paragjykime mesjetare ai besonte se filozofisë do t'i mbetej një vend i rëndësishëm në sistemin e shkencave, sepse pa të vërtetat filozofike shumë probleme shkencore mbeten të pashpjeguar.
Por cilët ishin problemet, që Naimi i vendoste në qendër të arsyetimeve filozofike? Po t'i hetonim me kujdes veprat e tij, do të vinim re se kanë qenë problemet ekzistenciale, të jetës njerëzore ato, të cilave s'kish kush t'iu jepte zgjidhje veç filozofisë. Edhe sikur të njihen makro dhe mikrobota, trupat  kozmikë e mikrothërmiat më elementare të materies, me dijet për të s'mund t'u jepet përgjigja e saktë pyetjeve: Ç'është njeriu dhe cili është fati i tij në botë? Cila është përmbajtja e jetës njerëzore brenda dy skajeve-e lindjes e vdekjes? A mund të jetë i lirë dhe i lumtur njeriu? Dhe shumë pyetje të tjera të këtij lloji.
Përveçimi i kësaj problematike si kryesore në botëkuptimin e Naimit ka rëndësi, veç të tjerash, sepse na shpjegon edhe shkakun e asaj lidhje të ngushtë të poezisë së tij me filozofinë, ngaqë si arti ashtu edhe filozofia kanë e duhet të kenë karakter komocentrik, domethënë në qendër të hulumtimeve të tyre vendosin njeriun, jetën, shpirtin e forcën e tij, aspiratat, vuajtjet e lumtërinë e tij. Kujtoni poemën "Bagëti e Bujqësi" dhe do të vini re se patosi kryesor i hymnizmit të natyrës shqiptare buron nga shqetësimet poetike të Naimit për fatin e shqiptarit, e kombit të tij. Nga ana tjetër, gjithë vepra e tij letrare me kah filozofiko-meditativ bëhet poetike, sepse në të mbizotërojnë po të tilla shqetësime. Është me të vërtet interesante se si Naimi, prej këndevështrimit të tij ekzistencial, çdo aresyetim filozofik e transformon në përjetim poetik e anasjelltas.
Këtu është rasti të përmendim nevojën për të hequr dorë nga një mendim (me prejardhje qysh nga kohë e iluminizmit) se vetëm një filozofi "materialiste", "safi shkencore" mund të ish estetikisht produktive në art, në poezi. Ky mendim pranohej si aksiomë, që s'kish nevojë të argumentohej; si paragjykim dogmatik ai pat penguar edhe vlerësimin e drejtë të pikpamjeve filozofike të Naimit në poezinë e tij, por po ta shikosh esëll, pa paragjykime, historinë e kulturës artistike, nuk mund të mos vemë re artifakte të shumtë, që bien ndesh me këtë pikpamje dhe që provojnë se edhe një filozofi idealiste, madje mistike mund të jetë shkas për frymëzime të larta poetike, si në rastin edhe të poezisë së Naimit. Atë forcë mbihistorike dhe atë bukuri të pashoqe mjaft poezi të tij do ta humbisnin sikur të kishin qenë të zhveshur nga ndikime filozofike e ideliste, panteiste, që e ushqenin kërshërinë e tij për të depërtuar në thellësitë e shpirtit njerëzor e të përjetimeve të tij estetike, ashtu siç i ndriçonin rrugët talentit të tij poetik edhe idetë e iluminizmit e të racionalizmit, se gjithsesi poeti e ndjen intuitivisht, në qoftëse nuk e kupton, se mund të përfitojë nga çdo filozofi e mençur, e urtë, mjafton që ajo të mos mbetet në krijimet poetikë mish i huaj. Ja sa bindshëm provojnë këtë lidhje të mundëshme të poezisë me filozofinë dy copëza nga magjia sugjestionuese poetike e Naimit:
Zot i vërtetë!                    Gush'e krahruar
Ke mbledhur dritën,               Faqezë e ballë,
Diellin, ditën,                   Dhe pulp-a llërë,
Ndë gjithë jetë,                  Sy e qepallë,
Edhe'e ke bërë                    Dhe këmb'e duar!
 
Zemra jote në krahror tënt        Dielli zenë me rezë,         
Është hekur brenda n'argjent;     Vera në qelqe të zezë,
Dhe në linj'ajy karuar,          Shpirti brenda në qivure,
Si ndë dhe gur'i paçmuar.       Zot'i madh nër katër mure!
Në studimet tona është përmendur se trajtimi i problemit të njeriut i ka dhënë botëkuptimit të Naimit karakter abstrakt.
Por ka dy rrethana që e ngushtojnë vlerën e këtij pohimi. Vetë specifika e filozofisë e nënkupton që ajo të shtrojë e t'u japë përgjigje problemeve me karakter universal të jetës njerëzore ("Gjithë nga një baltë jemi,/ Kemi një shpirt, një vetijë,/ Jemi gjithë një fëmijë,/ Një mëm'e një atë kemi,/ Në një fytyrë po jemi"). Sepse Naimi u dha përgjigjen e tij këtyre problemeve universale, prandaj mendimi i tij ka peshë të rëndësishme filozofike, fiton jo vetëm vlerë historike, kalimtare, por edhe të përherëshme.
Rrethana e dytë ka të bëjë me faktin se duke trajtuar gjërësisht një problematikë ekzistenciale. N. Frashëri ishte për një filozofi jete dhe jo për një filozofi që trajton probleme thjesht metafizike ose natyraliste, pat synuar të mbrojë një filozofi që u përgjigjej preokupimeve njerëzore. Botëkuptimi i tij u bë faktor për zgjimin e vetëdijes së dinjitetit të individit dhe të ndërgjegjes kombëtare, të përgjegjësisë për fatet e Atdheut. Ai i jepte një kuptim të ri jetës së shqiptarit, i dhuroi dinjitetin e përkatësisë kombëtare, i kultivoi krenarinë humane universale dhe kombëtare, që i këndoi: "Ti Shqipëri më ep ndër, më ep emrin shqipëtar".
Problematika ekzistenciale i afroi mendimin e Naimit me një prirje nga më të rëndësishmet të filozofisë moderne, e cila, nga gjysma e dytë e shek. 19 filloi të aksentojë përherë e më tepër këtë problematikë, duke parandjerë krizat e dramat e pritme që përcillnin qytetërimin. Shqetësimet e Naimit nuk lindin thjesht nga ndonjë arsyetim abstrakt fillozofik, por, para së gjithash, nga situata konkrete historike e Atdheut, me fatin e së cilit jeta e vepra e tij intelektuale ishin të shkrira në një mënyrë të pandarë. Në strukturën e botës Naimi përfshinte organikisht edhe hapësirat e botës shqiptare.
Sa e rëndësishme ishte për filozofinë e tij t'i përgjigjej pyetjes: Cili është fati i njeriut në kozmos?, po aq i mprehtë ishte për të t'i jepej përgjigje edhe pyetjes: cili është fati i kombit shqiptar në botën bashkëkohore? Naimi e çmonte prirjen e filozofisë moderne për t'u mbështetur përherë e më tepër në të dhënat shkencore; ai e mbronte idenë e lindjes natyrore të njeriut me botën (edhe për nga origjina, edhe për nga ekzistenca). Por për të kuptuar rëndësinë e këtij tipari të filozofisë së Naimit, nuk mund të mos na shkojë në mendje edhe kufizimi i materializmit mekanicist, tek i cili natyra mbeti e jashtme, e  ftohtë, e të huajtur ndaj njeriut, mbeti si substancë e vdekur dhe, për këtë arsye, mbështjellë me një vello misterioze. Naimi e konceptonte natyrën ndryshe të gjallë, plot jetë e levizje; prania e njeriut në të e dëshmon edhe më mirë këtë cilësi. Bota për Naimin ka kuptim vetëm e pandarë nga njeriu, e përjetuar emocionalisht, si lumturi ose dhimbje, si gëzim ose brengë, si liri ose pa liri etj. ("rrëshqet kroi me të qeshur, me të qarë"). Ky konceptim poetik i natyrës merr në botëkuptimin e tij filozofik trajtat panteiste.  ("Qelqi verë e verë qelq u bë tashti, Shpirti trup dhe trupi shqpirt, u bë, u shkri"./ Se një trup dhe një shpirt është gjithësia, që s'ka anë"; "Gjë s'vdes, sepse gjithsesia është gjithnjë e gjallë"). Naimi nuk e ndante rerazi natyrën, si substrancë materiale, nga zoti si substancë shpirtërore dhe nga njeriu, si sintezë e forcave më të larta të botës. Prandaj njohja e njeriut për të ishte edhe njohja e botës.
Më të drejtë në studimet tona është theksuar se ngjyrimi panteist i ideve filozofike i shërbeu Naimit për t'i vënë një bazë teorike dhe për të argumentuar filozofikisht unitetin kombëtar, bashkimin e kombit, pavarësisht nga ndasitë fetare. Por këto ide e ndihmuan atë, gjithashtu, që të përfillte edhe subjektivitetin (botën shpirtërore) të njeriut, shpirtin dhe intelektualin e tij, një substrancë sa "misterioze" aq edhe e fuqishme. Është provuar tashmë në historinë e filozofisë së nënvlerësimi i subjektivitetit njerëzor mjell varfërimin e filozofisë. Naimi, përkundrazi, e quante detyre të rëndësishme që në shpjegimin e botës, të përfshihej edhe shpjegimi i subjektivitetit njerëzor. Këtë ai nuk e lidhte vetëm me format e njohjes (shqisat, arësyeja, gjykimi etj.), por sidomos me aspektet e ekzistencës njerëzore. Njeriu, sipas tij, mbetet një trup i vdekur, një forcë inserte dhe e pafuqishme, pa subjektivitetin. Për këtë arësye Naimi u kushtoi vemendje të madhe problemeve etike, jetës shpirtërore, nevojave intelektuale dhe krijuese të njeriut. Ky subjektivitet e ngre njeriun mbi gjithë dukuritë e tjera të natyrës, e bën "zot të vërtetë të gjithësisë". Që këtej vjen përkujdesja e veçantë e tij për të drejtat njerëzore, për virtytet e lartësimin intelektual, shpirtëror e moral të njeriut. Nga intelekti është bërë "deti i diturisë, - thosh ai, - i kthjellët e i kulluar; mendja e njeriut, që është zonjë e këtij deti, bën kot në të e çpelahet nga fëliqësitë, po zbukurohet e dritohetë dhe zemrën e gëzon e shpirtin e lartëson dhe i bije njerëzisë qytetërinë".
Naimi me të tilla pohime nuk ishte i njëanshëm; ai i përfillte edhe nevojat e kërkesat materiale. Me dhimbje të thellë përjetonte gjendjen e mjeruar, varfërinë e moskamjen, që ishin pasojë e robërisë. Në nocionin e progresit, mbrothësisë, ai nënkuptonte edhe mënjanimin e këtyre plagëve, por këto nuk bën të errësojnë virtytet shpirtërore-nderin, drejtësinë, besën, mirësinë, lirinë, vëllazërimin, miqësinë etj. Si kryefjalë të këtij kompleksi, e kësaj karte kërkesash ideale ai vinte lirinë e Atdheut ("Se njeriu e njërëzia/  Ushqehen nga liria"; - Njëriu lind i liruar/  Pastaj e kanë penguar").
Humanizmi përbën një tipar qensor të botkuptimit të N. Frashërit që është evidentuar mirë në studimet tona. Fryma humane ndjehet e fuqishme në veprat filozofike të Naimit: "Të tretem për ndjerinë", Njëri! Të qofsha falë!, "S'ka më të lartë në jetë/  Nga njeriu,'është i vërtetë", "Të ndërojë njeriu njerinë". Poeti çmonte njeriun me botë të pasur shpirtërore, me etjen  e papërmbajtur për liri dhe të plotfuqishëm me aftësitë e tij njohëse; sipër botës tjetër, sipas tij, njeriun e ngrë arësyeja, që i lejon të depërtojë në të fshehtat e natyrës e të jetës, që e bën të lirë dhe zot të tyre. Humanizmi i tij shkrihej organikisht me idetë iluministe ("Dhe drita e diturisë për para do na shpjerë"). Në këtë kuptim edhe predikimet e tij filozofike, Naimi i shihte si mjet që e aftëson intelektualisht njeriun, si një ushqim e gjimnastikë e vetëdijes së tij.
Por, ndryshë nga humanizmi europian rilindas, që përshkohej nga fryma e individualizmit, Naimi theksonte nevojën e formimit shpirtëror vetjak të njeriut në lidhje të ngushtë me formimin shoqëror. Kjo ide e tij buronte edhe nga fakti se filozofinë ai nuk e shkonte vetëm si dije, por edhe si urtësi, domethënë si aftësi jo vetëm për të arësyetuar drejt dhe për të marrë vendime të drejta, por edhe për të vepruar në përputhje me kërkesat e një morali shoqëror të përparuar. S'mjafton, sipas Naimit, të jesh i ditur, duhet të jesh edhe i mirë, i drejtë, i urtë.
Në vazhdën e humanizmit rilindas dhe të iluminizmit europian Naimi e kishte për zemër atë optimizëm, që rrjedh nga forca e arësyes dhe e urtësisë njerëzore, nga forca e dijeve shkencore dhe e vlerave të moralit ("Sa e duam gjithë jetën", "Gjithë bota është e qeshur, s'të sheh syri një të metë"). Por optimizmi i Naimit nuk ishte aq i cekët, nuk ishte i ngarkuar me ato iluzione të humanizmit e iluminizmit europian të shek. 15-16, që pësuan zhgënjim. Në studimet tona është vënë në dukje se, krahas frymës optimiste, në veprat e Naimit ndeshen edhe plot mendime, që janë vlerësuar si një shpjegim pesimist i jetës. ("Bota e gatuar me burim e vuajtjeve", "O moj kohë e kaluar, je lëndim").
Si t'i pajtosh këto dy qëndrime kontradiktore? Kjo vështirësi do të mund të kalohej nëqoftëse do të njohim, se Naimi njeriun e shihte si qenie komplekse e problemeve. Ndryshe nga humanizmi rilindas, që e paraqiste njeriun si qënie titanike, të plotfuqishme e të pamposhtur, Naimi, i pasuruar me përvojë të reja, jo vetëm entuziaste, por edhe të hidhura, në një kontekst tjetër social-historik, optimizmin s'e ndante nga vetëdija fatkeqe e njerëzore. Për Naimin, njeriu është edhe titan i plotëfuqishëm, por edhe një qelq i thyeshëm lehtësisht, një qënie e brishtë; njeriu përbëhet nga ajo lëndë e pavdekshme që quhet materie, por nuk është gur pa zemër, pa shpirt. Prandaj ekzistenca njerëzore, sipas Naimit, shfaqet brenda dy skajeve të jetës - (lindjes e vdekjes,), si ligjsori e qëndrueshmërisë dhe e lëvizjes së përjetëshme të Qenies, manifestohet si lumturi ose fatkeqësi, si gëzim ose dhimbje, si shëndet ose sëmundje, si rini ose pleqëri, trimëri ose frikë, dashuri ose dëshirë, si mirësi ose ligësi, si liri ose robëri, si fitore ose humbje, vëllazëri ose armiqësi, drejtësi ose padrejtësi, dhimbsuri e miqësi etj. Pra, ekzistencën njerëzore Naimi e shikon me një strukturë dramatike, të tensionuar së brendshëmi; jeta për të është serioze e problemore. Ky koncept nuk mund të identifikohet thjesht me pesimizmin, madje me një pesimizëm që rrjedh nga arësyetime abstratke filozofike. Ai ishte fryt i atyre përvojave që dëshmonin për karakterin tejet kontradiktor të qytetërimit në shek. 19 dhe sidomos të asaj situate të vështirë, që karakterizonte vendin tonë, kur, nga njëra anë, po vepronte në arenën historike forca të rëndësishme e të vetëdijshme shoqërore, që shpallën projektin e Shqipërisë së lirë e të pavarur, dhe, nga ana tjetër, qëndronte një mori e tërë pengesash e vështirësish për realizimin e këtij projekti për shkak të zgjedhjës së huaj. Prandaj, në vend që t'i shohim optimizmin e pesimizmin si një antonimi të papajtueshme në botëkuptimin e Naimit, lypset të vemë re një qëndrim serioz e realist ndaj jetës, e cila ka poezinë e vet, por edhe drama e tensione.
Nga ky qëndrim serioz ndaj ekzistencës njerëzore Naimi nxirrte vetëdijen e përgjegjesisë, që ka individi ndaj vetvetes e ndaj shoqërisë. Kjo ndjenjë përgjejgësie, sipas Naimit, shprehet si angazhim aktiv për zgjidhjen e problemeve që shtron koha dhe që qëndronin para kombit e çdo shqiptari. Vetëm me këtë angazhim njeriu mund të mposhtë edhe një vetëdije fatkeqe e tragjike për jetën dhe të vepronte me besim në fitoren e progresit. Në këtë mesazh fisnik, urtësie me përgjërimin ndaj njeriut e lirisë, mendimi filozofik i Naim Frashërit ka kalaur nëpër shumë breza të kombit tonë dhe na vjen në përkujtim të 100 vjetorit të vdekjes së tij i gjallë, i freskët e frymëzues: "Në mes tuaj kam qëndruar/E jam duke përvëluar./ Që t'u ap pakëzë dritë/ Natënë t'ua bëj ditë".
 
..........................
Moikom ZEQO
 
BEKTASHIZMI DHE SHQIPTARIZMI
 
Rrallë herë që dy fjalë të tilla, që përfaqësojnë nocione shumë të gjera dhe universale, mund të jenë kaq të lidhura me njëra­tjetrën. Arsyet janë të shumta, kryesisht historike, por edhe esencialisht shpirtërore.
Dihet që bektashizmi është ideuar dhe konstruktuar nga një njeri i jashtëzakonshëm, me aftësi intelektuale të shkëlqyera, profet dhe poet, i quajtur Haxhi Bektashi. Me të drejtë Haxhi Bektashi, ka luajtur një rol të veçantë në ndriçimin e botës lindore islamike, të ngjashëm me atë që ka luajtur Françesku i Asisit për iluminizmin dhe shkëlqimin e ri të kishës katolike perëndimore. Natyrisht ky krahasim nuk është i plotë dhe, vetëm është një ngjashmëri e rastit, por tregon qartë rolin reformator të njerëzve të shenjtë në reformimin njerëzor dhe konceptual të dy feve të mëdha të njerëzimit.
Haxhi Bektashi (i paharruar qoftë emri i tij) krijoi bektashizmin në formën e një sekti ose të një rryme shpirtërore fetare për t’u afruar më afër interesave të njerëzve dhe popujve në suazën e islamizmit botëror. Jetëshkrimi i Haxhi Bektashit tregon gjenialitetin e tij, formën proverbiale të fjalëve dhe poezitë e mrekullueshme. Haxhi Bektashi bëri një epokë dhe fryma e tij mbijeton e do të mbijetojë.
Është fakt që shqiptarët, që në kohën e apostulimit të Haxhi Bektashit u bënë përkrahës të tij. Mendohet që në atë kohë të paktën që nga shekulli XVI, misionarët e Haxhi Bektashit kanë përhapur idetë e bektashizmit në Shqipëri. Kështu poezitë e famshme të poetit Jonuz Emre, që bartin idetë e bektashizmit, janë përhapur që herët në Shqipëri.
Në shek. XV ka një fakt të jashtëzakonshëm, që çuditërisht nuk përmendet në historinë zyrtare të Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Ka dëshmi të sigurta se Skënderbeu gjatë kohës që ishte në trupën e jeniçerëve në pallatin perandorak të sulltanit, u konvertua në bektashizëm së bashku me nipin e tij Hamzanë.
Dua të publokoj për herë të parë disa fakte, që nuk janë përmendur në asnjë histori zyrtare të Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Shënimi i parë në këtë hulli ndodhet në “Librin e bektashizmit” me autor Ali Tomorrin, botuar më 1929 në Tiranë, fq. 27. Baba Ali Tomorri ka qenë një nga bektashianët më të ditur të Shqipërisë. Ai është autor i shumë librave, kryesisht me këtë kryesubjekt. Baba Ali Tomorri, shkruan e zezë mbi të bardhë, se në shekullin XV udhërrëfenjës, d.m.th. baba shpirtëror bektashian i korpusit të jeniçerëve ka qenë “një njeri fort i squet me emër Ali ­ Al ­ Ula, i mbiquajtur Baba, i cili kishte bërë Myhyb (ithtar) edhe princërit shqiptarë Skënderbeun dhe nipin e tij Hamza Kastriotin”. Mbas rebelizmit që bëri Skënderbeu në vitin 1443 sulltani, Murati II, duke ditur sekretet e bektashinjve, e urdhëroi udhërrëfyesin Ali ­ Al ­ Ula, që ta urdhëronte myhypin Skënderbeun, që të hiqte dorë nga rebelizmi kundër Perandorisë dhe të kthehej në Andrianopojë. Por, urdhërrrëfenjësi në fjalë, që kishte pushtet të madh në këtë korpus të jeniçerëve, nuk pranoi ta bënte këtë akt dhe për këtë arsye, sipas autorit Baba Ali Tomorri, ai u ekzekutua, iu pre koka nga sulltani. Kur e kam lexuar këtë gjë nga ky autor shqiptar kam patur një mëdyshje, duke menduar se kemi të bëjmë me një mitizim për të futur në historinë e bektashizmit botëror gati me përdhunë edhe emrin e Gjergj Kastriotit Skënderbeut, por më vonë kam lexuar dy autoritete të mëdha shkencore në fushën e historisë, të cilat gati direkt të çojnë tek e zeza se me të vërtetë gjatë kohës që ka qenë në korpusin e jeniçerëve Skënderbeu ka aderuar në bektashizëm. Kështu historiani gjerman, ndër më të mëdhenjtë e shek. XIX, Shloseri, në librin e tij “Histori e përbotshme” tregon se kur turqit pushtuan qytetin e Lezhës dhe hapën varrin e Skënderbeut në Katedralen e Shën Nikollës, ku ai ishte varrosur, jeniçerët i morën eshtrat e ktryetrimit shqiptar, i mbështollën me flori dhe argjend për t’i përdodur si hajmali mbrojtëse, e madje e shpallën Skënderbeun “shenjtor të tyre”. Ky pasazh i Shloserit duket paksa paradoksal, sepse dihet se ata qenë armiq të tërbuar të Skënderbeut dhe gjithmonë tingëllon e çuditshme, sesi korpusi i jeniçerëve, më luftaraku i perandorisë të kishte brenda vetes parime të ndryshme fetare, konkretisht bektashizmin shiit dhe brenda këtij botëkuptimi, që përpiqej të bashkonte parimet e krishterimit me islamizmin, në një mënyrë krejt origjinale, me ndikime të dukshme të panteizmit budist si dhe dualizmit zaratustrian të Lindjes së Largët, të nderonin në mënyrë sekrete brendapërbrenda radhëve të tyre kundërshtarin e perandorisë, Gjergj Kastriotin Skënderbeun.
Pasazhi i dytë, që më ka bërë përshtypje ndodhet në kryeveprën e orientalistit më të madh të shek. XX dhe albanologut gjerman Franc Babinger, i quajtur "Mehmet Pushtuesi dhe koha e tij", libër i përkthyer në gjuhën shqipe nga kosovari Ali Hasan Llunji dhe botuar nga Shtëpia botuese “Rilindja” e Prishtinës më 1989. Unë po i referohem kësaj kryevepre shkencore. Në fq. 10 të librit flitet konkretisht për trazirat në punët e Perandorisë Osmane dhe të ndikimit rebel, që ka në trupat e korpusit të jeniçerëve për Ali ­ Al­ Ulan, apostull i hyjrifive, sekt shiit, i identifikueshëm me bektashinjtë, me një botëkuptim fetar të përhapur nga Persia në Anadoll dhe që, sipas Babingerit, “ishte i lidhur shumë ngusht me dervishët bektashinj”. Sipas Babingerit, bektashizmi konsiderohej herezi në raport me kuranizmin ortodoks në këtë kohë dhe se “forca dhe ndikimi i dervishëve bektashinj apo dhe dervishëve të tjerë, tarikatet e të cilëve në të shumtën e rasteve gërshetoheshin me karakterin universal shiit, përbënin një mundësi që nxiste rezistencën kundër rregullit ekzistues shtetëror osman dhe siç duket gjatë sundimit të sulltan Miratit II, ky ndikim rebel i kapërcente kufijtë e krahinave lindore të Anadollit dhe se “ndikimi i dervishëve ka qenë shumë i rrezikshëm dhe në kundërthënie me shtetin osman”. Kjo pikë e biografisë së Skënderbeut në rininë e tij, kur ai ka qenë i lidhur me bektashizmin e jeniçerëve veçse e pasuron historinë e tij të mëvonshme dhe shpjegon në fund të fundit se veprën prej botëkuptimit bektashian Skënderbeu do të çlirohej përfundimisht prej islamizmit dhe do të rikthehej përfundimisht në krishterimin shqiptar të prindërve dhe të popullit të vet. Nuk mendoj se është e tepruar që të hulumtohet në këtë drejtim dhe pikërisht këtu qëndron sekreti i madh dhe kryesor sesi një poet kaq i madh bektashian si Naim Frashëri, kur shkruan eposin e tij për Gjergj Kastriotin Skënderbeun, lehtësisht gjen një identifikim me vetë Skënderbeun, pikërisht në bazë të sintezës së koncepteve themelore shpirtërore të krishterimit me islamizmin. Naim Frashëri, duke qenë zyrtar me Perandorinë Osmane në Stamboll, nuk ka ndroje dhe frikë të botojë eposin e tij skënderbejan, kur dihet se Skënderbeu qe simbol i madh jo vetëm shqiptar, por edhe evropian kundër Perandorisë Osmane. Kjo është në opozitë të hapur me islamizmin ortodoks dhe kjo shpjegon pse Naim frashëri ka botuar dhe një poezi të shkëlqyer për Jezu Krishtin.
Dihet që bektashizmi e pati institucionin kryesor të tij te trupat e zgjedhura të jeniçerëve. Jeniçerët formoheshin nga djem të krishterë, të rrëmbyer nga turqit, të cilët i konvertonin në fenë e tyre, por për arsye se origjina e tyre e mëparshme fetare nuk qe e lehtë të harrohej, vetëm bektashizmi krijonte një sintezë dhe një modus vivendi, që ata të bënin një bashkëjetesë kuptimore dhe të pranueshme për konceptet e tyre në shërbimin special që kryenin gati në formën e një sekti fetar të veçantë. Dihet që jeniçerëve u qe ndaluar të martoheshin dhe duhej të manifestonin moral dhe disiplinë shumë të lartë. Pra, jo rastësisht edhe Gjergj Kstriot Skënderbeu, që në shekullin XV aderoi në Urdhrin e Bektashianëve. Kjo gjë kërkon studime dhe hulumtime të hollësishme.
Në shekujt e mëvonshëm, misionarët bektashianë u shpërndanë në gjithë Shqipërinë dhe Shqipëria u bë një nga kështjellat e bektashizmit botëror. Lum kush do të jetë ai njeri me fat, që do të shkruajë ndonjëherë historinë e bektashizmit të lidhur me Historinë e Shqipërisë. Është një material kolosal i jashtëzakonshëm, me përfitime të mëdha shkencore dhe historike. Jeniçerët, siç e tregojnë shumë historianë, midis tyre edhe vetë Marin Barleti, kur u hap varri i Gjergj Kastriotit Skënderbeut në Katedralen e Shën Nikollës në Lezhë, i morën eshtrat e heroit dhe duke i mbështjellë me ar dhe argjend i ruajtën si hajmalira e fuqi të madhe mrekullibërëse, madje një historian gjerman Shloseri thotë se jeniçerët e kanë nderuar në mënyrë sekrete Skënderbeun si një shenjtor të tyre. Jeniçerët kanë luajtur rol opozitar në Perandorinë Osmane dhe kjo shpjegon se shpesh sulltanët kanë bërë raprezalje dhe kanë dashur të zhdukin nga faqja e dheut bektashizmin.
Figura e dytë e madhe historikë e Shqipërisë, Ali Pashë Tepelena, gjithashtu qe një nga figurat kryesore të bektashizmit. Në të gjitha pikturat e piktorëve të huaj, që e kanë takuar Ali Pashë Tepelenën e paraqesin atë me taçin karakteristik bektashian.
Për fat të mirë, taçi i Ali Pashë Tepelenës ndodhet dhe ruhet sot në fondet e Muzeut Historik Kombëtar si një nga reliktet më të çmueshme dhe më origjinale të bektashizmit.
Figura e tretë jashtëzakonisht e madhe e bektashizmit është babai i letërsisë moderne shqiptare dhe i Rilindjes Kombëtare, gjeiu i mendimit dhe i poezisë, Naim Frashëri i pavdekshëm. Naim Frashëri mund të quhet mbas Haxhi Bektashit një nga teoricienët dhe formuluesit e doktrinës së bektashizmit. Naim Frashëri është i pari reformator shpirtëror dhe fetar, që e lidh bektashizmin dhe shqiptarizmin, por pa i cenuar karakterin universal botëror bektashist.
Mbas viteve ‘20 kur Ataturku e shkaërroi bektashizmin në Turqi, qendra botërore e bektashizmit u bë Shqipëria.
Shqipëria sot është kryeqendër e tërë bektashizmit botëror. Ky është një nder jashtëzakonisht i madh dhe një nga mrekullitë më të habitshme të kombit shqiptar në rrafshin e gjithë njerëzimit.
Bektashizmi i lidhur me shqiptarizmin ka një kontribut themelor në lirinë e pavarësinë e Shqipërisë, sepse bektashianët kanë qenë atdhetarë nga më të shkëlqyerit në të gjitha kohët. Feja e tyre universale me parime shumë të larta morale i ka bërë ata që të jenë shumë të qartë dhe të mrekullueshëm në luftën për ta ringjallur dhe për ta ndriçuar mendërisht e shpirtërisht Shqipërinë. Por, bektashianët jo vetëm që krijojnë të vetmen rrugë bashkimi për të tërë shqiptarët që kanë fe të ndryshme, çka nuk e bën dot asnjë fe tjetër në Shqipëri, nga ana tjetër janë komuniteti fetar, që krijon lidhjet pa asnjë paragjykim në mënyrë të barabartë me besimin te Zoti për të gjitha fetë e tjera të njerëzimit.
Bektashizmi botëror i qendërzuar në Shqipëri i ka të gjitha kushtet e premisat e hapura në të gjithë botën dhe sot në kushtet e ndryshimeve kolosale politike të hapjes së kufijve dhe të krijimit të njerëzimit si një e tërë bektashizmi u ka dhënë një atu të pallogaritshme nga vlerat që të gjithëve, jo të mbyllen, por të hapen me botën. Mua më vjen keq që politikanët shqiptarë nuk e kanë kuptuar në thellësi dhe sa duhet fuqinë dhe mundësinë e pakufishme të kësaj atuje.
Për bektashizmin shqiptar dhe atë botëror kanë shkruar me admirim tërë studiuesit më të mëdhenj, të cilëve u ka interesuar feja njerëzore dhe shpresëdhënëse e komunitetit bektashian. Me mijëra janë librat studimorë për këtë çështje dhe është e habitshme se të gjithë librat janë afirmativë dhe entuziastë për bektashizmin.
Dua të theksoj këtu një fakt që është lënë në harresë padrejtësisht. Janë mijëra poetë dhe intelektualë shqiptarë nga shekulli XVI dhe deri më sot që kanë shkruar poezi, traktate, meditime, përsiatje mistike për bektashizmin. por këto mijëra dorëshkrime, për fat të keq, nuk kanë gjetur dritën e botimit. Këto dorëshkrime janë një thesar kulturor i njerëzimit.
Dua të përmend këtu vetëm një poet të madh bektashian: Hasan Zyko Kamberin, që për fatin tonë të mirë i ruhet tyrbja në fshatin Starje të Kolonjës. Ka dorëshkrime të pabotuara të tij. Tërë poetët, që ne i kemi quajtur bejtexhinj, të shekujve XVI ­ XIX, zotërojnë letërsinë shqipe dhe në esencë janë poetë të mëdhenj dhe të shquar, por kritika letrare me mediokritetet dhe në mënyrë pezhorative, i ka quajtur thjesht si bejtexhinj dhe nuk ka mundur realisht të shohë jo vetëm vlerat e mëdha artistike, por në substancë nuk ka parë as atdhetarizmin e tyre të shkëlqyer.
Së fundi prej kohësh kam shprehur një mendim për të cilin ngul këmbë: komuniteti bektashian, qendra botërore e të cilit është në Shqipëri, është një pasuri e njerëzimit dhe duhet ndërhyrë pranë organizmave ndërkombëtare të Evropës së bashkuar pranë UNESCO­s që ashtu siç është shpallur pasuri e njerëzimit dhe mbrohet me ligj e financohet për të mbijetuar feja e Tibetit e Dalaj Lamës, ashtu duhet trajtuar me të njëjtin status si pasuri e njerëzimit edhe bektashizmi. Historia do të provojë në të ardhmen që bektashizmi që ka rrënjë të thella në kombin shqiptar do të lulëzojë dhe do të ketë gjithashtu ringjallje të vazhdueshme.
Nuk është e rastit që kryeprijësi ynë shpirtëror i bektashizmit Naim Frashëri e ka lënë të amshuar testamentin e tij për të gjithë ne.
………………
Akademik Shaban DEMIRAJ
 
ROLI I NAIM FRASHËRIT NË ZHVILLIMIN E SHQIPES LETRARE
 
 Në periudha të caktuara historike, që kanë shënuar kthesa vendimtare për të ardhmen e këtij apo të atij populli, kanë dalë kurdoherë njerëz të shquar, të cilët me veprimtarinë e tyre janë bërë përfaqësuesit më të spikatur të atyre kthesave historike. Këta njerëz të shquar kanë qenë edhe pjellë edhe aktorë të lëvizjeve të rëndësishme historike të popujve përkatës. Ata, natyrisht, kanë luajtur një rol të dorës së parë në sendërtimin e idealeve, që kanë karakterizuar lëvizjet historike të popujve të tyre për çlirim, zhvillim e përparim, por në të njëjtën kohë veprimtaria e tyre ka marrë shkas dhe është frymëzuar nga rrethanat historike, në të cilat ata kanë jetuar.
Kjo konsideratë e përgjithshme duhet mbajtur parasysh edhe kur shqyrtohet puna e përfaqësuesve të shquar të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare të gjysmës së dytë të shekullit XIX, që njihet zakonisht me emrin Rilindja Shqiptare. Kam parasysh ata shkrimtarë të shekullit XIX, të cilët, të nxitur nga gjendja e rëndë e popullit shqiptar nën sundimin e huaj, i vunë vetes si detyrë t'i përqëndronin energjitë e tyre për ta bërë popullin tonë gjithnjë e më të vetëdijshëm në përpjekjet e tij për zhvillim, pëprarim dhe çlirim nga zgjedha e huaj shekullore.
E një nga mjetet e fuqishme, që përdorën ata shkrimtarë për sendërtimin e idealeve të tyre, ishte pikërisht gjuha amtare, që i dallonte shqiptarët nga sunduesit e huaj dhe nga popujt e tjerë. Prandaj nuk është gjë e rastit që pjesa më e madhe e shkrimtarëve shqiptarë të shekullit XIX treguan një përkujdesje të veçantë për lëvrimin dhe zhvillimin e gjuhës shqipe. Është e vërtetë se kujdësi për gjuhën shqipe vihet re qysh te Buzuku dhe te shkritmarët e tjerë pas tij, sidomos te Bogdani. Por, në shekullin XIX, kjo dukuri mori përmasa të reja, si të ishte një lëvizje e  organizuar, megjithëse në të vërtetë qe një lëvizje spontane e frymëzuar nga rrethanat e reja historike të popullit shqiptar. Prandaj s'ishte e papritur që përfaqësuesit më të ndritur të letrave shqipe të shekullit XIX mbajtën të njëjtin qëndrim ndaj gjuhës amtare dhe ndoqën të njëjtën rrugë për zhvillimin e saj dhe pikërisht mënjanimin e fjalëve të huaja të panevojshme dhe krijimin e fjalëve të reja, për ta bërë gjuhën shqipe sa më të pasur e më të zhvilluar.
Siç dihet, kjo punë, që në shekullin XIX nisi me Naum Veqilharxhin, mori përmasa më të mëdha dhe më frytdhënëse me Konstandin Kristoforidhin, Naim Frashërin, Sami Frashërin, Jani Vreton etj., të cilët mund të konsiderohen me të drejtë si nismëtarët e atyre përpjekjeve, që pak nga pak e shndërruan shqipen në një gjuhë të zhvilluar, në të cilën më vonë u përkthyen edhe kryevepra të tilla si ato të Shakespeare-it, Cervantesit etj., dhe u hartuan vepra letrare e shkencore me vlerë.
Kur lexon veprat e Kristoforidhit, Naimit, Samiut, Vretos dhe të rilindësve të tjerë, nuk është e vështirë të vëresh se të gjithë ata kanë dhënë ndihmesa shumë të çmuara për ta bërë shqipen një gjuhë të pasur e të zhvilluar, që të mund t'i plotësonte gjithnjë e më mirë kërkesat e shumanshme të një gjuhë kulture. Por, në këtë rast nuk është e vështirë gjithashtu të konstatosh se ai që luajti një rol më të madh në përhapjen e kësaj rryme të fuqishme të qëndrimit ndaj gjuhës shqipe si edhe të fjalëvë të reja të krijuara gjatë gjysmës së dytë të shekulit XIX, ka qenë pikërisht Naim Frashëri, veprat e të cilit kanë qenë më të përhapura dhe më të lexuara ndër shqitparët. E për këtë dëshmojnë, ndër të tjera, ribotimet e herëpashershme jo vetëm të veprave të tij me karakter letrar, si Bagëti e Bujqësija, Lulet e Verës, Istori e Skënderbeut, por edhe të librave të tij me karakter diturak, që ai hartoi për shkollat e para shqipe.
Naimi nuk ishte vetëm një post i talentuar dhe atdhetar i vendosur, por edhe një njohës shumë i mirë i gjuhës shqipe. E në përputhje me rrymën e përgjithshme të Rilindjes, ai iu përvësh një pune sistematike për zhvillimin dhe pasurimin e gjuhës amtare. Ashtu si rilindësit e tjerë të mëdhenj, ai e kuptoi se gjuha shqipe kishte nevojë të zhvillohej në dy drejtime: të pastrohej nga fjalët e huaja të panevojshme, që kishin depërtuar në të gjatë shekujve, dhe në të njëjtën kohë të pasurohej me sa më shumë fjalë të reja sidomos të karakterit diturak. Por, për këtë punë të dyanshme nevojitej një njohje e mirë e gjuhës amtare dhe jë përgatitje kulturore po aq e mirë për t'ia dalë mb'anë një qëllimi të tillë largvajtës. Që Naimi e njihte me themel gjuhën amtare, për këtë dëshmojnë jo vetëm fjalori i pasur dhe saktësia e ndërtimeve sintaksore, por edhe përdorimi i drejtë i mjeteve të gjuhës popullore për fjalët e reja të shumta, që ai krijoi.
Gjithsesi, kësaj pune Naimi i hyri me një vetëdijshmëri dhe përkushtim të plotë, për çka na dëshmon edhe ajo që ai vetë ka thënë në Paradhënien e Këngës së parë të Iliadës së Omerit, të përkthyer prej tij. Në fund të kësaj parathënie, pasi vlerëson vjershat e Hasan Zyko Kamberit, të Nezim Frakullës etj., si shton: "Po të gjithë kanë bërë faj, që s'faletë, e të metë që s'ndjehetë kurrë. Kanë përzjerë gjuhën e bukurë shqipe me fjalë të huaja! Gjuha jonë duhetë shkruarë fjeshtë shqip, se fjalët e huaja e shëmtojnë shumë.
Është' e gjerë gjuha jonë dhe'e bukurë shumë, ka fort fjalë të mira për të vënë në vënt të fjalëvë të huaja".
Edhe në librin Istoria e Shqipërisë, f. 39, ai shkruan: "gjuha shqipe është mjaft e gjerë për ata q'e dinë mirë, pa ka dhe lehtësinë, që bashkon dy fjalë, si: vetë-dije, mëmë-dhe punë-mbarë, bukë-dhënës etj. etj".
Por, si Naimi, ashtu edhe rilindësit e tjerë ishin  të vetëdijshëm se gjuha shqipe për arsye të rrethanave të njohura historike kishte mbetur e pazhvilluar se duhej dhe nuk mund t'i plotësonte të gjitha kërkesat e një gjuhe kulturore, sidomos nga mungesa e fjalëve të karakterit kulturor e shkencor. E këtë mungesë ata e ndjenë sidomos kur iu përvëshën punës për të hartuar vepra me karakter diturak, si tekste mësimore për shkollat e para shqipe, që u hapën në dhjetëvjeçarët e fundit të shekullit XIX, siç janë, ndër të tjera, botimet e Naimit:
  E këndimit të çunave këndonjëtoreja, I, II. Bukuresht 1886. Istori e përgjithshme për mësonjëtoret të para. Bukuresht 1886. Vjersha për mësonjtorët të para. Bukuresht 1886. Dituritë për mësonjëtoret të para. Bukuresht 188. Istori e Shqipërisë. Bukuresht 1889.
Për hartimin e librave të tillë, si edhe të veprave letrare mund të përdoreshin edhe fjalë të huaja nga ato që kishin hyrë prej kohësh në gjuhën shqipe, ose mund të merreshin huazime të reja sidomos nga gjuhët përëndimore. Por, Naimi, në përputhje me parimet e tij dhe të rilindësve të tjerë, nuk ndoqi këtë rrugë. Ai shkroi në një shqipe të pastër dhe, për të plotësuar nevojat leksikore në shkrimet e tij, ashtu si rilindësit e tjerë, ose përdori fjalë të gjuhës shqipe me kuptime të reja (kalke gjuhësore), ose krijoi fjalë të reja gjithnjë në përputhje me rregullsitë e fjalëformimit të gjuhës shqipe. Kështu p.sh. në librat e tij me karakter diturak gjejmë shumë fjalë shqipe të përdorura me kuptime të reja, si  bosht (për ask) lëmh'i dheut (për glob) erë (për klimë), të holla  (për minuta) etj. etj. Natyrisht, jo të gjitha këto përodrime i qëndruan kohës.
Naimi u tregua më dorëmbarë në krijimin e fjalëve të reja, sidomos nëpërmjet prapashtesave më prodhimtare të gjuhës popullore, si edhe nëpërmjet  fjalëve të përbëra prej dy temash. Të tilla janë, ndër të tjera: fjalët e prejardhura cilësi, sasi, gjithësi, veti *jë), mirësi, fatbardhësi, papunësi, paudhësi, fletore (1 = libër - sot me një kuptim disi të ndryshëm), gjykatës, qytetëroj eth. Etj., si dhe fjalët e përbëra mëmëdhe, vetedije, shitblerës etj.
Në veprat e Naimit gjejmë të përdorura edhe fjalë të reja të krijuara nga rilindës të tjerë, sidomos nga Sami Frashëri, çka dëshmon se ata, duke punuar për një qëllim të përbashkët, shfrytëzonin edhe ndihmesat e njëri-tjetrit.
Naimi i ka shfrytëzuar me mjeshtëri mjetet e gjuhës popullore edhe për qëllime stilistike-emocionuese. Këtu është fjala për prapashtesat e zvogëlimit e të përkedhelisë -th dhe -zë, të cilat ai i ka përdorur aq bukur sidomos në krijimet e tij poetike. Dhe mund të pohohet pa asnjë mëdyshje se shumë nga vargjet, ku ai i ka përdorur këto prapashtesa, nuk do të kishin dalë aq të bukur dhe aq emocionues pa përdorimin e tyre. Për këtë mjafton të përmendim disa prej atyre vargjeve si për shembull:
 
Vashë bukurosh'e bariut, që vjen me llërë përveshur,
me zëmërë të dëfryer e më buzëzë të qeshur me dy shqerrëza ndër duar,
të bukura si dhe vetë, në sythit tënt e shoh gazë, që s'e kam gjetur ndë jetë
 
            (Bagëti e bujqësija, vargjet 33-36)
 
Kur shqyrton qëndrimin e Naimit ndaj gjuhës amtare dhe punën e madhe, që bëri ai për pasurimin dhe zhvillimin e saj, lind vetiu pyetja: Ç'e shtyti atë të ndiqte një rrugë të tillë? Natyrisht, një pyetje e tillë shtrohet edhe për rilindësit e tjerë shqiptarë. Por, në këtë rast do të kufizohemi të Naimi. Lidhur me këtë çështje Norbert Jokli në studimin e tij „Naim Be Frashëri dhe pasunimi i gjuhës shqipe“ të botuar  më 1925 (shih shënimin 1) bën aluzion për një ndikim të mundshëm të Naimit nga dijetari i mirënjohur gjerman Leibniz (1846-1716), i cili bëri një punë të madhe për zhvillimin e gjuhës gjermane në kohën e tij. Jokli vë në dukje se Naimi duhet ta ketë njohur Leibniz-in, sepse e përmend atë në librin e tij „Istori e Shqipërisë“ botuar më 1899. Në faqen 36 të atij libri Naimi shkruan:
"Kish të drejtë i gjori Laipniç që thosh: 'M'epni shkronja të mira, t'u ap gjuhë të bukurë; m'epni gjuhë të bukurë, t'u ap qytetëri të mbaruarë!'"
Mundësia që Naimi të jetë ndikuar nga mendimet e Laibnizit, nuk përjashtohet, e kjo vërejtje vlen edhe për rilindësit e tjerë. Gjithashtu nuk përjashtohet mundësia që ata të kenë pasur parasysh edhe punën e bërë nga përfaqësues të shquar të popujve të tjerë për zhvillimin e gjuhëve të tyre. Në të njëjtën vepër të porsacituar Naimi shkruan gjithashtu: "Në ditët tona u bënë gjuhët' e Evropëse. Ashtu edhe gjuhët' e Sllavëret."
Gjithsesi, në këtë rast duhet mbajtur parasysh se, edhe po të pranohet pa asnjë rezervë një ndikim i tillë, prapë mbetet për të shpjeguar se ç'i shtyti Naimin dhe rilindësit e tjerë të ndiqnin atë rrugë, që ndoqën, për zhvillimin e gjuhës shqipe. Dhe po të shqyrtohet me kujdes puna e tyre, nuk është vështirë të arrihet në përfundimin që ata mbajtën një qëndrim të tillë për zhvillimin e gjuhës shqipe, sepse ishin të nxitur në radhë të parë nga dashuria për gjuhën amtare, lëvrimin e së cilës ata e shikonin si një mjet shumë të fuqishëm për të ringjallur e për të forcuar më tej ndjenjat e atdhedashurisë dhe të lirisë midis popullit shqiptar. Për më tepër, nuk mungonte edhe ndonjë paraardhës shqiptar, që kishte ndjekur një rrugë të ngjashme, si p.sh. Naum Veqilharxhi.
Pothuaj të gjithë ata që kanë shkruar për Naim Frashërin, krahas vlerës artistike të veprave të tij, kanë vënë në dukje edhe bukurinë e gjuhës së këtyre veprave. Këtu nuk është rasti të vihen në dukje të gjitha vlerësimet, që i janë bërë gjuhës së këtij poeti të talentuar nga studiues të ndryshëm. Por, nuk mund të lëmë pa vënë në dukje se gjuha e veprave të Naimit ka shërbyer si model për një varg shkrimtarësh pas tij, sepse ato kanë qenë më të përhapura dhe më të lexuara edhe pas vdekjes së tij, për çka dëshmojnë ribotimet e shpeshta të një pjesë të mirë të tyre. Pra, edhe nga ky këndvështrim Naimi ka dhënë një ndihmesë të rëndësishme në lëvrimin dhe zhvillimin e mëtejshëm të gjuhës shqipe.
Por ndihmesa e Naimit për zhvillimin e gjuhës letrare shqipe nuk duhet parë e shkëputur nga ndihmesat e bashkëkohësve të tij, sidomos të Kristoforidhit e të Samiut. Të gjithë këta atdhetarë të palodhur vunë themele të shëndosha për përpunimin dhe zhvillimin e mëtejshëm të shqipes si një gjuhë kulture, si një gjuhë letrare.
 
1) Shih më hollësisht për këto sidomos studimin e Norbert Joklit, Naim Be Frashëri dhe pasunimi i gjuhës shqipe, në librin „Naim Frashërit, vjershëtorit dhe'edukatorit kombëtar“, botuar nga një grup studentësh shqiptarë të Austrisë në Grac, më 1925, me rastin e 25-vjetorit të vdekjes së Poetit.
2) Shih për këto vleresime: Jakup Kastrati, Naimi për gjuhën shqipe. "Studime filologjike" 1971/3.
...........................
 
..........................
 
Dr. Sali BASHOTA
HIMNIZIMI NAIMIAN DHE NAIMI I HIMNIZUAR
 
Ç’mund të shkruajmë, të themi, të debatojmë 100 vjet pas për Naimin? Të përfillim mendimin e Çabejt se Naimi ishte para së gjithash edukator dhe se poeti qëndron pas patriotit. Apo? Pikëshikimi mund të spikasë sfodin historik, ndërsa pikëpamja kritike ende është e plotë për vlerësimin letrar. Problemi mund të shihet edhe në rrafshin tjetër, derisa studimet dhe monografitë letrare janë shkruar e botuar, botimi kritik i veprës së Naimit ende mungon. A kemi të bëjmë këtu me historinë njëshekullore të madhështisë apo Naimin tashti duhet lexuar e studiuar nga një pozicioin tjetër. A është Naimi origjinal? A është Naimi i përsosur? A është Naimi kryepoet i përveçëm i kombit. Po De Rada, Fishta, Lasgushi...? A do të mbetet edhe më tutje atdhetarizmi letrar vlerë reprezentative që e përcakton kreun e elitizmin? Shumëçka është e paqartë, e padefinuar, që pret përgjigje konkrete shkencore, në tekste studimore dhe në historinë e ardhshme të letërsisë shqipe.
Duke u nisur nga realiteti dhe kodi estetik pranues për madhështinë e Naim Frashërit domethënia kritike përqëndrohet te fama tejkohore e artit të tij që ka të bëjë me lexueshmërinë masive si një libër udhërrëfyes për natyrën, krenarinë, heroizmin shqiptar. Prandaj, specifika e kërkimit të elementeve substanciale në veprën e Naimit mbështetet te tema e zgjedhur, te gjuha poetike, te shkëlqimi i fjalës shqipe ku parapëlqehet kodi ligjërimor që e sipërthekson himnizimin.
Ghithkund në veprën e tij, Naimi e synon himnizimin. Në temën romantike zgjidhet modeli që e përfaqëson atë: atdheu (Shqipëria), dashuria (vasha), heroi kombëtar (Skënderbeu). Këso mënyre, mbi bazën e ligjërimit lirik romantik pasionant funksionalizohet teoria e madhështisë dhe teoria e së bukurës. Sidoqoftë, fusha fatlume për ngritjen e Naimit në piedestalin e letërsisë shqipe, para së gjithash, është lirika atdhetare. Bëhet pyetja: Ç’ndodhi me tipet e tjera të lirikës?
Thelbi, substanca e veprës naimiane qëndron në besimin e ideve burimore të cilat shtresohen fuqishëm në dialektikën e ligjërimit të tij. Formulimi i mendimeve poetike për tërësinë e botës shqiptare i ka ushqyer simbolet e tij, të cilat e vënë në lëvizje harmoninë njerëzore dhe humanizmin. Prandaj, Naimi është edukator. Naimi është besimtar. Naimi është ideolog i bektashizmit. Ai me artin e tij poetik e formëson imazhin suprem të Shqipërisë. Naimi u këndon gjërave të thjeshta, shkruan në mënyrë mallëngjyese, nuk e admiron si temë­dilemë krijuese mjerimin, por lavdinë, heroizmin, mirësinë. Prandaj Naimi ideolog dhe atdhetar, para së gjithash është shkrimtar i lavdishëm nacional, i cili e ka ndërtuar filozofinë e tij letrare e besimore pikërisht në ato tekste poetike të admirueshme, ku mbase shpirti i njeriut është i barabartë me Zotin.
Poeti e vizionon atdheun, mrekullohet me hyjnoren, e lartëson të bukurën, e përsos dashurinë njerëzore duke shkruar vepra për të gjithë shqiptarët. Dhe rëndia qëndron prapë te tema. Në kuptimin poetik aty shtegton shpirti i poetit, kur është ëndërrues, projektues, besimtar, moralizues, himnizues, edukues apo njeri i vetmuar i cili e përballon dhembjen, vuajtjen, sëmundjen, por jo edhe robërinë.
Mund të flasim për idetë, për aktin e inspirimit, për vizionet, për mendimet filozofike, për doktrinën bektashiane, për rilindjen e shpirtit njerëzor, për teorinë e receptimit e për referenca të tjera, por prapë esenca qëndron te përmasa e himnizimit. Kështu ndodh sepse rezultanta e ligjërimit naimian e shtreson imazhin mrekullitar të shpirtit njerëzor për të mbërritur absoluten e përfytyrimit (nga një lloj traktati) atë botë imagjinare, përfytyruese si Shqipëria ideale, që te Naimi ynë bëhet hiperbolë e letërsisë së formacionit stilistik të romantizmit.
Fuqia e himnizimit naimian e nxiti pasionin krijues për të përkryerën, për të përsosurën, për të përjetshmen, duke e funksionalizuar edhe kujtesën, edhe vizionin. Ndjenja është e pacënuar, ajo është e ngazëllyer dhe e trazuar herën tjetër, dhe mundësia e shprehjes poetike qarkullon drejt identitetit. Naimi nuk e kërkon lojën e figurave të letërsisë duke dënesur mbi realitetin e vrazhdë, edhe pse atdheu i tij është i pushtuar. Vlera përcaktuese e misionit të tij krijues është liria, ndërsa vlera përcaktuese e misionit të tij është mirësia. Dhe himnizimi naimian prapë i rikthehet burimit ku thuret himni për atdheun, për dashurinë, për heroin kombëtar. Mirëpo, përmasa e himnizimit riciklohet për të fuqizuar gjithnjë imazhin suprem për Shqipërinë, prandaj thelbi i emocioneve të tij valëvitet nëpër shkallët e ligjërimit thirrmor e lavdërues.
Motivet e tekstit naimian nuk i referohen iluzionit as pesimizmit, por besimit, vullnetit, virtytit njerëzor. Kështu ndodh me teorinë e ligjërimit lirik e cila fuqizohet në trajtën më të admirueshme të ndjenjësimit romantik, pikërisht te veprat “Bagëtij e Bujqësija”, “Luletë e verësë” dhe “Istori e Skënderbeut”. Sipas Naimit, gjithçka është magjepsëse dhe mrekullitare: njeriu, natyra, dashuria, perëndia etj. Bota imagjinare e tij perceptohet në fushën ku lëvizin ndjenjat kryetipore që kanë të bëjnë me tematikën e preferuar. Aty ngadhënjen meditimi filozofik. Aty shihen efektet estetike të një doktrine letrare, filozofike apo fetare e cila e saktëson burimësinë e saj, panteizmin, idealizmin apo beaktashizmin që hulumtohen përmes artit poetik.
Himnizimi naimian sprovohet në variacione ligjërimore, jo vetëm kur përmendet atdheu, por edhe kur flitet për bukurinë, dashurinë, perëndinë. Konceptet krijuese nxiten nga histeria dhe emocionaliteti dhe fjala poetike funksionalizohet përmes ëndrrës, gëzimit, shpresës, ndërkaq profetizmi është çast lumturie dhe përsitatje tjetër shkrimore e filozofike që i ngjan ceremonisë së lavdeve. Kjo ka të bëjë jo vetëm me atdhetarizmin, por edhe me bektashizmin dhe frymën filozofike.
Në këtë kontekst, në veprën e Naimit himnizimi bëhet vlerë përcaktuese e shfaqjes së ndjenjave optimiste dhe mesazh edukativ e etik ku zotëron imazhi ideal dhe vizioni i Shqipërisë. Herën e parë është glorifikues, herën e dytë harmonizues, herën tjetër bëhet, doemos, mitizues. Në të gjitha nivelet e ligjërimit parapëlqehet zgjimi, ringjallja e njeriut dhe e natyrës. Fund e krye, Naimi e shtreson lirizmin e tij magjepsës duke e fuqizuar gjithmonë formën gjuhësore dhe frymëzimin e zjarrtë që bashkarisht bëhen shpërblim i madhështisë.
Vargu poetik i Naimit nuk e krijon misterin e mosnjohjes, por aftësinë komunikuese deri në largpamësi. Naimi projekton duke parashikuar. Ky modalitet e simbolizon inteligjencën e tij dhe vetë misionin prej poeti. Prandaj, është e kuptueshme domethënia e një fantazie të thjeshtë dhe nëse flitet për vizionaritetin si parabolë romantike.
Naimi e krijon mitin fatlum për njeriun shqiptar. Prapë parapëlqehet himnizimi si prosede, kur poeti e vazhdon përshkrimin për atdheun, dashurinë, heroin kombëtar, bukurinë, perëndinë. Duke bërë zbulimin poetik për një jetë tjetër parajsore, Naimi gjithmonë detyrohet t’i rikthehet vetvetes, frymëzimit dhe ndjenjës shpirtërore për t’u identifikuar me të bukurën dhe idealen. Prandaj iluminizmi i tij është dritë që triumfon mbi errësirën.
Mos vallë një shekull është folur e shkruar më shumë për shëmbëlltyrën e Naimit, madje për atdhetarizmin e artit të tij apo për dritësimin e ideve sesa për vlerën konkrete të veprës. Kësisoj, atdhetarizmi është detyrimisht vlerë përcaktuese, kur dihet se në pjesën tjetër të lirikës, Naimi është po aq i rëndësishëm. Duke u mbështetur në teorinë e receptimit, ai është shndërruar shpejt në mitin e kryepoetit. Gjithsesi, nga kjo formë e studimit edhe vetë Naimi është himnizuar. Kuptohet, kënaqësia e studiuesit gjithnjë është ekzagjeruar nga misioni krijues i poetit për fatin e kombit. Naimi, prandaj i përket ligjërimit të një realiteti të ëndërruar dhe bëhet mishërim i dijes, prijës shpirtëror i kombit dhe prijës i poetëve për të ardhmen parashikuese.
Naimi e ka pasuruar traditën poetike duke e favorizuar ruralen e duke kënduar këngën e lavdit për natyrën e bukur, veçanërisht për Shqipërinë. Prandaj, morali i poezisë atdhetare i ka ngritur famën. Gjitashtu, shkaktësia e ngjarjeve historike dhe pozicioni i kombit, jo rrallë janë bërë tregues i vizionaritetit intelektual e krijues naimian, ndërkaq identifikimi me lëvizjes kulturore arsimore të Rilindjes Kombëtare e ka kompletuar universin e krij krijues.
Synimi i Naimit ishte himnizimi. Ështërrimtaria poetike e Naimit ka nevojë të rimerret nga një kënd i ri i vlerësimit letrar. Naimi i glorifikuar deri sot do të nxirrte rregulla të reja të analizës kritike e historiko­letrare nesër. Rrjedhimisht, vepra e tij funksionon në fondin e traditës më të çmuar poetike shqipe, veçanërisht sa u përket efekteve nismëtare gjuhësore, rolit edukativ dhe funksionit dituror.
Dikush mund të çuditet, por edhe mbas një shekulli kërkimi i kuptimit të veprës së Naimit dhe dialogu me të ende nuk ka mbaruar. Duke mësuar shumë nga studiuesit pararendës Midhat Frashëri, Krist Maloki, Eqrem Çabej, Namik Resuli, Faik Konica, Lasgush Poradeci, Dhimitër Shuteriqi, Rexhep Qosja, Zija Xholi, Latif Berisha, Sabri Hamiti, Ali Aliu, Jorgo Bulo, Fran Altimari, Aurel Plasari, sigurisht pasrendësit do ta shohin Naimin më të plotë dhe në një dritë tjetër, me një shumësi metodash të tjera.
……………….
Fatos ARAPI
 
NAIM FRASHËRI DHE ËNDRRA E SHQIPTARËVE
 
Në jetën e popujve ndodh jo rrallë që njerëz të shquar, figura të ndritura të përdoren si ikona për levërdi të burokracisë politike apo edhe asaj intelektuale. Por vijnë çaste kur trysnia historike e bën të vetën, kornizat e ikonave shqyhen dhe prej tyre zbresin të gjallë në zemrën e popujve apostujt e vërtetë të lirisë.
Naim Frashëri është atje, ai na pret atje në të ardhmen tonë, do ta takojmë patjetër në atë udhëkryq të përpjetës së vështirë, që na duhet domosdoshmërisht sot dhe nesër ta përshkojmë. Naim Frashëri është frymë, lëvizje, ecje përpara, domosdoshmëri për të shkuar përpara në jetën tonë, në mendësinë tonë, në artin e kulturën tonë. Naim Frashëri është kujtesë historike në veprim, e cila fatmirësisht nuk mund të shkatërrohet, nuk mund të zhduket, nuk mund të braktiset. Në kushte e rrethana të tjera, ashtu si prindërit tanë dje, gjeneratat e reja të shqiptarëve sot e nesër, duke e përlindur Rilindjen tonë Kombëtare, shkojnë drejt ëndrrës së Naimit që është edhe ëndrra e të gjithë shqiptarëve.
Shqiptarët si popull e si komb nuk kanë ardhur gjer këtu në mijëvjeçarin e tretë si një trill i pavetëdijshëm i historisë, as kanë ardhur gjer këtu nga mëshira e pamëshirshme e politikave ballkanike, evropiane apo nga dashuria e supershteteve të ndryshme që lindnin e zhdukeshin epokave të historisë. Shqiptarët kanë ardhur gjer këtu e do të shkojnë më tej, për forcë të asaj logjike të thellë të jetës që i bën popujt të rrojnë e të mos vdesin. Ata nuk kanë kërkuar asnjëherë dhe nuk duan asgjë më shumë e asgjë më pak nga popujt e tjerë, duan vetëm të jetojnë të lirë, të barabartë, në paqe e dashuri me të gjithë. Ne e dimë se edhe popujt e tjerë këtë e duan, ëndërrojnë e meritojnë të gjithë një jetë të denjë e të bukur për njeriun. Meritojnë një ëndërr.
Në këto dhjetë vjetët e fundit Shqipëria ka përjetuar çast pas çasti të gjalla, të kapshme, tmerrësisht të vërteta gati të gjitha fazat që ka përshkuar në historinë e saj të gjatë. Në asnjë vend tjetër të Lindjes Komuniste tranzicioni nuk ka qenë aq i përgjakshëm, kaotik e i pamëshirshëm si në Shqipëri. Një tranzicion tragjik me mijëra të vrarë, me eksode biblike, dhe me varreza jashtë çdo imagjinate mu në mes të deteve (kujtoni Gjirin e Otrantos). U tradhtuan keq e u vranë shpresat e ëndrrave tona.
Janë të papranueshme e të neveritshme përpjekjet që bëhen sot, brenda e jashtë Shqipërisë, për t'u shpërlarë sa më shpejt kujtesa jonë e të harrohet ky tranzicion i përgjakshëm. Historia, edhe kur atë e shkruajnë "të fortët e fitimtarët", përsëri ajo ngulmon e i mbetet besnike gjykimit të ftohtë të drejtësisë. Shpejt a vonë ajo do të japë verdiktin e vet, edhe mbi këto bëma të përgjakshme të tranzicionit shqiptar.
Në qoftë se do ta studiojmë gjakftohtë, me mençuri dhe larg pasioneve e retorikave mashtruese këtë segment të ngushtë të historisë sonë kontemporane, aherë nga problematika e shumtë, na duhet të ndalemi te dy çaste:
E para, jo vetëm ky dhjetëvjeçar, por sidomos ky dhjetëvjeçar, tregoi se shqiptarët akoma vazhdojnë ta kuptojnë të ardhmen e tyre si një ëndërr të vagullt, pa trajtë, një farë kërkese, të cilën nesër do të na e dhurojë, do të na e ndërtojë dikush. Është më tepër dëshirë e një njeriu të pafuqishëm, të paformuar e të paaftë për të përballuar detyrat historike. Popujt e pjekur e konceptojnë të ardhmen e tyre vetëm si vepër e veprim të vet, konkrete, reale e të prekshme. Ata e ndërtojnë të ardhmen çdo çast, çdo ditë, i japin asaj trajtë e frymë, e lëndëzojnë, pra e kthejnë në një realitet duke përjetuar të gjitha dhimbjet e gëzimet e lindjes së saj.
E dyta, ky dhjetëvjeçar tregoi shkoqur se shqiptari e Shqipëria kanë lëvizur vetëm paksa nga ajo vijëz që e kishin vërejtur në kohën e vet Faik Konica e Mid'hat Frashëri, d.m.th. që egoizmi e individualizmi ende nuk lejojnë që në shpirtin e shqiptarit të zhvillohet ndjenja e kolektivitetit. Sot, njeriu ynë ndodhet në mëdyshjen, në dilemën, nëse duhet ta hedh hapin e të krijojë prej vetes njeriun-komb, njeriun-shtet.
Ky është urdhër historik i domosdoshëm sot, që duhet të kalohet. Kombet moderne krijohen prej qytetarëve të lirë, të cilët në çdo çast ndërtojnë veten, shtetin, kombin e tyre.
Të mos na e rrejë mendja se kjo do të jetë lehtë. Është e qartë se nuk mund të jetohet më si në të kaluarën, por bota politike shqiptare sot është dëshpërimisht e varfër në personalitete që me përmbajtjen e tyre kulturore e morale të të frymëzojë. Ti mund ta ngresh partinë, por e ngre për vete; ti mund ta ngresh shtetin, por e ngre atë për vete. Kjo ka qenë e mbetet edhe sot e kësaj dite plaga më e rëndëe botës shqiptare. Në jetën time të gjatë e të trishtuar, nuk e kam ndier veten time më keq, nuk jam ndier aq i fyer, sa kur kam dëgjuar nga goja e politikanëve të huaj, t'u thonë shtetarëve tanë: "mendoni pak më tepër për popullin tuaj, më pak për partitë…", që do të thotë më pak për veten tuaj. Imperativi të ndërtojmë veten, qëndron sot sa para qytetarit të thjeshtë, aq edhe para shtetarit më të lartë të shtetit.
Duke u nisur prej rrënjëve historike të popullit shqiptar, Naim Frashëri u end nëpër kulturat e Lindjes e të Perëndimit, krijoi atdheun poetik, një Shqipëri të lirë e të lulëzuar midis popujve të përparuar të Evopës. Popujt e kombet krijohen nëpër shekuj, me sakrifica e flijime të mëdha, shpesh mbinjerëzore. Të ëndërrosh, do të thotë të dish si të veprosh, si të ecësh përpara, të mundësh ta vendosësh veten në ato lartësi të politikës, të mendimit ekonomik, kulturës bashkëkohore, nga ku hapen perspektiva reale zhvillimi edhe për popullin tonë. E kjo arrihet vetëm atëherë kur pushteti politik heq dorë nga manipulimi e keqpërdorimi i intelektualëve, kur njerëzit e punës mendore nuk mendojnë për bukën e gojës, por janë vërtet të lirë ta përdorin pushtetin intelektual për ngritjen dhe emancipimin e shoqërisë dhe të demokracisë shqiptare. Kështu e takojmë sot, dhe do ta takojmë nesër, në të ardhmen tonë, Naim Frashërin.
………………
 
Vahed FARMAND
 
NË PËRKUJTIM TË NAIM FRASHËRIT
 
Të gjithë ata që të paktën njëherë kanë shikuar në qiellin e kulturës dhe të letërsisë shqiptare me siguri e kanë vërejtur Naim Frashërin si yllin më të shëndritshëm në atë qiell. Ai është poeti i fundit dhe më i madhi që shkroi poezi në gjuhën perse.
Naim Frashëri u lind në shek. XIX, përkatësisht në vitin 1846 në fshatin Frashër, në jug të Shqipërisë në gjirin e një familjeje të shquar. Mësimin fillor e kreu në vendlindje, ndërsa më vonë kaloi në qytetin e Janinës, që asokohe ishte në pushtetin osman, për ta plotësuar dijen dhe për ta vazhduar arsimimin e vet.
Vendin kryesor në prezentimin e personalitetit dhe veprës së Naim Frashërit në shoqërinë iraniane e zë profesori iranian dr. Abdulkerim Gulshani, i cili në Sesionin e parë kërkimor që u mbajt në vitin 1970 në Universitetin e Teheranit, u paraqit me ligjëratën e tij të titulluar “Ndikimi i letërsisë persiane në Ballkan dhe mbi poetin Naim Frashëri”. Sipas prof. Gulshanit, Naimi asokohe, për shkak të veprimtarisë së tij politike dhe pjesëmarrjes në lëvizjen çlirimtare të Rilindjes Kombëtare, qe i detyruar ta braktiste vendlindjen dhe të vendosej në Stamboll. Gjatë qëndrimit të tij atje, ai shfaqi talentin e vet në fushën e shkrimit origjinal dhe të përkthimit të veprave të huaja. Për shkak të kësaj aftësie të tij ai qe emëruar si atashe pranë Ministrisë së Fesë në Perandorinë Osmane, ku qëndroi deri në fund të jetës së tij.
Veprimtarinë letrare të Naimit mund ta ndajmë në tri kategori: 1) Poezi kuptimore, lumturire si p.sh. përmbledhja e poezive “Luletë e Verësë”; 2) Poemat sensitive si “Qerbelaja” dhe “Istori e Skënderbeut” dhe 3) Poezi edukuese, si librat përgatitorë për bektashizmin.
Në përgjithësi duhet thënë se e tërë veprimtaria e tij polzike dhe kulturore sillej rreth një strumbullari, e që ishte dashuria e jashtëzakonshme për atdheun dhe arritja e lirisë dhe pavarësisë për atdheun e tij ­ Shqipërinë. Ai përpiqej ta ngrinte vetëdijen e popullit të tij, duke krijuar letërsi autoreske dhe përgatitje kontekstuale, me qëllim që ta ngrinte gjuhën shqipe në nivelin e një gjuhe letrare dhe botimi. Në këtë mënyrë në të gjitha veprat e tij, qoftë si poet, qoftë si prozator, ai flet me gjuhë të thjeshtë dhe popullore.
Poezia persiane e Naimit ishte nën ndikimin e fuqishëm të poezisë dhe poetëve klasikë persianë si Attar Neishaburiut, Xhelaludin Rumiut dhe Shejh Saadi Shiraziut. Ndikimi të cilin e kishin ata mbi veprën e Naim Frashërit shihet edhe në faktin se brenda përmbledhjes “Luletë e Verësë” ka një poezi që titullohet “Fyelli”, e cila është mjaft e ngjashme me poezinë e Mevlana Rumiut “Tregimi i nejit”. Veprimtarët kulturorë dhe mjeshtrit e fjalës persiane thonë se vështirë mund të gjendet në historinë e letërsisë dhe kulturës botërore ndonjë poet i cili përmes studimit të një letërsie të caktuar të huaj të mund të përshkruajë atë dhe të shkruajë poezi cilësore në një gjuhë tjetër, e cila për nga tiparet e saj dallon shumë nga gjuha e tij amtare.
Bukuria dhe vlera e poezisë së Naimit, jo pse është e shkruar nga një i huaj, mahnit nga vetë fakti se ai ka njohuri të thellë të teknikës së poezisë persiane, dhe kjo e bën Naimin mjeshtër të pakapërcyeshëm të letrave persiane. Poezia e tij nuk është e përshkruar nga lavdi për asnjë njeri, e aq më pak për vetveten. Poezia e tij është e thjeshtë dhe ka qëllim të lartë, që e bën atë baba të urtësisë.
Poezia e Naim Frashërit në Perëndim dhe ajo e Muhamed Ikbal Lahoriut në Lindje nga fundi i shekullit XX ishin lëndë studimi që nga Gadishulli Ballkanik e deri në Gadishullin Indian. Që të dy këta ishin ura për lidhjen e mendimtarëve të këtyre hapësirave.
..........................
Prof. as. dr. Alfred ÇAPALIKU
 
 
RILEXIMI I NJË TEKSTI POETIK, "FJALËT E QIRIRIT" TË NAIM FRASHËRIT
 
Vlerësimi i të lexuarit duhet parë në lidhje të ngushtë me atë të rilexuarit, mbasi interferenca në mes tyre është sa e ngushtë, aq edhe e gjerë, sa e çastit, aq edhe e gjithë jetës. Në "Fjalorin e gjuhës së sotme shqipe", botim i Akademisë së Shkencave, Tiranë, 1980, në faqen 1662, për zërin "RILEXOJ", jepet ky shpjegim: "Lexoj përsëri diçka që e kam lexuar". S'dua të ndalem te vlerësimi tepër i saktë leksikografik. Ajo që dua të shtoj është se:
Së pari, i njëjti tekst poetik, "Fjalët e qiririt", i është dhënë lexuesit shqiptar në kohë të ndryshme. Para pavarësisë, kur shqiptarët ishin të privuar nga të lexuarit (shqip) dhe sot, kur të lexuarit (jo veç në shqip) shpallet si një e drejtë humane. Siç shihet, rileximi i fjalëve te qiririt, pas shpalljes së pavarësisë ka komoditet, gjë që ka munguar gjatë leximit në kushtet e një terrori psikologjik aziatik. Kritika e viteve '30 vuri në dukje rileximin e vazhdueshëm të Naimit, përmes parametrit të ribotimit: "Janë të paktë ata shkrimtarë tonë që u janë shitë botimet e bame, prandaj pak e aspak na bjen rasa, me pamë ribotime librash, që mos jenë shkollorë. Në gjuhën shqipe janë ribotuem veprat e Naim Frashërit dhe t'At Fishtës, ketyre dy poetënve që na nderojnë me prodhimet e veta letrare dhe qi janë baballarët e poezis shqipe".
Së dyti, i njëjti tekst poetik, "Fjalët e qiririt" u jepet për lexim e rilexim, brenda një harku relativisht të shkurtër kohor, nxënësit të tetëvjeçares, atij të shkollës së mesme, studentit e më tej lexuesit pa kufizim moshe, që inkuadrohet në të lexuarit në shoqëri.
Për t'ua bërë sa më të lehtë e sa më të rrjedhshëm leximin me shkurtime, si dhe është renditur në strofa katërvargëshe, që trembëdhjetëvjeçarët të shijojnë me sy dhe me veshë rimat foljore, ndajfoljore, emërore dhe mbiemërore, shpikur nga Naimi. Vjersha shoqërohet me një shënim të shkurtër për historikun e botimit në një revistë për publikun e rritur, pastaj në një tekst për mësonjëtoret e para, nga shtypshkronja e Stambollit, në atë të Bukureshtit, përmes kumtit "dashuria e madhe për njeriun", përmes spikatjes për "çmimin dhe përparimin kombëtar". Dhënia veç dy fjalëve për shpjegimin në fjalorin e tekstit shkollor tregon afërsinë e Naimit me gjuhën e sotme letrare kombëtare. Duke analizuar atë çka kuptojmë në zërin LEXOJ:
"Jam i aftë të kuptoj diçka të shkruar të di se 'mund të shtrohet", autorët e tekstit "Leximi letrar 7" zbulojnë përmes pyetjeve, mbresat dhe shijet estetike, që vargu naimian gdhend në mendjen dhe në zemrat e fëmijëve. Metodikisht, drejt kërkohet, që përgjigjet të ilustrohen me vargjet e poetit. Kështu leximi i tekstit poetik "Fjalët e qiririt" nga befasi, kthehet në përvojë. Që leximi të përfundojë si proces, bashkautorët janë përkujdesur ta shoqërojnë atë me detyra shtëpie me karakter vrojtues, krijues e riprodhues.
Nga leximi fjalë për fjalë, varg për varg me zë dhe i përsëritur, që bën shkollari i tetëvjeçares, te gjimnazisti, rileximi i variatit sërish të shkurtër prej 16 vargjesh, bëhet një copë, zgjat veç një herë, bile edhe atëherë pa zë, duke i kushtuar më tepër vëmendje aparatit pedagogjik të tekstit, sesa vetë vargjeve, që të përthyera tashmë në botën e tij shpirtërore, janë mësuar përmendësh, natyrshëm, si një testament. Pesë pyetjet dhe detyrat që grupi i autorëve të "Antologjisë së letërsisë shqiptare" I jep për vjershën - manifest "Fjalët e qiririt" qëllojnë në shenjë. Pra: misioni i poetit, bota e brendshme e tij, funksioni i mjeteve letrare të përdorura me finesë, roli ndriçues i veprës dhe jehona e pafund që përfton, bëjnë që rileximi i porosisë së madhe të fjalëve të qiririt të funksionojë si një "perpetum modile". Këtij qëllimi ngulitës i shërbejnë edhe asteriksi në titull të poezisë, ku një qiri dhe një yll japin vite drite njëri-tjetrit; edhe shpjegimi i zgjeruar atdhetar e kulturor, edhe fusnota "poeti nuk do të kursejë asgjë nga mendja dhe zemra, nga frymëzimi dhe dijet e tij". Në universitarin e Fakultetit Filologjik problemi shtrohet më gjerë. I ndeshur për të tretën herë me "Fjalët e qiririt", ai e lexon tashmë poezinë të plotë, në 74 vargje. Rizbulon kështu vlerat e një poezie trefish më të gjatë, shoqëruar me sqarime të imëta për tetërrokëshat, siç ndodh në botimin luksos të Akademisë së Shkencave, Tiranë, 1980, "Naim Frashëri", vepra të zgjedhura, vëllimi i parë. Studenti, këtë poezi mund ta çmojë edhe përmes vlerësimeve me peshë të kritikëve, në studimet a monografitë për Naimin. Me gjithë këtë punë të kualifikuar të të tjerëve, për të përgatitur rileximin e studetit, universitari e lexon thuajse si për herë të parë tekstin "Fjalët e qiririt", në kontekstin e opusit naimian, si "vepër e hapur" me horizont të gjatë pritjeje, apo e rilexon "sipas tij". Ashtu si qiriri që vendoset në mes dhomës, për t'i ndriçuar të katër anët njëlloj, edhe Naimi e zgjedh vendin në mes të njerëzve, për t'i ndriçuar së jashtmi e së brendshmi, në mënyrë të barabartë. Demiurgu i Shqipërisë pa terr e kryen me modesti misionin "…që t'ju jap pakëz dritë". Përvëlimi i qiririt sjell sosjen. Përvëlimi i Naimit arrin mbijetesën. Aty nga fundi i vjershës simboli shkrihet për t'u ndezur metaforat e epitetet, përmes të cilave Naimi vjen drejtpërdrejt "…në dritë të vërtetë". Rileximi në një mënyrë afërsisht të tillë bën që të kapen vlera hipertekstuale dhe intertekstuale, si guximi promotejan dhe vuajtja asketike e krijuesit në lindjen e artit të madh.
Për lexuesit e çdo moshe problemi paraqitet më i kompletuar. Shpesh ata e aktualizojnë frashërlliun e pamort, që vazhdon t'u flasë gjatë gjithë jetës së tyre, përmes rileximit. Por shpesh e më shpesh ata janë në pozitat e spektatorëve, që e shohin për të katërtën herë të njëjtin film. Pas njohjes në detaje të skenarit, herë veçojnë lojën e aktorëve, herë vlerat regjisoriale, herë mrekullitë e kamerës, herë kolonën zanore. Duke bërë veprime krahasuese mjaft të holla me "Fjalët e qiririt" ata shohin se si kjo vjershë e thjeshtë madhështorë, nga shkollë poetike kthehet në shkollë formimi qytetar.
Por edhe mbas gjithë këtyre rileximeve, Naimi mbetet sërish i panjohur në një sens:
"Unë jam në shpirtin tuaj".
Me anën e këtij vargu profetik, Naimi kthehet nga I LEXUAR prej shqiptarëve, në LEXUES të mendjes dhe zemrës së tyre, që nga 12 gushti i 1884-tës, kur poezia "Fjalët e qiririt" u botua për herë të parë, gjer në të gjitha ditët, muajt e vitet.
- - - - - - - - - -
Dr. Rozeta UÇI
 
NAIMI - POETI DHE MËSUESI
 
Për tre përbërësit kryesorë të strukturës intelektuale të personalitetit të Naim Frashërit, për Poetin, Filozofin, Atdhetarin, është shkruar e folur meritueshëm mjaft, por ne mendojmë se vlen të çmohet edhe një përbërës i katërt, po aq i rëndësishëm sa tre të sipërpërmendurit, Naimi Mësues. Duam të theksojmë dy anë të personalitetit të Naimit, si mësues: e para ka të bëjë me harmoninë, shkrirjen e vokacionit të tij si poet, si filozof, si atdhetar me vokacionin si Mësues. Naimi nuk ka qenë çfarëdo poeti, ai ka qenë Mësues i Poezisë. Ata që sot lëvrojnë poezinë shqipe, e kanë më të lehtë të krijojnë pa qenë aq sa të mbeten mësues të poezisë, por kur hidhet në letër fjalët e zjarrta, kur lindte vargun e magjishëm poeti, Naimi ka qenë në Ditën e parë demiurgjike të Zotit, Perëndisë, kur ky krijoi Dheun Botën, zhbironte në thellësitë e gjuhës shqipe të zbulonte ca nga ato thesare të fshehura, me të cilët krijoi një nga modelet e para të një poezie të përjetëshme, huli nëpër të cilën  kanë gjetur veten e tyre si poetë-Çajupi, Lasgushi, Agolli, Arapi, Podrimja, Shkreli, Spahiu, Mehmeti, Haliti, Zhiti, Çapriqi etj., gjedhë që do të mbetet e përjetëshme në të ardhmen, e poezisë shqipe. Gurra mësimdhënëse për një poezi të tillë është Naimi.
Shoh Naimin Mësues edhe si mendimtar filozof. Fjala "filozof" tradicionalisht ka pasë shënuar një mendimtar të mbyllur kabineti, që mendimet e tij i vesh me gjuhë të pakuptueshme, të errët, hermetike, kurse në gojën e Naimit fjala filozofike gjen artin e mësuesit që din t'ua kumtojë nxënësve të të gjithë brezave, duke e bërë këtë fjalë të rëndë, - të lehtë, të kuptueshme, të urtë, të mençur.
Naimi ishte edhe mësuesi i Atdhedashurisë; po për të mos u  bërë e mërzitëshme, duke u përmendur gjithë ato që i dimë të gjithë, dua ta provoj këtë vetëm me togfjalën poetike, të shenjtë, biblike: "Ti Shqipëri më jëp nderë, më jep emrin shqipëtar!". Këtë mund ta quajmë një zbulim të madh që të kujton sentencën e Sokratit: "Njih vetveten!", sepse domethënia e këtij togfjalëshi të paktën u hapi sytë shqiptarëve të shohin veten e të kuptojnë ç'janë.
Ana tjetër e personalitetit të Naimit Mësues e ka vendosur atë në një radhë me mësuesit e tjerë rilindës, themeluesit e parë të Abetares, të Mësimit, të Shkollës shqipe - N. Veqilharxhin, K. Kristoforidhin, J. Vreton, S. Frashërin, Pashko Vasën, K. Hoxhin. P. N. Luarasin etj. Përpjekjet për të krijuar shkollën, jo çfarëdo shkolle, po shkollën shqipe, të ndërtuar mbi platformën e Rilindjes sonë Kombëtare, janë kryer edhe nga të tjerë, por Naimi është Dekani, Rektori, i kësaj shkolle.
Të mos harrojmë se lejën për të hapur shkollën shqipe të Korçës e siguroi Naimi, ai përgatiti abetaret e librat e mësimit si një pedagog i rrallë, dhe po ai i hodhi degën më të bukur të dafinës Korçës, ku e çel shkolla e parë shqipe, që punoi me platformën e Rilindjes Kombëtare:
Naimi mësues, që punonte për t'i arësimuar shqiptarët, sipas idealit të iluministëve të Lindjes e të Perëndimit, që besonte se "drita e diturisë përpara do ta shpjerë", ishte ai flakadan që ndriçon edhe përpjekjet për arësimin shqip këtu në Tetovë e më gjërë.
Lumja ti, o Korç'o lule,
Që le pas shoqet e tua,
Si trimi në ballë u sule,
Ta paçim për jetë hua.
Naimi mësus, që punonte për t'i arësimuar shqiptarët, sipas idealit të iluministëve të Lindjes e të Perëndimit që besonte se "drita e diturisë përpara do na shpjerë", ishte ai flakadan që ndriçon edhe përpjekjet për arësimin shqip këtu në Tetovë e më gjërë.
Nuk është e vështirë të dallosh tek Naimi ndikimin e pedagogëve e filozofëve iluministë si Ruso, Didro, Helvetius, Pestaloci, por koncepti i Naimit mbi idealin e edukatës u përcaktua para së gjithash, nga kushtet historike të Shqipërisë në gjysmën e dytë të shek. 19, që i dhanë atij një vlerë të paçmuar kombëtare. Gërshetimi i ideve iluministe me idetë atdhetare përbën një tipar me të vërtetë origjinal të idealit naimjan të edukatës; që si sistem pedagogjik mishërohet në veprën e tij "Mësimet", të botuar më 1894. Edhe më origjinale është ndihmesa e tij për t'i shndërruar idetë pedagogjike në një pjesë të pandarë, organike të përmbajtjes së Bektashizmit, duke u dhënë këtyre ideve edhe fuqinë e një feje të shenjtë.
Ndër konceptet pedagogjike të Naimit shquhen karakteri demokratik e popullor i edukimit e i arësimimit. Edhe shtërparin majë malit desh ta shihte të ditur, të arësimuar; si askush ai theksonte me të madhe nevojën e arësimimit, sidomos të femrës, që ka qenë edukatorja e natyrshme, brez pas brezi, në familje. "Gruaja - thotë Naimi, duhet të jetë më e mësuar nga burri, se fëmijët sëpari nga nëna i marrin mësimet"; "simund të vejë mbroth një komb, kur gratë domethënë gjysma e njerëzisë, rrinë mbyllur si në kuvli"; dhe e thekson fort Naimi se edukata, mësimi duhet të merren sëpari në gjuhën amëtare, gërmat e së cilës u shkruan me gjakun e mësuesve rilindës.
Naimi i jepte përparësi metodës së bindjes në edukim: "Nuk arësimohen fëmijët, thotë Naimi, duke sharrë e duke rrahur, por me të mirë, me të urtë, me butësi"; ai ishte kundër moralizimeve të thata dhe i jepte rëndësi të veçantë shëmbullit të të rriturve: "Një mijë fjalë të mira të mëmës e të atit, nuk vlejnë më shumë sa vlen një punë e mirë, që e shohin me sytë e vet". Shkallëzimi i mësimit, sipas Naimit, lypset të kalojë nga e paka tek e shuma, nga e thjeshta tek më e vështira. Dhe sa largpamëse tingëllon këshilla pedagogjike e Naimit: arëseje e mesoje fëmijën më shumë nga vetja jotë, se ai është për një kohë, e cila është më tej nga koha jote". Naimi beson, ashtu si edhe Samiu, se Shqipëria do të zhvillohej e begatohej kryesisht nga brezi i ri i arësimuar shumë më tepër nga prindërit.
Naimi kishte një vizion modern për edukatën, nuk e vulgarizonte e nuk e thjeshtësonte, por e shihte si një punë të pandërprerë e të shumëanëshme, ku gërshetohen edukata mendore, intelektuale me edukatën morale, edukatën e punës, edukatën shëndetësore dhe estetike dhe, mbi të gjitha, me edukatën patriotike. Ndërsa elementët e edukatës mendore i përçoi nëpërmjet veprave "Dituritë", "Istoria e Përgjithëshme", "Istoria e Shqipërisë", në të cilat parashtron njohuri të mirëfillta shkencore nga historia gjeografia, anatomia, fizika, kimia, astronomia, arithmetika etj. Elementet e edukatës patriotike, morale e estetike kumtohen nëpërmjet gjithë veprës së tij poetike. Ato bartin një forcë të jashtëzakonëshme ekspresive e emocionale, që na pushton e na bën për vete edhe ne, edhe gjithë shqiptarët që do të vijnë e që do të jenë, si ne, të dashuruar me fjalën e gjallë, të pavyshkëshme shqipe të Naimit të pavdekshëm.
………………
Ahmet SELMANI
 
KONTEKSTI I NAIMOLOGJISË
 
Sa më shumë që kalon koha, disa shëmbëlltyra të mëdha që i përkasin letërsisë dhe kulturës, bëhen aq më të pranishme në jetën e një kombi, ngaqë ndikimin i tyre rritet gjithnjë e më tepër, qoftë duke rrezatuar me idetë e nduarnduarshme, qoftë duke trazuar ndërdijen në situata të veçanta. Pa dyshim kjo do të thotë se ato në secilën kohë luajnë një rol të pazëvendësueshëm, frymëzojnë brezni të shumta për të ecur më tej me një vetëdije të lakmueshme, për të menduar dhe gjykuar lidhur me çështjet thelbësore, për t’i përcaktuar drejt ato në kontekstin kohor dhe hapësinor, për t’i përkufizuar sipas bindjes dhe arsyes së shëndoshë etj. Në këtë aspekt, sidomos po të merren parasysh kthesat e mëdha shoqërore dhe historike, atëherë kur shumë gjëra përmbysen në mënyrë të përdhunshme ose të natyrshme, është shumë e qartë se edhe riaktivizimi i tyre ose rikërkimi i tyre është edhe më i madh, mbase për shkak të sigurisë së ngulitur, jetëgjatësisë së ideve, udhërrëfimit të drejtë, tejpamësisë së plotë. Duke mos gjetur asnjë zhgënjim, por largpamësi të vërtetë, veprat e tyre vazhdojnë t’i hapin shtigjet e mëvetësimit individual të njeriut, për të besuar në të drejtën e tij jetësore e ekzistenciale si një parakusht themelor, që pastaj të ngjitet edhe nëpër shkallët e tjera të ndërtimit të subjektivitetit të tij individual e kolektiv. E gjithë kjo na bën të kuptojmë se emrat e mëdhenj të letërsisë dhe të kulturës shfaqen e rishfaqen me një dinamikë të çuditshme, jo vetëm kur njëmendësia është e ashpër dhe kur të ballafaqon gati si me trysni, por edhe atëherë kur mbretëron një qetësi relative në rrafshin shoqëror e politik, si dhe kur raktivizohen rastësisht.
Prandaj, figurat e këtilla sado që i nënshtrohen një trajtimi e studimi të vazhdueshëm, gjithnjë duke u folur e shkruar për to, njëherësh bëhen gjithnjë e më të pashtershme, sepse shqyrtohen në një rrafsh jashtëzakonisht të gjerë e shumëpërmasor, ku kapen të gjitha veçoritë dhe tiparet ndërtimore, tematike, artistike, kulturore, gjuhësore, filozofike, edukative, iluministe etj., domethënë edhe në rrafshin horizontal, edhe në atë vertikal, me tërë ndërlikueshmërinë e tyre. Kjo është një përpjekje e pafund, madje edhe shumë tërheqëse për studiuesit e ndryshëm, të cilët janë nxitur nga të tjerët për të hyrë aty, ose nga interesimi vetjak për t’i ripërkufizuar estetikisht fenomenet që i ndeshin, duke u futur kështu thellë e më thellë, përmes metodologjive të ndryshme bashkëkohore. Madje, pikërisht në këtë drejtim, ata pothuajse edhe specializohen me studimin e gjithanshëm të ndonjërës nga shëmbëlltyrat e tilla, thjesht duke e bërë atë si ekskluzivitet shkencor, si orientim i vetëm gjatë karrierës hulumtuese e shkencore. Sigurisht që rastet e këtilla nuk janë të panjohura, për arsye se deri tani janë botuar mijëra e mijëra studime të ndryshme lidhur me figurat e veçanta kulturore e letrare, të cilat vazhdojnë ta ndërlidhen me hallka të tjera zinxhirore në fushën e studimeve.
Në qoftë se këtu për një çast e kujtojmë figurën e madhe të Homerit që i përket letërsisë antike, me siguri do të na bien ndër mend ato mijëra studime që janë bërë për të, si në të kaluarën, ashtu edhe sot. Dhe, është shumë e qartë se nëpër periudha të ndryshme kohore interesimi për të është rritur tej mundësive të pritshme. Prandaj, edhe përkundër atyre studimeve të shumta, sot prapëseprapë asnjëri nga ata që janë marrë me këtë nuk mëton se e ka shteruar veprën e tij, por vetëm që ka hedhur pak dritë në gjithnajën e gjerë dhe të thellë të çështjes homerike.
Nisur nga kjo, në bazë të traditës studimore që është krijuar deri më sot për veprën e këtij gjeniu të letërsisë së lashtë, është krijuar një shkencë e tërë, e cila tanimë është quajtur homerologji. Dhe rrjedhimisht sot mund të thuhet se çdo popull i qytetëruar, që ka krijuar një standard shkencor e kulturor, i ka edhe homerologët e vet, të cilët e  kanë dhënë ndihmesën e tyre në këtë drejtim, qoftë përmes studimeve historike, letrare, sociologjike, gjuhësore, mitologjike, krahasimtare, qoftë edhe përkthimeve të veprës së tij në gjuhë të ndryshme të botës. Studiuesit që janë marrë me këtë çështje, siç janë: G. M. Bolling, C. R. Gordon, G. S. Kirg, A. B. Lord, J. V. Luce, J. L. Myers, M. P. Nilson, D. L. Page, L. G. Pocock, Ch. Vellay, T. B. L. VVebster, C. H. Vvhitman, R. S. Price etj., sot zënë një vend të rëndësishëm në panteonin e studimeve homerologjike botërore. Natyrisht, këtu nuk mund t'i harrojmë as homerologët shqiptarë të cilët po ashtu dhanë një ndihmesë të rëndësishme, duke filluar që nga Naim Frashëri i cili i pari nisi ta përkthente një pjesë të "Iliadës", si dhe duke shkruar rreth saj, e deri te Engjëll Mashi, Gjon Skiroi, Spiro Çomora, Gjon Shllaku, Engjëll Sedaj, Zef Krispi, Aristidh Kola, Spiro N. Konda, Muzafer Korkuti, Andrea Varfi, Xhavit Aliçkaj etj.
Një rast tjetër, që po ashtu mori përmasa të gjera në botë, pa dyshim është edhe ai që lidhet me figurën e madhe të U. Shekspirit. Edhe për këtë janë shkruar mijëra e mijëra studime nga më të ndryshmet, duke filluar nga ato të përgjithshmet ku flitet për jetën dhe veprën e tij, e deri te ato të veçantat ku flitet për ndonjë aspekt që ka të bëjë me të. Sipas disa të dhënave, vetëm për kryepersonazhin e tij, Hamletin, janë bërë 25 mijë studime të ndryshme. Në mesin e tyre ndodhen edhe mjaft emra të njohur siç janë. K. L. Barber, J. V. Gëte, A. V. Shlegel, A. C. Bradli, S. T. Kolrixh, F. Niçe, L. N. Tolstoj, B. Shou, Volter etj. Prandaj është krejt afër mendsh që kjo traditë studimore që lidhet me shëmbëlltyrën e U. Shekspirit të quhet shekspirologji, ku janë radhitur qindra e mijëra emra studiuesish nga mbarë bota, gjithsesi edhe nga shqiptarët, siç janë: Faik Konica, Fan Noli, Skënder Luarasi, Alfred Uçi etj.
Kur i marrim parasysh këto gjëra, gjithsesi na shkon mendja edhe te figurat e mëdha të kulturës dhe letërsisë shqiptare, të cilat po ashtu zënë një vend të theksuar në jetën e përgjithshme kombëtare, sepse kurdoherë kanë luajtur rol mbizotërues në vijën e ndikimit shpirtëror, në ringjalljen e vlerave të larmishme, lartësimin e idealeve etj. Pavarësisht nga rrethanat dhe kushtet historike shumë të pavolitshme, figurat e tilla nuk kanë munguar asnjëherë, por janë shfaqur me tërë energjinë e madhe të tyre, duke shkruar deri në vetëflijim shpirtëror dhe fizik njëkohësisht. Bie fjala, emrat e njohur, siç janë: Marin Barleti, Gjon Buzuku, Pjetër Bogdani, Jeronim de Rada, Naim Frashëri, Gjergj Fishta, Faik Konica etj., kurdoherë e kanë tërhequr vëmendjen e studiuesve dhe të historianëve të ndryshëm, kuptohet duke ndriçuar aspekte të shumta nga veprat e tyre, kuptohet si një botë e ndërlikuar dhe e ngjeshur, e cila ngërthen çështje të mëdha që kanë të bëjnë me qenien njerëzore.
Këndej, në qoftë se e veçojmë Naim Frashërin, pa dyshim duhet thënë se ka qenë preokupim i përhershëm i një numri të madh studiuesish, të cilët kanë prekur çështje të larmishme që kanë të bëjnë me jetën, veprën dhe shëmbëlltyrën e tij në përgjithësi. Si i tillë, N. Frashëri sot është bërë një simbol i veçantë kombëtar, që vazhdon të jetojë në kujtesën e shqiptarëve kudo që janë, në vetëdijen e shumë breznive të lexuesve, studiuesve, kritikëve, jetëshkruesve, historianëve, estetëve etj. Edhe një qind vjet pas vdekjes së tij, ai jeton shpirtërisht, ashtu siç thoshte edhe vetë: "Kur më shihni se jam tretur, mos pandehni se kam vdekur". Madje, tani ndikimin e tij shpirtëror e bën më mirë sesa kur ishte i gjallë fizikisht.
Pra, për sa i përket emrit të tij, këndej duhet theksuar faktin se sa më shumë që ecën koha, ai aq më i pashtershëm bëhet; përtërihet në kohë dhe hapësirë, rrezaton me idetë e tij, me fuqinë e madhe artistike, kthjellon bindjen dhe arsyen e shqiptarëve, ushqen ndërgjegjen e tyre. Kështu vepra e tij të lë përshtypjen sikur ringjallet me tërë magjinë e vet të veçantë, e cila është e kapshme për të gjithë shqiptarët, sepse është e urtë dhe e butë, e qartë dhe e fuqishme, shpresëdhënse dhe e paluhatshme.
Studimet e gjertanishme që janë bërë për jetën dhe veprën e tij tashmë dëshmojnë qartë se është krijuar një traditë e lakmueshme, aq më tepër kur të merret parasysh edhe fakti se krahas shumë emrave të studiuesve shqiptarë siç janë: Mali Kokojka, Jup Kastrati, Dhimitër Shuteriqi, Qemal Haxhihasani, Shaban Demiraj, Rexhep Qosja, Ali Aliu, Nasho Jorgaqi, Sabri Hamiti, Ibrahim Rugova, Sali Bashota etj., aty ndodhen edhe mjaft emra të studiuesve të huaj, siç janë: Norbert Jokli, Nexhip Alpan, Agnia Desnickaja, Robert Elsie etj.
Gjykuar sipas kësaj, këndej mund të marrim guximin e të themi se në këtë mënyrë në kulturën dhe letërsinë shqiptare është krijuar një traditë e veçantë e studimeve për N. Frashërin. Ndaj pak nga pak në këtë mënyrë po hidhet guri themeltar i naimologjisë, ngjashmërisht si me popujt e tjerë, të cilët kanë krijuar tradita të veçanta studimore lidhur me shëmbëlltyrat e mëdha të tyre. Rrjedhimisht, të gjithë ata studiues të jetës dhe të veprës së N. Frashërit, mbase këndej do të kemi të drejtë t'i quajmë naimologë ngaqë, në fund të fundit, disa janë marrë me të në mënyrë të veçantë, kryekëput duke ia kushtuar tërë jetën atij, si një temë a objekt i vazhdueshëm i trajtimit dhe shqyrtimit shkencor.
Në këtë rast qëllimi im nuk është të përuroj një shkencë të re, sepse do të ishte një naivitet i madh dhe një veprim qesharak, kur dihet se ato nuk lindin me akte pagëzuese a emërtuese, siç mund t'i duket ndokujt, por në bazë të traditës që krijohet lidhur me një çështje të caktuar, megjithatë dëshiroj të ritheksoj rëndësinë e jashtëzakonshme që ka figura e Naim Frashërit për letërsinë dhe kulturën shqiptare, ngase tanimë është shndërruar në një simbol të gjithëkohshëm, madje ka arritur të bëhet figura qendrore në rrafshin e preokupimit të studiuesve. Vetë fakti se për të edhe pas njëqind vjetësh flitet e shkruhet në mënyrë të pandërprerë, madje me intensitet edhe më të madh se kurdoherë tjetër, flet qartë se ai është një galeri e pashtershme, në të cilën do të futen edhe shumë emra të tjerë studiuesish të sotëm dhe të ardhshëm.
Disa aspekte që lidhen me veprën e Naim Frashërit, siç janë krijimtaria poetike e tij, veprimtaria pedagogjike, botëkuptimi panteist, filozofik, fetar, kombëtar, ndihmesa në fushën e gjuhës, në fushën e përkthimit, lidhjet ndërkulturore, përmasat humaniste, iluministe, ndikimi i krijimtarisë gojore etj., janë vetëm disa shtylla kyç për të cilat vazhdimisht sillen studiuesit e ndryshëm. Dhe sado që rreth tyre janë shkruar dhjetëra e qindra studime, përsëri nuk janë ndriçuar në tërësi. Pra vepra e Naim Frashërit vazhdon të trajtohet e ritrajtohet edhe më tej, kuptohet nga emrat e studiuesve të rinj, të cilët përdorin edhe metodologji të reja shkencore, duke e kundruar shëmbëlltyrën e N. Frashërit edhe si një fenomen bashkëkohor, që bashkëjeton me kohën dhe njeriun e sotëm. Kështu kjo figurë e kulturës shqiptare gjithnjë e më tepër madhërohet, bëhet gjithëkohore dhe gjithëjetësore.
Në çdo përvjetor që lidhet me Naim Frashërit çështjet e këtilla aq më tepër hapen, madje në mënyrë institucionale dhe të organizuar, për t'u shqyrtuar apo rishqyrtuar, jo për shkaqe formaliste, por për shkaqe shkencore. Dhe, kështu ndihmesat e këtilla krijojnë një traditë edhe më të qëndrueshme, e cila gjithsesi na shpie drejt konceptimit dhe konsolidimit të studimeve naimiane. Thënë thjesht, tani besoj se ka ardhur koha që të gjitha këto t'i shohim në kontestin e naimologjisë, ngaqë vërtet paraqesin një ekskluzivitet të rëndësishëm në letërsinë shqiptare në përgjithësi. Në qoftë se jo diçka më tepër, atëherë të paktën këtë çështje duhet parë si një kontekst të naimologjisë.
 
- - - - - -
 
Dr. Vehbi BEXHETI
 
PANTEIZMI DHE BEKTASHIZMI NAIMIAN NË SHËRBIM TË KOMBIT
 
Figura më e shquar dhe më e ndritur e Rilindjes sonë Kombëtare është poeti, mendimtari dhe atdhetari i madh, Naim Frashëri. Ai me tërë qenien dhe fuqinë kreative intelektuale u vu nëshërbim të kombit. Vepra e tij ishte dhe është udhërrëfyese për popullin shqiptar. Kjo fuqi krijuese luajti rol të madh historik e kulturor sepse është kuptimplote, e gjallë dhe e fuqishme. Krijimtaria e tij që u shqua gjatë kohës së Rilindjes, e që mbeti e freskët dhe frytdhënëse edhe sot, është nxitëse dhe burim i pashtershëm për ngritjen e ndërgjegjes kombëtare. Vepra e tij në radhë të parë i kushtohet atdheut dhe popullit të vet, por ajo ndonjëherë i kalon kornizat kombëtare dhe i takon njerëzimit në tërësi. Naimi është para së gjithash humanist, që për të mirën e popullit flijon dhe digjet si qiriri për t’i bërë dritë tjetrit. Edhe bindja fetare e Naimit është në shërbim të njeriut dhe njerëzimit. Si njeri që ka fituar dije bashkëkohore nën ndikimin e shkrimtarëve dhe filozofëve të racionalizmit dhe iluminizmit në njërën anë, dhe atyre të Lindjes me besim islam të sektës bektashiane.Naimi ka qëndrimin e vet edhe ndaj fesë, sidomos kur ajo mund të ndikojë në përçarjen midis njerëzve. Te Naimi qëndron edhe vetëdija për vëllazërinë e njerëzinë pa dallim feje,prandaj edhe thotë:
 
            “Çdo njeri vëlla e kemi,
            gjithë nga një balë jemi,
            kemi një shpirt një vetijë,
            jemi gjithë një fëmijë,
            një mëmë e një atë kemi,
            me një fytyrë po jemi”.
 
Pas bejtexhinjve, Naimi qe poeti i parë mysliman që e ngriti zërin aq ashpër ndaj sunduesve osmanë. Një vjershë e Naimit i tronditi dhe i magjepsi zemrat e shumë shkrimtarëve shqiptarë të krishterë që atë kohë gjendeshin në Bukuresht. Për Naimin çështja kombëtare ishte mbi të gjitha. Ndasia fetare për të ishte e papranueshme, prandaj për të më fatlum ishte besimi panteist që do të ndikonte në unitetin e shqiptarëve që ishin me tre besime (                             ).
Në shumëllojshmërinë e veprës së Naimit ndikoi ambienti familjar, besimi bektashian, letërsia antike greke e romake dhe idetë e iluminizmit dhe të romantizmit evropian. Kur i kemi parasysh të gjitha këto, e kemi lehtë të konstatojmë pse Naimi u gjend në një udhëkryq midis civilizimeve e kulturave, në atë të Perëndimit dhe të Lindjes. Mendimi iluminist rrezatoi dukshëm te një pjesë e madhe e mendimtarëve shqiptarë, madje u bë sundues edhe në botëkuptimin e tyre. Këto ndikime që vijnë nga Perëndimi depërtuan edhe në botën shpirtërore nëpërmjet veprave të Naim Frashërit. Aspektet filozofike mbi jetën dhe vdekjen, të bazuara gjithashtu në filozofitë pozitiviste evropiane, edhe për Naimin ishin mësime se si njerëzimi duhej të shpëtojë nga kotësitë e filozofive të vjetra. Nga ana tjetër, Naimi nuk mundi e as që deshi të shkëputet nga botëkuptimi fetar islam pa besimin monoteist duke e përkrahur bektashizmin. Këtë e dëshmon me poemën “Qerbelaja” dhe përmbledhjen poetike “Fletore e baktashinjët”, apo ndonjë krijim tjetër.
               Deri më tani shumë studiues të veprës së Naimit u angazhuan të vijnë në një përfundim lidhur me atë se a ishte Naimi nën ndikimin e filozofisë materialiste, a kishte pikëpamje ateiste, monoteiste apo panteiste. Pati edhe të atillë që dhanë vlerësime se Naimi në disa vepra të tij prezenton vetëm pikëpamjet fetare islame të bazuara në ajetet kuranore. Lidhur me këto, mendojmë se për Naimin vlen vetëm një e vërtetë kryesore. Të gjitha angazhimet e tij për të prezentuar frymën romantike, që padyshim u ndikua nga ai evropian, dhe pikëpamjet iluministe e racionaliste që nëpërmjet panteizmit të tij të kalojnë te një besim qoftë edhe thjesht islam, ishin në interes të kombit dhe të atdheut të tij. Vetëm duke u nisur nga kjo e vërtetë më lehtë mund t’i kuptojmë edhe pikëpamjet racionaliste, iluministe e panteiste që vijnë nga Perëndimi dhe ato të ngjashme me parimet fetare islame të sektës bektashiane dhe të filozofisë së Lindjes në përgjithësi. Elementi fetar bektashian dhe ai panteist ishin në shërbim të formimit moral e shpirtëror të shqiptarëve. Kjo është me rëndësi për Naimin dhe veprën e tij. Edhe vlerësimet se Naimi ishte një besimtar që u bazua në parimet kuranore, por që qenka infektuar nga pikëpamjet racionaliste e iluministe të Dekartit, të Volterit e të Rusoit, deri te ekstremi tjetër se ai qenka bile edhe ateist. Këto dilema, që edhe sot  janë ndonjëherë aktuale, nuk e luhasin të vërtetën për të konstatuar se Naimi ishte dhe mbetet me rëndësi historike për kombin. S’ka dyshim se Naimi është religjioz, është deist, por feja në kuptimin e tij nuk është kurrfarë veçantie e kombit dhe kërkon me ngulm zhdukjen e ndasisë fetare ndër shqiptarët,thotë Rexhep Qosja.
(Naim Frashëri – Vepra l, Prishtinë, 1978, fq.18).                                                               
Duke u nisur nga ky konstatim lehtë vijmë në përfundim se panteizmi naimian si mishërim i natyrës me zotin është aq i pranishëm në veprën e këtij poeti. Vetëm  një prezentim i këtillë i natyrës do të mjaftonte për të shprehur edhe kultin fetar mysliman, edhe atë të krishterë nga njëra anë, dhe dashurinë e shqiptarit për trojet e veta që për të janë të dashura ashtu siç është edhe vetë zoti, ai zot që gjendet edhe në malet e Shqipërisë:
 
“Nat’ atje është tjatër natë dhe dita tjatër ditë,
Në pyjet e gjelbëruar, atje rrijnë Perënditë”
(N.F., Vepra 1, 1978, Prishtinë, fq.146).
 
Naimi edhe kur shpreh besimin në një zot, ai zot për të nuk është allahu që e krijoi njeriun dhe gjithësinë, ai që do t’i gjykojë gjynahçarët në botën e amshueshme. Ai është herë perëndi, e herë zot. Dashuria e tij ndaj asaj perëndie nuk është më e fuqishme se ndaj pyjeve, shkëmbinjve dhe lumenjve të Shqipërisë. Edhe njeriun, edhe bagëtinë ai i do njëlloj sikurse perëndinë.
 
“Dhe njerinë dhe bagëtinë,
Dhe gjithë ç’është në jetë
I dua si perëndinë
Se nga do që këthejnë sytë
Shoh atje zotin e vërtetë
Ç’është një e s’ka të dytë”
(N.F,. Vepra 1, “Jeta”, Prishtinë 1978, fq.76).
 
Naimi herë e konsideron zotin si krijues i çdo gjëje, e herë atë e paraqet me fizionominë e çdo gjëje të bukur të natyrës.
 
“Emrin e atij çdo lule e ka në ballë,
Gjithë gjërat që nuk numërohen dot
Shqipërojnë emrin e Krijuesit Zot”
(N.F. Vepra l, “Zoti”, Prishtinë 1978, fq.179).
 
“Çdo gjë që shohim është zoti i vërtetë, e çdo gjë që dëgjohet është zëri i tij”, thotë Naimi në poezinë  “Perëndia”, ndërsa në poezinë “Besojmë”, poeti këtë e dëshmon me vargjet:
 
“Besojmë Zotnë ç’ësht i vërtetë,
Se gjith ç’shohim është ay vetë”.
 
Siç shihet, e vërteta për zotin për Naimin nuk është asnjëherë e dyshimtë, sepse atë poeti e konkretizon me diçka që duket, a ajo është çdo gjë që e rrethon njeriun.
Aspektin fetar naimian duhet shikuar gjithanshëm duke i analizuar të gjitha pikëpamjet e tij që kanë të bëjnë me fenë dhe kombin. Kur t’i kemi parasysh të gjitha këto, edhe çështja e besimit në veprën e tij, si çështje më e ndieshme e më komplekse, do të mund të kuptohet shumë lehtë nga lexuesit, e sidomos nga studiuesit e kësaj vepre. Ky konstatim aspak nuk e përjashton edhe ndikimin e librit të shenjtë – Kuranit në disa vepra të poetit, e sidomos në atë “Mësime”. Edhe në këtë vepër, ku elementi fetar është më islam është më i dukshëm, Naimi nuk paraqitet një fetar aq i disiplinuar. Ai e porosit popullin ta duan dhe t’i luten zotit të madh e të vërtetë, por ai gjithashtu e porosit shqiptarin ta dojë më tepër atdheun dhe gjuhën amtare:
            “Duaj zotn’ e madh e të vërtetë dhe falju duke i bërë mirë njerëzisë.
            Duaj më shumë nga gjithë Mëmëdhenë, mëmëdhetarët dhe gjuhën tënde”
(N.Frashëri Vepra 5, “Mësime”, Prishtinë, 1978, fq.39).
 
Pikërisht nga këto qëndrime të Naimit mbi fenë dhe besimin, që nuk paraqiten vetëm bardhezi, e kuptojmë më lehtë edhe praninë e panteizmit që paraqitet aq dendur në disa vepra të tij. Adhurimi i natyrës, por edhe bukuria e hënës, e diellit dhe e yjeve për Naimin janë vetë zoti, sepse pa to nuk ka jetë, që do të thotë se zoti i Naimit është padyshim krijues edhe i gjithësisë por njëkohësisht ajo gjithësi është edhe vetë zoti.
 
            “Është në shesh Perëndia,
            I verbëri s’mund ta shoh,
            Ajo është gjithësia,
            I dituri mund ta njohë” (………
 
Në panteizmin naimian, qoftë ai i mishërimit të zotit me natyrën apo me gjithësinë, është i pranishëm edhe elementi i krishterë, dukuri kjo që është normale edhe për një poet të përkatësisë fetare myslimane siç ishte Naimi, për të cilin mbi të gjitha ishte atdheu dhe kombi e në atë atdhe jetonin edhe shqiptarët e krishterë. Ky prezentim i një realiteti me gjuhën e një romantiku bie ndesh me konstatimet se panteizmi i Naimit paska shërbyer si paravan për të mos u thelluar në çështjen e besimit të tij, që do të thotë ky panteizëm nuk qenka i pranishëm fare në vargjet:
 “Kish’ e vërtetë e Zotit math është hapsir’ e paanë
E shenjtëruar libr’ e tij e Gjithësia e tërë ç’janë
Shkronjët e saj të bukura, lëmshet e qiellit lartë
Ç’do na sheh syri që lëvrin ç’do yll që ndrin i zjarrtë”                                           
(N.Frashëri, Vepra 2 “, Dëshirë e vërtetëe shqiptarëve”, Prishtinë 1978, fq. 161). 
              
Naimi edhe një herë pikëpamjet panteiste i shpreh nëpërmjet elementit të krishterë sepse në këtë rast hapësira e paanë nuk është vetë zoti por është kisha e vërtetë e tij dhe se libri i shenjtë është gjithësia, e shkrimet e atij libri janë yjet dhe trupat tjerë qiellorë.
Nga këto vargje dhe shumë të tjera kësisoj të veprave të  Naimit shohim se panteizmi si bindje intime është edhe  nevojë e ndjenjës romantike të tij. Me të drejtë akademik Rexhep Qosja, lidhur me pikëpamjet panteiste të Naimit, konstaton: “Mbasi perëndia ishte një trajtë e shfaqjes së bukurisë së ligjeve të natyrës, s’është për t’u çuditur pse Naimi në vend që të thotë se njeriu duke u ngritur e arsimuar njeh botën e natyrën, thotë se njeriu duke u ngritur e arsimuar, i afrohet zotit.
                        (N.Frashëri, Vepra 1, Prishtinë, 1987, fq. 20).
 
Ky konstatim bazohet gjithsesi në njësimin e gjithësisë dhe natyrës, e nga kjo del se nuk është me rëndësi se cilit i beson njeriu zotit, natyrës, gjithësisë apo edhe vetë njeriut, por është me rëndësi se për të besuar duhet të jesh i arsimuar, i edukuar sepse i verbëti, siç e quan Naimi të paditurin, nuk është në gjendje ta njohë edhe zotin:
           
“Është në shesh Perëndija,
Sicili do mund ta njoh
Po se mbuloi padija
Njeri tek do mund ta shoh”
(Naim Frashëri, Vepra 1 “Perëndia”, Prishtinë, 1978, fq.117).
 
Siç vërehet në shumë vargje të Naimit ku shprehet besimi panteist, krahas ideve racionaliste, ku duhet kërkuar arsyen e të qenit të botës, të njerëzimit e të gjithësisë, paraqiten edhe idetë iluministe që për Naimin ishin më të fuqishme dhe më të pranueshme.
Krahas panteizmit, që është aq i shprehur në veprën e Naimit e që buronte nga romantizmi, racionalizmi evropian dhe iluminizmi, një element tjetër shumë karakteristik i veprës së tij është edhe filozofia bektashiane që ndërlidhet me panteizmin, sepse edhe kjo sektë e besimit islam është e lidhur me zotin, natyrën dhe njeriun. Këtë sekt të drejtimit shiit, si më të përparuar të besimit islam, Naimi e përkrahu nga dy arsye, se i takonte familjarisht e tradicionalisht këtij besimi dhe pse u ndikua nga filozofia e kultura e Lindjes, sidomos nga ajo persiane. Edhe këto ndikime, që me vullnet u përqafuan nga Naimi, veprës së tij i sollën një freski dhe baraspeshë që ajo të jetë në shërbim të kombit dhe atdheut.
Në epin heroik fetar “Qerbelaja”, shkrimtari, përveç dëshirës për të paraqitur një faqe të historisë së islamizmit dhe bektashizmit, deshi të tregojë se si luftohet e keqja e të ngadhënjejë e mira dhe e vërteta. Naimi duke e njohur mirë këtë filozofi bektashiane që karakterizohej me tolerancën ndaj feve dhe sekteve tjera fetare, e që në plan të parë e ka humanizmin, tolerancën  dhe dashurinë njerëzore e hyjnore, u përcaktua edhe në krijimtarinë me këtë temë. Ashtu si “Historia e Skënderbeut” edhe “Qerbelaja” por edhe një varg poezishë tjera lirike shprehen me zjarrin e fjalës kundër të keqes, kundër pushtuesit si shkaktar i të gjitha të këqijave, (Naim Frashëri, Vepra 1, Prishtinë, 1978, fq. 25), e kjo gjë gjithsesi ishte në interes të shqiptarëve që luftonin kundër robërisë osmane.
Në këngën e  XV dhe të fundit të “Qerbelasë”, Naimi flet për shqiptarin trim me fletë, për dashurinë e tij që ka ndaj Shqipërisë dhe për gatishmërinë që të flijojë jetën ashtu si shumë personazhe tjerë pozitivë të kësaj vepre që ranë dëshmorë në betejën e Qerbelasë:
 
“Shqipëtari trim me fletë,
Si ka qenë le të jetë,
Të ketë gjithë urtësinë,
E të dojë Shqipërinë,
Të vdes për Mëmëdhenë,
Si myhtarë për hysenë,
Të ngjajë me ibrahimnë,
Dhe me Eba Myslimnë”
(N.Frashëri, Vepra 4, “Qerbelaja”, Prishtinë, 1978, fq. 49).
 
Në veprën “Fletore e Bektashinjët”, ashtu si te “Qerbeleja”, idetë përparimtare të bektashizmit shprehen nëpërmjet panteizmit. Në shumë poezi të kësaj përmbledhjeje poeti me theks të posaçëm flet për mirësinë, bujarinë, vëllezërinë, miqësinë dhe tolerancën ndërnjerëzore e ndërfetare:
 
“Pa një gjë nukë mohojmë,
Gjithë besët i nderojmë,
Pse kemi vëllazërinë,
Me të gjithë njerëzinë”
(N.Frashëri, Vepra 2, “Besa”, Prishtinë,1978, fq.26).
 
Se bektashizmi filozofik është më përparimtare në krahasim me synimin , tregojnë edhe këto vargje të poezisë “Njeriu”:
 
“Parajsa edhe Skëterra
E gjithë ç’janë të tjera,
Edhe engjëlli edhe djalli,
Janë gjithë tek i gjalli,
Kush njohi vethen e tija
E di ç’është Perëndia”.
 
Siç shihet, Naimi konceptin mbi mëkatin për  mosbesimin nuk e sheh te dënimi i njeriut pas vdekjes, i cili për këtë duhet të vuaj në ferr e kjo vuajtje do të jetë e përhershme në botën tjetër. Këtu edhe qëndron rëndësia e filozofisë bektashiane që nuk do të ishte e pranueshme për ndonjë tjetër sekt të besimit islam. Ky njeri i Naimit dhe i konceptit të tij që bazohet në bektashizëm s’ka pse të brengoset aq shumë për fatin e vet në botën tjetër. Ai e ka me vete parajsën ose ferrin, në brendinë e shpirtit të tij, të shpirtit që ende nuk është shkëputur nga trupi, ai e ka me vete engjëllin ose djallin, që do të thotë ai e njeh vetveten, e nëse atë e njeh mirë, e di ç’është edhe perëndia.
Elementi bektashian shtrihet edhe në vepra tjera të Naimit sepse botëkuptimi i tij mëton gjithmonë më përparimtaren, duke e dënuar çdo gjë që nuk i siguron njeriut, e në këtë rast shqiptarit, perspektivë e lumturi në këtë botë se me tjetrën as që do të merret. Në poezinë “Abaz Aliu”, në variantin shumë më të shkurtër e paraqet gjithashtu fushën e Qerbelasë dhe ngjarjen tragjike që ndodhi aty, këtë ngjarje që të përkujton krahas trimërisë edhe viktimizimin. Vargjet:
 
            “Engjëll që m’u qase pranë
            Nga i madhi Ziot,
            Pse më rrëfen Qerbelanë?
            A do të derdh lotë?”
 
Janë shumë të ngjashme me ato të fillimit të poemës “Kënga e sprasme e Balës” të Gavril Darës të Riut, ku poeti nëpërmjet personazhit të vet nuk do të kthejë e ta përkujtojë kohën e shkuar, atë kohë të lavdishme të luftëtarëve të Skënderbeut, por në ndonjë moment edhe të kobshëm për luftëtarët që vdesin në fushën e betejës. Të përkujtohemi në këto vargje që janë aq të ngjashme me ato që i shënuam më lart për të konstatuar aforinë e historisë së Qerbelasë dhe të betejës së saj me betejën e Beratit:
 
                        “Mori bijë, bijë e Lalës,
                        Moj e bukur e trishtuar,
                        Pse më kthen në monë e shkuar?”
 
Motivi që e nxiti krijimin e poezisë “Abaz Aliu” dhe atë të epit “Qerbelaja” përveç dëshirës për të shënuar këtë faqe të historisë bektashiane vjen edhe nga ndjenja humane liridashëse për t’u kënduar trimave që flijojnë për të mirën e njeriut dhe të njerëzimit:
 
                        “Hysejni desh njerëzinë,
                        Dhe për të u vra,
                        Për të shpëtuar njerëzinë
Ra ndë Qerbela”
(N.F.Vepra 1, “Abaz-Aliu”,  Prishtinë, 1978, fq.94).
 
Përveç frymëzimit që në vete përmban edhe elemente që vijnë nga fati i kombit dhe atdheut, Naimi ndonjëherë e afron këtë ngjarje heroike dhe heronjtë e saj me malet e Shqipërisë për t’i ndihmuar që të fitojë liri. Kjo ndihmesë Shqipërisë më tepër është e karakterit moral e hyjnor:
                       
“Abaz Aliu zu’Tomorë,
 Erdhi afër nesh,
Shqipëria s’mbetet e gjorë,
Se Zoti e desh”
(N.F. Vepra 1, “A.Aliu”, Prishtinë, 1978, fq.94).
 
Festat e motmotit, si festa pagane që edhe sot e kësaj dite festohen ndër shqiptarët, siç janë Dita e pranverës, Dita e shëngjergjit etj., e që nuk preferohen të festohen bile edhe ndalohet nga besimi islam, në atë bektashian respektohen duke me manifestime fetare ku është i pranishëm edhe elementi panteist. Kështu e fillon poeti poezinë “Edhe dit e re”:
 
            “Sot është një ditë e rezë që përsëritet moti,
            Lind vera, lind ngrohtësia, lind Aliu, vetë Zoti”.
 
Nga e tërë ajo që u tha mund të konkludojmë se Naimi është një figurë komplekse për të cilin edhe pas 100 vjetësh nga vdekja ka për t’u thënë edhe shumëçka që s’është thënë, ose në ndonjëfarë mënyre të korrigjohet ajo që është thënë duke u bazuar në përpunimin e veprës së tij që dalin si rezultat i seleksionimit të saj varësisht nga pozitat dhe rrethanat kohore historike si rezultat i të cilave viktimizohet ndonjëherë edhe shkenca. Se është kështu mund të citojmë një mendim të njërit nga autorët e Historisë së Letërsisë Shqiptare të botuar në Prishtinë, më 1989 që gjendet në faqen 185.
 
            “Naimi humanist e identifikonte fenë me njerëzinë, ishte kundër obskurantizmit, paragjykimeve, absurditeteve fetare duke dhënë kështu një tjetër ndihmesë me vlerë që më vonë do të çelte udhën e afetarizmit dhe të ateizmit në mendimin përparimtar shqiptar. Një pjesë e këtij mendimi jep vlerësime reale por që rezulton me një konstatim joshkencor kur thuhet se Naimi do të çelte udhën e afetarizmit dhe të ateizmit në mendimin përparimtar shqiptar, që do të thotë se një mendim sado të jetë përparimtar do të vareshka me atë se sa do të jetë antifetar. Naimi nuk e çeli rrugën e përparimit të kombit pse ishte antifetar, sepse i këtillë as që ishte, ashtu si nuk ishte edhe një fetar i shkëlqyeshëm i besimit mysliman.
- - - - -
 
Nexhip P. ALPAN
 
FIGURA PEDAGOGJIKE E NAIM FRASHËRIT
 
Para 100 vjetësh, më 19 tetor të vitit 1900, Naim Frashëri kishte mbyllur sytë dhe na kishte lënë shëndetin. Nuk them dot se “vdiq”, sepse njerëzit e mëdhenj nuk vdesin;  shpirti i tyre dhe trutë jetojnë brez pas brezi. Bashkëkohësi i tij, poeti turk Tevfik Fikret (1867­1915) ka thënë: “Vdekja do të thotë rilindje”. Gjithashtu edhe francezët thonë: “Ne po jetojmë në saje të burrave të mëdhenj që pushojnë në Panteon” (Nous vivons grace a Grandes Hommes qui se reposent dans le Pantheon).
Prandaj, edhe Naim Frashëri (i lindur më 23 maj të vitit 1846), nga pikëpamja shpirtërore nuk ka vdekur, po vazhdon të na riedukojë dhe të na e kalitë vullnetin atdhetar.
Naim Frashëri është poet lirik, ka thurur vjersha epike, por ai ka hartuar edhe vjersha e proza me karakter moral, didaktik, kulturor, shkencor. Naimi nuk ka kënduar vetëm si bilbil për të na e gëzuar zemrën. “Fyelli” bile na jep dijeni!
Pa dëgjoje Fyellin ç’thotë,
Tregon mërgimet e shkretë,
Qahet nga e zeza botë
Me fjalëza të vërtetë!...
Prandaj, s’ka poezi që mos të na japë dituri, edhe poemat, edhe prozat na ndriçojnë trutë. Vjersha dhe proza letrare nuk janë synime, por janë mjete për të realizuar idealet njerëzore.
Naim Frashëri që njihet si poet patriot, përgjithësisht është trajtuar vetëm në letërsi. Mirëpo ai nga pikëpamja mendore është një nga pedagogët e shquar të Rilindjes Shqiptare. Një pjesë të madhe të veprave të tij i takon problemet shkollore, mësimet arsimore dhe temat socio­morale kombëtare. Por në fakt edhe poemat e tij lirike synojnë edukimin atdhetar.
Naim Frashëri që ka filluar të merret me botime dhe me letërsi në moshën e pjekurisë 25­30 vjeçare, vjershat dhe shkrimet i ka hartuar me një ideal të lartë.
Siç dihet botërisht shek. XIX kalonte periudhën e nacionalizmit. Po edhe Perandoria kozmopolite Otomane kishte zënë rrugën fatale, ecte tatëpjetë. Popujt e Ballkanit të sunduar prej Portës së Lartë me qendër në stamboll, si grekët, bullgarët, rumunët etj., kishin nisur fushatat e pavërësisë. Ndërsa shqiptarët, megjithëse këtë fushatë e kishin nisur që në Pashallëkun e Shkodrës (1775­1830) dhe Pashallëkut të Janinës (1787­1822), vonuan sepse pengoheshin nga osmanllinjtë dhe prej Kishës Ortodokse të Fanarit me qendër në Stamboll. Patrikana Bizantine shqiptarët i përçante duke pretenduar se “shqiptarët ortodoksë qenkëshin grekë; shqiptarët katolikë qenkëshin latinë (italianë); shqiptarët myslimanë qenkëshin turq...”
Prandaj, rreth viteve ‘70 kishte ardhur koha që edhe shqiptarët të thonin: “Ne jemi shqiptarë!”, duke themeluar organizata ose vatra gjuhësore.
Intelektualët shqiptarë si Ismail Qemal Vlora, Ferit Vlora, Hoxhë H. Tahsin Filati, Kostandin Kristoforidhi Elbasanasi qysh nga vitet ‘60 të shekullit XIX qenë mbledhur në Stamboll dhe shqyrtonin çëshjten shqiptare. Për shembull cila rrugë do të jetë më e mira që do ta çonte popullin shqiptar te Pavarësia. U preferua shkolla, shtypi dhe kultura që do ta zgjonte nga gjumi popullin shqiptar.
Shpallja e Kushtetutës parlamentare e shtetit osman në vitin 1876, rilindësve shqiptarë u dha zemër. Vëllai i madh, Abdyl Frashëri që kishte mundur të hynte me disa shokë shqiptarë në Domën e Deputetëve, Asamblesë së Pëgjithshme më 15 janar të vitit 1878, kishte paraqitur një Projekt­reformë për arsimin, ku thoshte: “... shteti dhe kombi mbahet në këmbë dhe zhvillohet prej arsimit të plotë, nga lidhjet e drejta dhe na nëpunësit që do të zbatojnë kanunet.. Tek ne nuk ekziston asnjë! Jam i bindur se edhe Anadolli gjendet i mjerë sa Rumelia (Viset e Ballkanit). Në Shqipëri s’ka asnjë fshat që të ketë shkollë. Për këtë populli derëzi, nëse do, të kërkohet një shenjë identiteti, vetëm emrat myslimanë kanë. Ju lutem, mëshirë! Me këtë inkorancë, si do të bëhemi populli i qytetëruar?! Kur do të zgjohemi nga gjumi i thellë? Në Stamboll kemi vetëm një shkollë për vajza, por vetëm një nxënëse vazhdon mësimet. Jashtë stambollit nuk ka asnjë shkollë për vajza. Edukimi i meshkujve varet tek edukimi me anë të nënave... Kur nëna është xhahile, ç’kemi të presim nga edukata familjare? Mendoni sesa do prishtet morali dhe karakteri i njeriut?.. (Lidhja e Prizrenit dhe shqiptarët, Prof. Nexhip P. Alpan, Ankara, 1978). Po edhe Naimi e Samiu këto vëzhgime, mbresa dhe pikëpamje kishin.
Naim Frashëri që shërbeu edhe në Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, bashkëpunoi edhe me Shoqatën Kulturore “Vatra për të shtypur libra shqip”, të themeluar në Stamboll më 12 tetor 1879 nën kryesi të Sami Frashërit. Shoqëria e të Shtypur Libra Shqip vendos të hartohej edhe alfabetin latin i gjuhës shqipe. Në këtë komision vetash, në radhë të parë punuan Samiu dhe Naimi.
Alfabeti është një mjet për të mësuar shqipen e shkruar në shkolla. Mirëpo ku qenë ato shkolla? Nuk kishte as një! Ndërsa grekët, bullgarët dhe serbosllavët, kishin hapur shkolla edhe në katundet shqiptare... Meqenëse Kushtetuta e vitit 1876 lejonte të hapeshin shkolla për çdo komb të Ballkanit, edhe shqiptarët filluan përçapje për të hapur shkolla shqip, laik. Mirëpo edhe shkolla ka nevojë për gramatika, abetare, fjalorë, libra leximi etj.
Këto mjete shkollore qenë hartuar nga Kostandin Kristoforidhi Elbasanasi, që në vitin 1870 kishte filluar të hartonte “Fjalorin e gjuhës shqipe” dhe “dramatikën shqip të dialektit jugor”, që u botua më 1882 dhe më 1895­1904. Vaso Pashë Shkodrani, më 1887 botoi frëngjisht në Londër “Gramatikën e gjuhës shqipe për ata që duan ta mësojnë këtë gjuhë”. Sami Frashëri, më 1886 botoi “Shkronjtëoren e gjuhës shqip” dhe “Gjuha shqipe dhe gjeografia” në alfabetin e Stambollit (1880). Në këtë alfabet (Abetare) Vaso Pashë Shkodrani kishte punuar dhe temën “Histori e Shqipërisë”, që nga pellazgët deri te Skënderbeu. Jani M. Postenuni kishte shkruar temën “Disa çështje gjuhësore, pedagogjike dhe morale”.
Krahas këtyre veprimtarive të lartpërmendura, edhe naimi botonte vepra letrare dhe pedagogjike si:
a) “Vjershat për mësonjëtoret e para” (për shkollat fillore) së pari u botua në revistën “Drita”, 1884, pastaj më 1886 ­ Bukuresht.
b) “Dituritë për mësonjëtoret e para” (në prozë, tekste shkollash, 1886) së pari u botua më 1885 në revistën “Dituria”.
c) “Histori e përgjithshme për mësonjëtoret e para”, Bukuresht ­ 1886, në prozë.
ç) “Histori e Shqipërisë” në prozë, 1888­1898
d) “Katër stinat”, prozë, përkthim nga frëngjishtja, 1864.
dh) “Bagëtij dhe Bujqësija”, vjershë lirike, 1886, Bukuresht.
e) “Dëshirë e vërtetë e shqiptarëve”, poemë shkruar greqisht me qëllim patriotik për shqiptarët që jetojnë në Greqi, Bukuresht ­ 1886... etj.
Vlen të theksohet se gjithë veprat e Naimit kanë cilësi mësimore, didaktike, pedagogjike dhe kanë kryer një shërbim për nxënësit dhe për popullin që s’ka patur shkollim sistemor.
Naim frashëri që u meritua nga populli shqiptar si “Mësues i popullit” është një pedagog demokrat dhe intelektual përparimtar, laik, humanitar dhe atdhetar i shquar, Jo vetëm me botime, por edhe si nëpunës shteti, i ka shërbyer kauzës kombëtare shqiptare.
Siç po dihet, Naimi që kishte mbetur pa punë, duke u përkrahur nga vëllai i tij, Samiu, nga poeti përparimtar me origjinë shqiptare Na Kemali dhe nga Gazi Osman Pasha ­ hero i Betejës Pilevne (Plovdiv), u emërua kryetar i Këshillit të lartë pranë Ministrisë së Arsimit, dhe kjo detyrë qysh nga viti 1882 vazhdoi derisa ndërroi jetën. Naimi në këtë periudhë kritike, duke ndjekur një taktikë dhe politikë fisnike që drejtonte punimet e botimeve dhe të censurës, luajti një rol të rëndësishëm për veprimtari kulturore, arsimore shqiptare. Mesa kuptohet, po të mos gjendej Naim frashëri në arsimin e shtetit osman, më vështirë do të lejoheshin librat, revistat dhe shkollat shqipe. Naimi është nga të parët që pajisi me libra mësimi edhe shkollën e parë shqipe, të përuruar më 7 maras 1887 në Korçë, dhe për shkollën e parë për vajza, hapur më 1892, po në atë qytet.
Shkurtimisht: Naim frashëri që e donte dhe e mallëngjente aq shumë atdheun dhe bashkatdhetarët e tij, gjysmën e jetës e kaloi në mërgim dhe u tret si qiriu i ndezur. Ja se si këndon:
Në mes tuaj kam qëndruar
E jam duke përvëluar,
Që t’u ap pakëzë dritë,
Natënë t’ua bëj dritë!
 
Do të tretem, do kullohem
Do digjem, do përvëlohem,
Që t’u ndrinj mirë të shihni
Njëri­tjatrinë të njihni!
 
Për ju do të rri të tretem
Asnjë çikë të mos mbetem!
Të digjem të qaj me lot,
Se mallin s’e duroj dot!
 
Kur më shihni se jam tretur
Mos quani se kam vdekur!
Jam i gjallë, jam në jetë
Jam në dritë të vërtetë!
 
- - - - - - - - - - -
Arian LEKA
 
INTELEKTUALËT SHQIPTARË DHE BEKTASHIZMI
 
Janë të shumtë, të shquar e të ndritur emrat e atyre punëtorëve të mendjes, besimtarë apo laikë, shqiptarë apo të huaj, që në veprën dhe krijimtarinë e tyre shkruan mes të tjerash, apo në mënyrë të veçantë edhe për bektashizmin dhe baktashianët, për besimin dhe cilësitë, për vlerat dhe kontributet e tyre në vite.
Mjafton ta nisim me korifeun - Naim Frashërin e me me Samiun, me Gjysh Ali Gjirokastrën e me Abdyl Frashërin, me Mit’hat Frashërin e me Evlia Çelebiun, me Natali Claire e me Hafëz Ali Korçën, me Syrja Vlorën e me Edëin Jacques e me Faik Konicën e me bijën e Gjirokastrës, Musine Kokalarin.
Gjithë këto mendje të larta panë dhe gjetën tek bektashizmi shprehjen më të çlirët të dëshirës se atdheu është mbi të gjitha, se atdheu është mëmë e atë, është gjuhë dhe vetvete, është besim dhe fe.
Pikërish këto shenja pa “toska i madh”, Abdyl Frashëri, kur përpjekjet për mëvehtësi i mbështeti në “babatë bektashjanë”  të teqeve në të cilat u shtrua si mik e si bir përkrah të mirit baba Alush Frashëri; këto gjurmë bektashiane ndoqi edhe Edwin Jacques kur theksoi se ishin krerët bektashianë ata që dolën haptas në përdorimin e gjuhës shqipe. 2. Ishte vetë Baba Ali Tomorri që në kohën kur ndalohej e përndiqej gjuha shqipe dhe ata që e përhapnin atë, pohoi se qe në praktikën bektashiane ta shkruanin letërsinë e tyre fetare, poezitë dhe himnet në gjuhën e popullit. Shumë nga dervishët dhe baballarët e teqeve udhëtuan nga fshati në fshat, nga jugu në veri duke shpërndarë libra për rilindjen e Shqipërisë. 3. Jo më kot poeti i madh, shpirti i kombit, Naimi “iu qas, kesaj feje me gjithë zemrë; shkruajti libra e vjersha, që baballarët i kanë në nder të madh, e meritoi të quhet si një nër themeluesit e kësaj feje në Shqipëri. Me atë mënyrë, gjithë bektashizmin e solli e e mbajti, në qark të kombësisë, të dashur.” 4. dhe shkroi për këtë qëllim edhe disa nga faqet e tij më të shkëlqyera në Fletoren e Bektashinjvet në Qerbelanë dhe Mësimet.
Në frymën dhe nën fytyrën e bektashizmës lindën poetë, e gojëtarë të rrallë, sofra bektashianë, e çlirë, e hapur dhe nderuese ndaj besimeve të tjera të botës fali shpirtëra të ndërtuar mirë, zemra të gatuara me mirësi e mbrothtësi. “Pra në një koncert si Bektashizmi, ku dalin heronj dhe bjenë dëshmorë njërëz me idera të nalta, poeti i ynë gjente lulishten ku do të çfrente më vonë si Bilbili i Majit. Gjithë sa ia ndjente shpirti dhe ia pëlqente syri, Naim Frashëri e gjeti të begatëshme në këtë lulishte. I frymëzuar nga “Hadika”ja shkruajti “Qerbela”-në; i mbushur me dëshirë dhe dashuri nga poemat e Nesimiut, Tyrabi-Aliut dhe Nijaziut me shokë, ndezi ato drita të bukura të librës së tij “Lulet e Verës”; duke marë shembuj nga Kajgusëzi dhe Viraniu me shokë, bëri “Fletore e Bektashinjvet”, Thelbin e Kuranit, ’Fjalët fluturake’ dhe vjershat e ndryshme.” 5, shkruan Gjysh Ali Gjirokastra.
Radha e emrave që janë shprehur kësisoj është tepër e gjatë dhe për të bërë këtë do të duhej një punë që i tejkalon qëllimet e kësaj kumtese. Kësisoj, do të ndalesha e do të veçoja për t’i shtjelluar pak më gjatë disa prej shkrimeve të Faik Konicës dhe të Musine Kokalarit në lidhje me bektashizmin.
Jo vetëm një herë dhe jo shkarazi, mjeshtëri i madh Konica i është kthyer e ka rimarrë në shkrimet e tij temën e bektashizmit si doktrinë dhe të bektashianëve si shfaqje e besimit. Mund të përmendim të paktën tre artikuj mes së cilëve njëri është i drejtpërdrejtë dhe enkas për bektashizmin dhe dy të tjerët e trajtojnë këtë temë të ngërthyer brenda temave të tjera, gjithësesi të pa shkëputura nga objekti i referimit tonë.
Në këtë sërë, shkrimi i parë i takon vitit 1897 dhe titullohet “Shënim mbi metafizikën e bektashinjve”. Ky tekst i trajtuar në formë të lirë eseje është shkruar në frengjisht dhe është botuar për herë të parë në Bruksel, tek Albania, vj 1, nr.8.
Është interesante të vërehet se ky shkrim i Faik Konicës mbi bektashizmin, është shkruar vetëm një vit pasi Naim Frashëri kishte botuar “ndë shtypshkronjë të shqiptarëve në Bukuresht – 1896 “Fletorja e Bektashinjët” me po të njejtën vetëdijë si Buzukut sepse në gjuhën tonë nuk kishte ende diçka të shkruar për bektashizmin.
Nuk ka gjasa që Konica të ketë pasur dijeni për botimin e “Fletores...” së Naimit, pasi në esenë e vet Konica përmend vetëm vëllimin poetik “Lulet e verës” së 1890 mbi të cilin ai bën dhe komentet mbi bektashizmin. Të tërheq vëmendjen dhe të bën të theksosh faktin se si këto dy mendje të larta, thuajse në të njejtën kohë mendojnë gati të njejtën gjë, por me një ndryshim. Ky ndryshim është në kahje dhe në destinacion.
Naimi u përpoq t’u jepte shqiptarëve bektashianë librin e tyre të shenjtë, libër në të cilin atdheu dhe besimi ecin barabar. Ai donte t’u dhuronte bashkëatdhetarëve të vet librin e ritualeve, lutësoren, uratën dhe shërbesat, librin e të lejuarave dhe të të penguarave, duke u përcaktuar atyre një famijle më të madhe ku klerikët janë të afërm, janë, varfë,  baballarë e gjyshë.
“Fletorja e bektashinjët” ishte libër si të gjithë librat e shenjtëruar: mistikë e besim, poezi dhe mësime. Këtë u dha Naim Frashëri shqiptarëve më 1896.
Në të njejtën kohë që Naimi punonte “së brendshmi” me shqiptarë, mendja e ndriçuar e Konicës mendonte tjetër gjë: ai u përpoq që këtë besim, tashmë i ngulitur ndër bashkëatdhetarët e tij, këtë vlerë shiprtërore ta njihte edhe bota. Ndaj dhe Konica, ky mjeshtër i pashoq i shqipes e shkroi esenë e tij në frëngjisht dhe është mbase i pari që bëri përpjekjen që këtë besim të shqiptarëve ta paraqisë në dritë për ta bërë të njohur.
Këtu nuk është rasti të analizojmë me hollësi tendencat e Konicës në këtë ese katër-pesë faqëshe, por të vlerësojmë përpjekjen e tij për të lënë në kartë diçka të shkruar edhe për teologjinë e bektashinjve.
Shënim mbi metafizikën e bektashinjve” është një skicim i shpejtë dhe tipik i disa prej veçantive të besimit bektashian. Në të, ndonëse përciptasi, jepen të dhënë mbi transmigrimin (përbartjen e shpirtrave), tek i cili bektashianët besojnë, mbi panteizmin, ritualin bektashian, festat e shenjta, dëshmorët dhe shenjtorët e këtij besimi.
Por nga një këndvështrim tjetër në “Shënim mbi metafizikën e bektashinjve” ne gjejmë për herë të parë përkthimin në frengjisht të disa prej vargjeve të Naim Frashërit të vëllimit poetik “Lulet e verës”.
Artikulli tjetër ku Faik Konica flet për bektashizmin është një portret që ai i bën Naim Frashërit në rreth dy faqe. Artikulli titullohet “Naim H. Frashëri” dhe është shkruar më 1901, një vit pas vdekjes së poetit.
Në këtë artikull Konica veçon dy bigëzime të figurës së Naimit: nga njëra anë si mësues – vjershëtor që do të kishte mundur e dëshironte të shkruajë gjëra më pak të nevojshme e më shumë të bukura dhe nga ana tjetër njeh se Naim bej Frashëri pati edhe një tjetër nder: kuptoi dobinë që mund të nxjerrë kombsia nga bektashizmi. Në këtë pasazh si dhe ato në vazhdim, Konica ngre lart vlerën dhe rolin e këtij besimi ndër shqiptarë dhe kontributin e Naimit si një nga themelonjësit e bektashizmës në Shqipëri.
Punimi i tretë, më i zgjeruari, më i ploti dhe më i rëndësishmi i Konicës mbi këtë temë është “Parashkresë mbi lëvizjen kombëtare shqiptare”.
Edhe ky punim i Faik Konicës është shkruar në gjuhën frënge dhe është i ndarë në pesë pjesë, sipas fazave historike që ndoqi kjo lëvizje dhe që merr përsipër të shtjellojë autori. Siç dhe e shpall që në titull, Konica bën një paradë të ngjarjeve dhe fytyrave më të shquara të kohës që nga viti 1877 deri më 1899, sidomos në Shqipërinë e Jugut, në ngulimet shqiptare në botë dhe në kërkesat e tyre për t’u organizuar në shoqëri dhe për t’u shprehur në gazeta, revista e libra shqip. Dihet se në këto ngjarje një rol të rëndësishëm kanë luajtur edhe klerikët bektashianë si dhe besimtarë të grigjës së tyre.
Kështu në këtë   “Parashkresë...” gjen të bashkuar nën thirrjen e atdheut bektashianë e të krishterë që nga Abdyl Frashëri, Kullorioti, Vretoja, Mit’hat Frashëri, Ismail bej Vlora, Visar Dodani etj. Por pjesa më interesante e kësaj “Parashkrese ...” është pjesa e fundit, e ashtutitulluara “Tabelë alfabetike e patriotëve kryesorë dhe e atyre që quhen të tillë”.
Është një befasi nga ato që jemi mësuar t’i presim dhe i kërkojmë e i gjijmë përherë tek penda e Faik Konicës. Ështa zanafilla, embrioni i një fjalori të parë kategorish njerëzore me persona të vërtetë, realë dhe ku kriter i vetëm matës është atdhedashuria dhe kontributi ndaj vendit tënd. Ndoshta një libër i këtillë është unik dhe patëshoq edhe gjetiu. Është si një Who is Who i ditëve të shkuara.
Në këtë pjesë të fundit të “Parashkresës...” jepen të dhëna dhe skicime edhe për disa figura bektashiane të kohës ku Faik Konica skicon herë me vija të trasha e me karbon e herë me laps të hollë e linja të kujdesshme.
Gjejmë në këtë fragment të dhëna mjaft interesante për Baba Ahmetin e Koshtenit për të cilin Konica thotë se është murg bektashi dhe patriot i shkëlqyer, duke dhënë njëherazi dhe një shënim telegrafik mbi mënyrën e rrallë të veshjes së tij.
Më pas vijohet me skicimin e shehut bektashi të Tepelenës, Dautit, i cili ka ndjenja patriotike, siç thotë Konica. Ca radhë më tej gjen të dhëna mbi karakterin dhe gjendjen e Mit’hat Frashërit dhe përmendjen mes dhuntive të tjera edhe faktin se ky djalosh ka përkthyer në shqip jetën e Vilhem Telit. Po kështu, në këtë  tabelë alfabetike ka shënime e të dhëna të shkurtra edhe për pjestarë të tjerë të familjes bektashiane.
Siç e theksuam që në fillim, krahas shumë e shumë figurave të tjera që trajtuan në letra bektashizmin ishte edhe bija e Gjirokastrës, Musine Kokalari.
Në temën e mbrojtjes së diplomës së saj, Romë 1941, temë studimore mbi poetin kombëtar Naim Frashëri, Musineja i kushton një vend të rëndësishëm dy problemeve:
- problemit të doktrinës bektashiane,
- çështjes së ndikimit të kësaj doktrine tek Naimi.
Kapitulli i I, pjesa II, e këtij punimi mban titullin “Storia e dottrina dei bectashi”.
Që në krye autorja thekson faktin se e ndien të nevojshme që për të paraqitur mendimin e Naim Frashërit të bëjë një historik të shkurtër, në rreth 7 faqe të daktilografuara rreth bektashizmit që frymëzoi shumë nga veprat e poetit.
Këtë kapitull, Musine Kokalari e trajton sa në rrafshin e përgjithshëm, - atë të historisë së bektashizmit botëror, - aq edhe në përfaqësimin e tij në Shqipëri.
Padyshim që, për efektin e kohës kur u shkrua ky punim, - që për fat të keq nuk është përkthyer dhe nuk është botuar ende në shqip, - pengesat që rendit autorja për sistemimin e lëndës dhe mospasjes së një historie të plotë, veç disa teksteve të shkurtëra e fragmentare, tashmë janë kapërcyer.
Kështu, po të kapërcejmë pengesën që kjo vepër e shkruar herët, por e lexuar vonë, 60 vjet pas hartimit të saj, do të gjenim në këtë punim mjaft të dhëna të vyera. Musine Kokalari bën një panoramim dhe sistemim të drejtë të njohurive duke na dhënë herë - herë edhe të dhëna interesante mbi figura të shquara të besimit bektashian, që nga Haxhi Bektashi, Baba Ballëmi, Ali Pasha Tepelena, Baba Shemimi, Baba Nasibi, Baba Alushin, etj., si dhe të ndodhive madhore që e kanë shoqëruar këtë besim që kulmon me Qerbelanë.
Autorja na bën të ditur të dhëna bigrafike rreth Haxhi Bektashit dhe pelegrinazheve të tij që nga Qerbelaja ku vizitoi varrin e Huseinit e deri në Jeruzalem, ku vizitoi edhe varrin e Jezu Krishtit. Gjithashtu në këtë punim gjejmë edhe shënime mbi misionin e dishepullit më të zgjedhur të bektashizmit, Sari Salltëkut në Ballkan ku ai përhapi këtë besim të ri dhe ngriti teqetë e para në Budapest, Bosnjë, Shkup, Ohër, Janinë, Edené dhe Krujë, ku, siç shkruan Musineja, “gjer dhe sot besohet se është varrosur ky shenjt.”
Gjithashu në këtë punim gjejmë të dhëna edhe për përkatësinë bektashiane të besimit të Skënderbeut si dhe disa nga vlerat e çmuara të këtij besimi që nga misticizma, toleranca, mirësia e gjer tek të drejtat dhe respekti ndaj gruas. Mes këtyre rreshtave gjejmë edhe një herë rastin të konfirmojmë të dhënën e Konicës rreth mbështejes që bektashianët i bënë Abdyl Frashërit në përpjekjeve të tij për ta bërë Shqipërinë. “Më 1877, pas traktatit të Sh. Stefanit... vëllai i madh i Naimit, Abdyli, thirri në Frashër krerët ë bektashizmit shqiptar për të mbrojtur idenë kombëtre”, shkruan autorja.
Në fund, Musine Kokalari e mbyll këtë historik të shkurtër duke veshur doktrinën bektashiane me vargjet dhe prozën e Naimit rreth dritës, vallazërisë, mirësisë, mbrothtësisë, dashurisë njerëzore, - pika mjaft të rëndësishme këto të themelit të besimit bektashian, i cili dikur, sot, dhe gjithmonë ka qenë dhe do jetë, po në ato pozita siç i pohon Musine Kokalari në fund të punimit: “Për nga këndvështrimi social, bektashizmi mbron barazinë mes burrit dhe gruas, kundër dogmave të vjetra të besimeve të tjera. Nga kënvështrimi politik bektashizmi është shprehur për një nacionalizëm të zjarrtë që vë mbi çdo gjë idenë sublime të atdheut.”
 
Literatura:
Edwin Jacques, Shqiptarët, Vëll 1, f.326-329
Gjysh Ali Gjirokastra, “Naimit”, Sh. B. ‘Naim Frasheri’, 2000
Faik Konica, “Naim H. Frashëri”, 1901, “Shënim mbi metafizikën e bektashinjve”, 1897, “Parashtresë mbi lëvizjen kombëtare shqiptare”
Mit’hat Frashëri (Mali Kokojka) “Naim Be Frashëri”, Sofje, 1901.
Musine Kokalari, “Naim Frashëri”, Romë, 1941, dorëshkrim
- - - - - -
Thoma KACORRI
LIDHJET E NAIM FRASHËRIT ME KOLONINË SHQIPTARE TË SOFJES
 
Kolonia shqiptare e Sofjes, e cila themeloi më 1893 shoqërinë "Dëshira" ishte lidhur drejtpërdrejt me "Shoqërinë e Stambollit". Menjëherë pas themelimit të saj, më 1894, ajo dërgoi atje një nga anëtarët e saj më të shquar Spiro Garon për t'i njoftuar për themelimin e Shoqërisë, për programin e saj dhe për t'u lidhur drejtpërdrejt me ta e për të marrë udhëzime.
Spiro Garoja u kthye e entusiazmuar prej andej nga takimet që kishte bërë më Samiun, Naimin, Jani Vreton e të tjerë. Që andej ai solli edhe libra, gazeta e revista, të cilat edhe më tepër u ndezën shpirtrat të gjithëve anëtarëve të Shoqërisë.
Naim Frashëri ka patur lidhje të ngushta me Shoqërinë "Dëshira" dhe me shumë anëtarë të saj, ka patur dhe letërkëmbim personal. Ja se ç'shkruan Kostë Jani Trebicka në kujtimet e tij. "Kam patur letërkëmbim personal me udheheqësit e luftës kombëtare sidomos me Naim Frashërin në Stamboll, me shqiptarët e Bukureshtit, me Faik Konicën në Bruksel, ku ay botonte të përkohëshmen "Albania" në gjuhën shqipe etj. Kostë Jani Trebicka kishte qenë shumë herë kryetar i Shoqërisë "Dëshira", një nga botuesit e parë të Ditërrëfenjësit (Kalendarit) kombiar, bashkë me Kristo Luarasin, i cili u botua më 1897. Nga fjalët e së shoqes së tij, plakës Baba Donka, e cila ishte e gjallë aty nga vitet 1949-1950, një fletore me korrespondencën e kopjuar të xha Kostë Jani Trebickës, ia pat dhënë Dhimo Dhimës, një studenti shqiptar, i cili banonte te plaka. Ky student mbaroi drejtësi dhe për një farë kohe punoi si jurist në kryeministri, por fatkeqësisht vdiq i ri. Duke ditur këtë informacion kam pyetur të shoqen e tij Donika Dhima, e cila qe nënpunëse në Bibliotekën Kombëtare, përmbi këtë çështje, por ajo m'u përgjigj se nuk di gjë. Prandaj besoj se fletorja ekziston gjëkundi ose në Bibliotekën Kombëtare ose në Arkivin e Shtetit. Po të gjindet kjo fletore, do t'i hidhet edhe më tepër dritë Rilindjes sonë Kombëtare.
Stambolli qe në atë kohë si Meka e të gjithë shqiptarëve. Më 1898 vete atje dhe shkrimtari Josif Bageri, për t'u takuar posaçërisht me Naim Frashërin. Siç e dini Josif Bageri, ish nga Nistrova e Dibrës, i cili më 1909, botoi në Sofje gazetën "Shqypeja e Shqypnis" dhe më 1910 po aty përmbledhjen me vjersha "Kopësht Malësori". Takimin tronditës dhe të mallëngjyer që ai pati me Naim Frashërin na e përshkruan te "Shqypeja e Shqypnis" në Nr. 16 të vitit 1910.
Ja si na e kumton vetë Jofi Bageri:
"Në vitin 1898 më 12 të Vjeshtës par, patëm fatin e mir të ndeshemi me shpirt ndriturin e pa harruet kurri, Naim bejë Frashërin, cili at'kohë ishte shumë i sëmun, po na priti si fëmin e vet dhe u muerrm vesh fort shum mir tuj u marr vetëm për çështjen kombëtare d.m.th. kuvendi yn ishte vetëm për çështje kombëtare.
Mbasi si erdhi ora për me marr një lug bar (ilaç), cilën s'desht ta pinte, se ishtë shum i idhun, - po e piu dhe u drodh kur e pi - dhe tha "Ja, kështu o bir kungohemi përdit me idhërimet e me helmet, si për shëndetin ton, ashtu dhe për shpëtimin e vëllezërvet ton, shqyptarët, të cilët s'po mirren vesht ndërvedi prej fanatizmit, për shpëtimin e tyrej.
Shum na ka kënda, tha vjershëtori i degjuet Naim beu, të dalin shkronjës e të shkruen gjuhë shqype, shqyptar, cilët kuvëndojnë kështu si ti, o bir dhe na kthej kujdesën, tuj na ngarkue në detyrën të shkruejm e kurri të mos përtojm për të mirën e kombit shqyptar. Ne kemi shkrue sa kemi mund, tha shpirt ndrituni Naim bejë por kemi shkrue vetëm në atë dialekt, cili nuk asht i njohur gjithkund në Shqypni, përveç se në nahiet Korçës, përande lypen të dalën në fushë botojsvet shqyptar përme e pasurue gjuhën dhe me e shumue literarurën, cilën mjerisht e kemi fort pak. Librat që kemi shtypun numërohen me gishtat, e këta mundën me i lëçit një lëçits, për dy a tri dit, përveç ksaj gjithkush s'i pëlqen, si jan të shkrueta thash në një dialekt, cilën fort pak shqyptar e marrën vesht.
Si fundoj së folmi shpirti ndrituni Naim Bejë, Ju përgjigjem dhe i tham se librat që ka aftorue aji vet, jon ë mira, dhe këta libra na shqyptaruen dhenderuan kombin shqyptar, cili kurri s'ka me i harrue emrin edhe t'mirin e tij. Nxuerm librin "Lulet e Verës" prej xhepit dhe lëçitëm në faqen 43 vjershën "Gjuha jon", për të cilën na pyeti a e marrëm vesh mirë? Ju përgjigjëm se kuptojm çdomethën aftori i vjershës, por me kjon se ne kishim edhe një shok me ne, ky s'i kuptoj mir dhe pyeti për disa fjal cilat ja çkoqitëm. Atëherë u përgjigj shpirt ndrituni Naim bejë dhe tha këto fjal: "A shihni se kemi nevojë për shkronjës, prej cilëvet dalën në shesht fjal, cilat na duhen.Ja un tani mësova dy fjal prej jush, cilat do t'i shkruaj në fjalorin e im dhe dot'i përdori n'qofsha i gjall".
Naim bejë Frashëri nuk ishte egoist, as monopolist, por  ishte burrë me vend dhe dëshironte me pa shkronjës, cilët t'i vinin në ndihmë se shum u kishte lodh tuj punue për kombin shqiptar, Naim beu i bindej se vërtetës dhe ipte dorën atij që e mundte, po shkronjësit e sotshëm as "pak s'dom me ma ja dit, kur u u tretgonin udhën e drejt, në të cilën të çojn kombin dhe t'a stërvitin në lëçitje tuj u shkruan drejt gjuhën e bukur".
Këto janë disa nga mendimet e Josif Bagerit nga takimi që ka patur me Naim Frashërin. Nga këto mendime mund të nxjerrim si përfundim se sa shpirtmadh dhe shpirtgjerë ka qenë Naim Frashëri dhe në fjalët e tij ndihet një humanizëm i thellë dhe një dashuri e madhe për gjuhën dhe për shkrimtarët e atëhershëm dhe të ardhshëm. Aty ndihet dhe një, gjë, kujdesi, për gjuhën, në do të thoshim tani pse gjuhën e përbashkët kombëtare, për gjuhën letrare të njësuar.
Në përfundim do t'ju japim dhe një poezi të Josif Bagerit që ai ka shkruar, ndofta kur ka marrë vesh për vdekjen e Naim Frashërit. Vjersha është botuar te "Shqypeja e Shqypnisë", në numrin 4, 1 korrik 1908.
Parë fëtyrës Naim Frashërit
Fëtyr, o fëtyr, hie gjeniu!
Ti s'kei mish, as kie gjak...
As që je mvesh në korp njeriu,
përme hap gojën e me m'fol pak.
 
Unë të kjemi ma, ah! Nuk gjallon;
Oh! Keq të ndrypi mordja e zezë!
Po Shqypënia kurri s'të harron.
Se me t'vërtet Ti e ki ndezë...
 
Kush mund me msheh shërbimin Tënd?
Librate vjersha, Ty predykojn:
Ton Shqypënia me kta u trond!...
Dhe Ty gjithnja kënk dot këndojn...
 
Ka me u hup, doba tradhtor;
Po emni yt, kurri s'harrohet;
Vjershat ç'ke shkru, ti, o vjershtor!
Dhe trathtori sot pendohet...
 
Në këtë kumtesë duam të përmendim dhe "Kalendarin Kombiar" që filloi të dalë në Sofje që nga viti 1987 dhe që e drejtonte Midhat Frashëri, që mbante dhe pseudonimin Lumo Skendo, një nga vepritmarët më të shquar të gjuhës shqipe. Në numrin e kalendarit të vitit 1901, që i kushtoj kryesisht Naim Frashërit, me rastin e vdekjes së tij një vit më parë, gjejmë analiza të ndryshme të trashëgimisë së tij letrare dhe iluministe. Po këtu hasim dhe një artikull shumë interesant që i ka dërguar kalendarit mësuesi i mësonjëtores së parë shqipe në Korçë, Nuçi Naçi. Në këtë artikull, Nuçi Naçi jep përshtypjet e tij nga një udhëtim që ka bërë në Opar. Dimë që Nuçi Naçi është i pari që ka përshkruar Korçën dhe fshatrat që e rrethojnë në librin "Korça dhe fshatrat përqark". Në këtë artikull që do t'jua lexojmë shkurtimisht, del dhe vepritmaria patriotike e bektashizmit, puna për ruajtjen e gjuhës shqipe, puna mirëbërëse e tij, si dhe përpjekjet për ruajtjen e zakoneve shqiptare. Tek artikulli del dhe toleranca e madhe shqiptare që ka ekzistuar qysh ahere, aq sa një besimtar i një feje tjetër ndeshet shumë shumë rrallë që të lëvdojë  fenë e kundërt. Por më mirë le të dëgjojmë se ç'thotë vetë Nuçi Naçi për ta dhe për Naimin.
Në Opar pashë një teqe fort të mirë, të madhe e të bukur, që quhet e Vrepckës; Babaj na priti me të madhe nder, me fjalë fort t'ëmbla; çudi e madhe m'u duk kur e pyeta në dijpak dituri, më tha se nuk di? Po ku e gjet gjith atë urtësi ky njeri? Është çudi që me të vërtetë që Bektashinjtë shqiptarë, janë më të lartë shumë nga ne të krishterëtë. U lutem shumë kllogjerëvet të marrin ca mësim nga këta njerëz, të cilët pa parë shkollë me sy bahen kaq të urtë, e të butë, e të dashur, sa dhe egërsirat xbuten në duart e tyre. nëpër malet e nepër pyjet, e nëpër stanet e Oparit pashë të vërtetë në vjershë të z. N.H.F. (Bagëti e Bujqësinë) të gjallë me sy, pa shkronja, po më sy duke parë e këndonja sikundër është shkruar nga ay Frymë larti Vjershëtor i Shqipërisë. U thashë cave Bagëti e Bujqësinë, dhe tepër barinjtë (çobenjtë) kur e dëgjonin habiteshin për ç'u thosha edhe shumë nga ata muarë zell të madh të mësojnë gjuhën shqipe. Opari qenka një lule e vërtetë e po fishkur pak nga dimëri q'e ka mbuluarë. Mesonjës i shkollës shqipe në Korçë - Nuçi Naçi.
- - - - - -
 
Prof. Dr. Ali VISHKO
 
RACIONALIZMI, PANTEIZMI E MISTICIZMI FILOZOFIK I NAIMIT
 
 
Rrethanat e reja që u krijuan  nga procesi i shkatërrimit të marrëdhënieve feudale në viset shqiptare dhe zhvillimi i ngadalshëm i atyre kapitaliste nëpër qendrat, ndikuan që në radhët e borgjezisë së ultë të vendit të paraqiten dhe ideologët e Lëvizjet Kombëtare Shqiptare dhe ilumunistët shqiptarë, ndër të cilët ishte dhe Naim Frashëri.
Naimi lindi në Frashër të Përmetit më 13 maj 1846 në në familjen e bejlerëve të njohur të vendit - Halid Beut, familje me traditë të kulturore. Në vendlindje ai kreu dhe shkllimin fillor, ku u njoh me gjuhët klasike orientale - me arabishten, persishten e osmanishten; sidomos zotërimi mirë i mëtejshëm i persishtes u bë vendimtar në caktimin e tij si poet e mendimtar dhe, ndihmoj atij në studimet nga sfera e filozofisë, letërsisë, shkencës, teologjisë islame e veçanërisht të bektashizmit: ndërkohë ai, veç tjerash, i njohu dhe krijuesit e mëdhenj të kulturës islame e me të dhe ata të krijmtarisë islame shiite të sektit bektashian, siç ishin Haxhi Bektash Veliu, Ballëm Sulltani, Sejid Ali Sulltani, Sersen Ali Baba (Dede) etj. Nga krijuesit e mëdhenj të Lindjes, përveç Pirdusiut, Gazaliut, Mujiddin Arabiut, Shiraziut etj., që ai i  njohi, duhet veçuar Fuzuliun, poetin më të madh klasik të letërsinë osmane, i cili pati ndikim të madh në krijimtarinë e Naimit, sidomos në veprën "Qerbelaja", ku Naimi është inspiruar nga kryeveprat e Fuzuliut siç janë "Hadikatus Suada", ejt. Nën ndikimin e letërsisë persiane Naimi shkroi dhe poezi të bukura, siç janë ato në përmbledhjet me titut "Lulet e verës", "Ëndërrime", "Fletorja e Bektashinjët" etj.
Në shkollimin e mesëm që bëri në shkollën e njohur mirë të Zosimesë në Janinë, Naimi e njohi mirë dhe letërsinë klasike greke e frenge, greqishten e frengjishten dhe drejtimet filozofike evropiane të kohës që mësoheshin.
Ndikimet e kulturës së orientit - e letërsisë, filozofisë, fesë, gjuhës etj. te Naimi është i dukshëm qysh në fillimet e të thururit e vargjeve të para të kohës së fëminisë të moshës dhjetëvjeçare, të cilët vargje poetike ai fillon në persishten, me fjalët "Synbyli zade-i ahmak", që dmth. "I plakur njeri-u i molisur", pastaj vepra e parë e krijimtarë së tij e shkruar dhe e botuar, siç ishte "Tehajjulat", gjithashtu ishte në persishte.
Naimi ndonëse i përket periudhës së krijuesve romantikë shqiptarë, në pikëpamjet e veta filizofike anon nga racionalizmi, panteizmi, misticizmi, rusoizmi, materializmi etj., gjë që deri diku na duket si anakronizëm, por është e vërtetë.
Naimi, sikurse dhe filozofi i njohur freng-Rene Dekart, besonte në ekzistimin e Zotit, sipas të cilit e gjen "Arsyenë" e të qenit të botës dhe të çdo gjëje. Por, derisa Rene Dekart mbështetur në arsyen, u çua kundër filozofisë mesjetare me botëkuptime të errët të klerit katolik, Naimi u ngrit kundër klasës feudale në Shqipëri, ku thënë në gjuhën, në frymën e në etikën naimiane, në të njëjtën kohë te ai - Naimi "Arsyeja", "Urtia", dhe "Besa" qenë tri porta, nëpër të cilat ai kolos i dijes, erudit i penës e mistik i shquar kaloi, për të dalur në rrugën e hyjnisë. Ky ishte  në esencë dhe bektashizmi i Naimit.
Sipas pikëpamjeve të veta  filozofike racionaliste Naimi kërkonte që filozofia t‘i shërbente njeriut, që nëpërmjet të kësaj - të filozofisë njeriut të njihte botën, me qëllim që të bëhet zotëruesi i natyrës e i shoqërisë njerëzore.
Naimi me anë të krijimtarisë së vet idealiste përpiqej që të përhapte një fe islame të dlirë, thellësisht të estiluar, duke përjashtuar prej asaj çdo gjë që pengon përparimin e njeriut si dhe unitetin kombëtar të shqiptarëve; Naimi këtu ndiqte devizën e rilindasve, të cilët  në kohën e vet, në këngët, mes tjerash, këndonin: "...Bes' e fenë kemi - Kombin shqipëtar..."; Naimi dhe vetë për besën në një kontekst tjetër, mes tjerash thotë: "Besa 'shtë vetëm një fjalë... E shtuan ata që s'dinë....", gjë që duket në vjershën "Të mirëtë" nga vepra "Fletorja e bektashinjët". Sipas Naimit, Zoti e ka pajisur njeriun  me arsye, me mend e me ndërgjegjje dhe ia ka falur njeriut fuqinë e nderin mbi faqe si dhe besën në zemër. Njeriu sipas Naimit është mbret mbi faqen e dheut dhe Zoti mbi gjithë kafshët, ku peshoja e sjelljeve të tij duhet të jetë ndërgjegja.
Jehona e ideve racionaliste të Naimit gjindet në pjesë të madhe në veprën e tij "Mësime", ku  ky, duke folur për njeriun, për përparimin e tij, ngritjen etj., paraqitet si racionalist i vërtetë, me cilin rast ai edhe e cakton dhe relacionin ose qëndrimin e vet ndaj shoqërisë njerëzore, ndaj natyrës e ndaj gjithësisë. Sipas etikës së tij aktiviste del se arsyeja e shkenca janë fuqitë më të  mëdha të njeriut; edhe botëkuptimi fetar i tij mban vulën e racionalizmit, sepse sipas tij dhe në punë të fesë arsyeja është gjykatësi epror i një instance të Universit të arsyes së përgjithshme dhe të Intelektit të përgjithshëm. Racionalizmi i Naimit gjenë mbështetje:
Së pari në përpjekjet e tij për përhapjen e arsimit në meset e popullit të prapambetur shqiptar, me anë të hapjes së shkollave, botimit të  librave në gjuhën shqipe, në luftën kundër errësirës ku ndodheshin shqiptarët në atë kohë, në përpjekjet për çlirimin e femrës shqiptare e barazimin e saj me burrin në familje, në përcaktimin e rolit të nënës në familjen shqiptare e në shoqëri etj.
Së dyti gjithashtu në studimet ndaj Natyrës dhe Njeriut, në interpretimet, në të kuptuarit e fenomeneve në natyrë e në shoqëri, ai i drejtohej arsyes.
-Së treti edhe në studimet, në intepretimet e njohurive fetare, në spjegimin e tyre, siç është thënë dhe diçka edhe më parë, Naimi mbështetej në arsyen, ku arsyeja është gjykatësi epror, ndodhur ndër universet hyjnore, siç janë Universi i arsyes e ai i Intelektit të përgjithshëm, quajtur ndryshe dhe "R u h", ose në gjuhën popullore shqipe "Frymë". Idetë, mendimet e pikëpamjet racionaliste të Naimit, përveç veprës "Mësime", gjejmë dhe në veprat "Lulet e verës", "Ëndërrime", "Fletorja e bektashinjët" e të tjera.
Në misticizmin e Naimit, përpos botëkuptimeve me karakter religjioz, gjinden dhe pikëpamje të karakterit social, politik etj. Por, dersia opinioni fetar i mistikëve romantik evropianë ishte i errët, i paqartë, ku religjioni ishte një vështrim pasiv ndaj gjithësisë, kosmosit, qëndrimi i Naimit në këtë çështje ndryshon. Burimet, qëndrimet e pikëpamjet e Naimit në këtë sferë të njohurive në pjesë të madhe lidhen me ato të Lindjes ose kanë të bëjnë jo me ato të perëndimit; ato pikëpamje janë në lidhje me misticizmin lindor.
I rritur në një rreth me kulturë e botëkuptime orientale, Naimi me kohë e përqafoi besimin Islam të drejtimit Shiit të sektit Bektashian. Me bektashizmin te ai erdhën në shprehje dhe idetë filozofike panteiste të një panteizmi idealistik lindor.
 Panteizmi idealistik i Naimit rrënjët i ka në filozofinë e lashtë persiane, elemente e së cilës filozofi janë pranuar deri-diku dhe nga drejtimi islam shiit të sektit bektashian etj. Me këto pikëpamje bektashiane Naimi njihet nëpërmjet përfaqësueve bektashianë mirë të njohur, të përmendur në këtë kumtesë dhe më parë, me anë të krijuesve bektashinj të rrethit të vet siç  ishin Dalip e Shahin Frashëri etj.
Botëkuptimet filozofike e realigjioze të Naimit kanë të bëjnë me vështrimin aktiv e jo pasiv të njeriut ndaj GJITHËSISË, ndaj NATYRËS, JETËS etj. Sipas këtyre botëkuptimeve, detyra themelore e njeriut në botë e në jetë është të hulumtuarit, ku aty njeriu më parë duhet të njohë vehten e, me atë - duke e njohur vehten, ai arrin që të njohë edhe botën e natyrën, pjesë e të cilave është edhe vetë. Sipas misticizmit të tij, njeriu duke e njohur vehten si dëshmi e pjesë të ndikimit hyjnor, ai në të njëjtën kohë e zbulon veprimtarinë e fuqisë së Zotit në qenien e vet të brendshme, më çka arrinë që t'i njohë dhe manifestimet e karateristikat e asaj fuqie; me atë rast njeriu njëkohësisht arrinë që të zbulojë edhe kornizën universale shkencore të njohurive njerëzore. Sipas Naimit, Perëndia si imanencë ose qenie universale që do të dëshmonte vehten e Tij, e ka krijuar njeriun si krijesë më të përsposur të natyrës ose të gjithësisë, dëshminë më konkrete për kreatyrën e vet të amshueshme, ku njeriut Zoti ia ka falur diçka nga tiparet e veta më të ndritura perëndie, siç janë intelekti, bukuria etj. Sipas Naimit, njeriu duke i zbuluar sekretet e gjithësisë, e sidomos të planetit tonë, mund të fitojë dhe jetën e amshueshme, respektivisht intelekti ose "ruhu" i tij, thënë arabisht.
Në panteizmin e Naimit NJERIU respektvisht INTELEKTI i tij, NATYRA e ZOTIT gërshetohen në një tërësi të pandashme. Ai si panteist mendonte se ligjet e kësaj bote janë vënë njëherë e përgjithmonë nga një fuqi ekzistuese hyjnore, e cila fuqi i ka caktuar ligjet e lëvizjes, të ndryshimeve, të dukurive, manifestimit të tyre etj. Këto mendime, ide të Naimit kuptohen mirë dhe nga poezitë e tij në veprat "Lulet e Verës" si është poezia "Perëndia", në veprën "Tehajjulat" ose "Ëndërrime" me vjershën "Qielli" etj.; në vjershën e përmendur - "Perëndia" ai mes tjerash thotë:
 
Më çdo anë e kërkova                Paskëtaj, o shokë, kurrë
Thashë: ku është' Perëndija         Mos kërkoni Perëndinë
Po më pastaj e mësova               Nëpër mur' e nëpër gurë
Qenka ndaj meje s'e dija.           Po shihni mirë njerinë.
 
Sipas misticizmit të Naimit, burimi i çdo gjëje, lëvizjeje, manifestimi krijues etj. është zjarri hyjnor; ai është i mendimit se pasi u bënë kaq yje e diej, pasi nga Zoti u krijua gjithësia, kosmosi  me yjet, me trupat qiellore, Perëndia të gjitha këto i mban ndër duar e, me këto dhe  dirgjon, mbanë harmoni mes tyre, ekzistnecën e të tjera, gjë që kuptohet dhe prej vjershës së tij "Fyelli" nga vepra "Lulet e Verës", ku  mes tjerash, thuhet:
 
Ai zjarr ra dhe në qiej         Nga ky zjarr Zot'i vërtetë
Edhe duke përvëluar             Që ka ngrehur gjithësinë
U bënë kaq yj' e diej           Hoth një shkëndijë në jetë
Që i mban Zoti ndër duar.       Dhe bëri soje njerinë...
 
Naimi si mistik, synonte nga URTIA, nga e DREJTA  e nga VERTETA, ku zbulimi i së vërtetës ishte qëllimi imediat  i tij, diçka që hasim dhe  në bektashizmin e tij; ty manifestohen sjelljet hmane, të tolernacës, të fisnikërisë, dashurisë njerëzore e hyjnore, me qëllim të krijimit të njeriut si qenie universale, te i cili njeri do të vijnë në shprehje ndjenjat e tij të thella e besimi ndaj Zotot e ndaj interpretuesit të shenjtë të veprës së Perëndisë; synime të tilla mendime e ide të tij gjejmë në veprën e  tij "FLETORJA E BEKTASHINJËT" etj.
Sipas misticizmit naimian, bektashizmës filozofike të tij, NJERIU respektivisht INTELEKTI i tij, NATYRA dhe ZOTI identifikohen si qenie e përbashkët dhe ato gërshetohen ndër vedi.
Bektashizma e Naimit ka të bëjë me filozofinë, teologjinë e letërsinë e teqeve bektashiane, mbështetur në krijimtarinë, traditën e interpretimet e Pirit ose Hyut Haxhi Bektash Veli-u, Ballëm Sulltani - sistematizues, interpretues etj. të doktrinës, të traditës bektashiane, Sejjid Ali Sulltani, Sersem Ali Baba e të tjerë, e jo sipas të një doktrine "Alevi-Bektashiane" Bedrinojane që është një përzierje shiite - sunite të kohës së sundimit.
Pjesë nga ritet të shiizmit e sunizmit si përzierje gjinden edhe në sektin islam të  alvetive, ku ndjekësit, anëtarët e bashkësive alveti kremtojnë si festat bektashiane, ashtu dhe ato të sekteve sunite, mbajnë agjerime të të dyja llojeve e të tjera.
- - - - -
 


Google+ Followers