“Je dhi”, i thosha, shpesh, shpirtit…!


Dje, në aktivitetin e organizuar nga ambasada greke në Tiranë, në kujtim jetës së poetit grek, shfaqja e një dokumentari të shkurtër dhe fjalët që e shoqëruan takimin dhanë imazhin e njohur tashmë për Niko Kazanxaqisin. Ndërsa në një stendë jashtë sallës, shiteshin pak botime që kanë mbërritur në shqip prej tij dhe atë më të fundit, “Udhëtim në Malin e Shenjtë”, edicion i 2013-ës nga “Zenit”, librin që e shkroi pak muaj para se poeti grek të ndahej nga jeta, përkthyer nga Romeo Çollaku; libri që shkroi poeti grek para se të vdiste, “Udhëtimi…” duke marrë me vete caqet mes lirisë së njeriut dhe pranisë së Zotit në të

Niko Kazanxaqis

Vështirë, shumë vështirë të shqitet shpirti prej trupit të vet, prej botës; male, dete, qytete, njerëz – një oktapod është shpirti dhe të gjitha këto janë zgjatimet e tij.
E pushtoi shpirtin tim Italia, shpirti im pushtoi Italinë, tanimë nuk ndahemi, u bëmë një; nuk ka forcë me imperialiste në botë se shpirti i njeriut; pushton, pushtohet, perandoria e tij i duket përherë e ngushte, shtrihet më tej dhe dëshiron të sundoje botën, që të mundë të mbushet me frymë.
I këtillë ishte udhëtimi im i parë në botën latine. Asokohe, nuk e kuptova në çast, por, thellë meje, zunë të shkeleshin kufijtë e provincës, pashë se bota është me e pasur dhe më e gjerë se Greqia; se bukuria dhe dhimbja dhe forca mund të shfaqen edhe me fytyra të tjera, veç fytyrave që u patën dhënë Kreta dhe Greqia. Sa e sa herë, duke kundruar trupat e bukur që rrëzëllejnë si të pavdekshëm nëpër pikturat e Rilindjes, më zaptonte një pikëllim i rënde e një pezm, pse gjithë trupat hyjnore, nga morën shkas pikturat në fjalë, u kalben, u shndërruan në baltë; sa një vetëtimë jetojnë nën dritën e diellit bukuria dhe lavdia e njeriut. Kishin zënë të hapeshin, rishtazi, thellë meje dy plagët e mëdha… Qysh prej këtij udhëtimi të parë, bukuria, gjithmonë, me le mbi buze shijen e vdekjes. Kësisoj, m’u begatua shpirti, duke gjetur një tjetër burim rebelimi; sepse shpirti i thjeshtë i një të riu nuk e pranon lehtë përdhosjen e bukurisë dhe qëndrimin e mefshtë të Zotit, që nuk nder dorën sipër saj, për ta bërë të pavdekshme. Po të isha vetë Zot, përsiatet i riu, do ta shpërndaja pavdekësinë pa kursim; nuk do ta lejoja kurrë vdekjen e një trupi të bukur a të një shpirti trimosh; po ç’Zot qenka ky qe, ne te njëjtën gropë plehu, hedh edhe të bukurit edhe të shëmtuarit, edhe trimat edhe frikacakët, dhe i shkel me këmbë, pa dallim, duke i bërë baltë? O nuk është i drejtë o nuk është i gjithëfuqishëm o nuk merr vesh! Dhe i riu, shpesh pa e ditur, mbrun thellë vetës, fshehtazi, një Zot, të tillë që të mos ia turpërojë zemrën.
«Besoni tek pavdekësia e shpirtit?» e pyeten një ditë Renanin; dhe prestigjatori finok u përgjigj: «Nuk e kuptoj arsyen, përse bakalli përballë shtëpisë sime duhet të jetë i pavdekshëm». As unë; por e kuptoj, ama, arsyen, përse shpirtrat e mëdhenj duhet të mos vdesin, duke u shkëputur prej trupit.
Kësisoj, i plagosur, u ktheva në Greqi. Thelle meje zienin rebelime të paqetë e të dalldisur, si dhe trazime shpirtërore, nuk dija ç’të bëja, doja të gjeja njëherë përgjigjen, përgjigjen time, ndaj pyetjeve të stërlashta dhe, pastaj, të vendosja ç’do të bëja me veten. Po nuk gjeta, në radhë të parë, thosha me vete, se cili është qëllimi i jetës në toke, si mund të gjej se cili është qëllimi i kësaj jetës sime të vogël e të përkohshme? Dhe, po nuk i dhashë jetës një qëllim, si mund të kaloj në vepra? Dhe nuk doja të dija – kjo më dukej e pamundur dhe e kotë – se cili është qëllimi i vërtetë i jetës, por se cili është qëllimi që unë, nga ana ime, i jap asaj, në përputhje me nevojat e mia shpirtërore dhe mendore. Nëse ky ishte qëllimi i vërtetë ose jo, nuk kishte, asokohe, ndonjë rëndësi të madhe për mua; rëndësi kishte të gjeja, të krijoja një qëllim, të tillë që të ishte në përputhje me mua dhe, kështu, duke e ndjekur, të shpështillja gjer në skaj dëshirat dhe aftësitë e mia. Pasi, që nga ai gast, do të bashkëpunoja shkëlqyeshëm me tërësinë.
Nëse kësi vramendjesh metafizike të një të riu janë sëmundje, duhet të kem qenë, asokohe, i sëmurë rëndë.
Në Athinë, shkretëtirë. Shokëve të mi ua kishte tharë mendje e zemër andralla e përditshme e jetës.
-Nuk kemi kohë të mendohemi… më tha njëri.
-Nuk kemi kohe të dashurojmë… më tha tjetri.
-Interesohesh për qëllimin e jetës? më tha një tjetër duke qeshur; ç’të duhet që ngatërrohesh në këto gjera, mor i shkretë!
Dhe solla ndër mend përgjigjen, që më dha një fshatar, kur, gjithë ngazëllim, e pyeta se si quhej zogu i kaltër, i cili na kaloi përmbi krye; me vështroi me qesëndi: «Ku vete e ngatërrohesh, mor i shkretë! Nuk hahet».
Dhe një sarhosh, që ishte tok me të, u hodh edhe tha, ndërsa syrin e kishte gjithë sarkazëm:

- Një bejte kam për të të thënë dhe kjo është e vërteta;
dhit e ha e pirdh e pi, ja se ç’është jeta.

Dhe intelektualet: xhelozi, grindje, thashetheme e mburrje. Kisha filluar të shkruaja, për të shfryrë, për t’i hapur shteg klithmës së brendshme; ngjitesha në Deksamenë, ku mblidhej luzma e grerëzave, shoqëria e rrezikshme letrare, ulesha në një kënd, dëgjoja; nuk merresha me thashetheme, nuk shkoja nëpër taverna, nuk luaja letra, nuk durohesha dot. Tri tragjeditë e para, që ngjizeshin thellë meje, më shkaktonin dhimbje; vargjet e ardhshëm ishin ende muzikë dhe merrnin e jepnin për të kapërcyer jehonën e për t’u shndërruar në fjalë.
Tri trajta të mëdha luftonin brenda meje për të marrë fytyrë: Odiseu, Niqifor Fokasi, Krishti: t’u iknin rropullive të mia, të çliroheshin, të çlirohesha edhe unë. Gjatë gjithë jetës, më patën zaptuar shpirtrat e mëdhenj heroike. Mbase, ngaqë, kur isha fëmijë, lexoja me aq zell jetëshkrimet e shenjtorëve dhe dëshiroja me zjarr të bëhesha edhe vetë shenjtor; dhe më vonë, me ç’zell të pashoq, zhytesha në lexime mbi heronjtë – pushtuesit, zbuluesit, don Kishotët! Dhe, kur, tek ndokush, rastiste të ndërthureshin heroizmi me shenjtërinë, atëherë ky bëhej, për mua, shembulli i njeriut. Dhe, duke mos mundur të kisha vetë as njërën as tjetrën, përpiqesha, nëpërmjet të shkruarit, të ngushëllohesha për padenjësinë time.
«Je dhi», i thosha, shpesh, shpirtit dhe mundohesha të qeshja, për të mos ia plasur vajit, «je dhi, o shpirt i ngratë; ke uri dhe, në vend që të hash mish e bukë e të pish verë, merr një letër të bardhë dhe shkruan: mish, bukë, verë. Dhe ha letrën».
Derisa, një ditë, shndriti drita. Kisha vajtur në Kifisia, midis pishave, ne një shtëpizë, fillikat. Nuk kam qenë, asnjëherë, mizantrop; i kam dashur, gjithmonë, njerëzit, por për së largu; dhe, kur vinte njeri për të më takuar, zgjohej tek unë kretasi, beja festë për të mirëpritur një njeri në shtëpi. Isha, me orë të tera, i gëzuar, rrija dhe e dëgjoja, hyja brenda tij dhe, nëse kisha mundësi ta ndihmoja, e ndihmoja me kënaqësi të madhe; mirëpo, nëse takimi dhe biseda zgjasnin tepër, mbyllesha në vetvete dhe mezi prisja të mbetesha vetëm. Dhe njerëzit e ndjenin që nuk ua kisha nevojën, që mund të jetoja edhe pa kuvenduar me ta dhe këtë gjë, asnjëherë, nuk ma falën. Ishin mjaft të pakte njerëzit, me të cilët mund të jetoja gjatë, pa u bezdisur.
Mirëpo, një ditë, shndriti drita. Atë ditë, në Kifisia, u takova më një djalosh të moshës sime, të cilin do ta doja dhe çmoja pa ndërprerje dhe ishte nga ata pak njerëz, prania e të cilëve më gëzonte më shumë se mungesa e tyre. Ishte shumë i hijshëm dhe e dinte; ishte poet i madh lirik dhe e dinte; kishte shkruar një poemë të mrekullueshme; atmosferë poetike, varg, gjuhe, harmoni magjike, nuk ngopesha së lexuari e së shijuari atë poemë. Ky poet ishte nga raca e shqipeve; me të shkundur pak flatrat, mbërrinte në kreshtë. Më vonë, kur deshi të shkruante edhe prozë, e pashë që ishte, me të vërtetë, shqipe; kur nuk fluturonte, por përpiqej të çapitej në tokë, i ngjante shqipes së rëndë, që mezi çapitet; forca e tij ishte ajri. Flatra kishte, mendje të qëndrueshme nuk kishte; vështronte larg dhe vagullt. Mendonte me pamje dhe krahasimet poetike ishin, për të, argumente të pakundërshtueshme logjike; kur ngatërrohej nëpër përsiatje pa gjetur dot zgjidhje, vetonte brenda tij një pamje shkëlqimtare ose shpërthente në një gaz shkundullues dhe shpëtonte.
Por kishte fisnikëri të madhe, dhunti të rrallë dhe mirësjellje; ta shihje tek fliste me syrin e kaltër që i ndrinte çartur apo ta dëgjoje tek recitonte vjershat e veta duke i bërë të trandeshin xhamat e shtëpisë, kuptojë se ishin rapsodët e lashtë, që, të kurorëzuar me gjethe hardhish a me lule vjollcash, silleshin nga pallati në pallat dhe zbusnin, me këngën e tyre, njerëzit, që ishin ende bisha. Vërtet, qysh nga çasti i parë që e pashë, ndjeva se ai djalosh i rriste nderin racës njerëzore.
U bëmë, menjëherë, papritmas, miq; ishim aq të ndryshëm nga shoshoqi, saqë e morëm, aty për aty me mend se njeri kishte nevojë për tjetrin dhe se të dy së bashku do të përbënim njeriun e përkryer. Unë, i ashpër, fjalëpakë, kockë e fortë popullore; gjithë pikëpyetje, gjithë ankth metafizik, nuk me gënjente sipërfaqja e shndritshme; vështroja, përtej fytyrës së bukur, kafkën; aspak i padjallëzuar, aspak i sigurt, nuk isha lindur princ, përpiqesha të bëhesha. Ai, i qeshur, fjalëshumë, i sigurt; me mishin fisnik, me besimin e thjeshtë dhe të fuqishëm se ishte i pavdekshëm; ishte i sigurt se që lindur princ dhe nuk kishte nevojë të vuante, të përpiqej për t’u bere; nuk e synonte kreshtën, pasi ndodhej, ishte i sigurt, ne kreshtë. Nuk kishte pikë dyshimi në vetvete se ishte i rrallë dhe i pazëvendësueshëm; nga njerëzit e mëdhenj, të gjallë e të vdekur, nuk pranonte ta krahasoje me asnjërin; dhe kjo padjallëzi i jepte siguri dhe forcë të madhe.
Një herë, po i thosha se matka, ditën që martohet, ngjitet në ajër dhe e ndjek pas ushtria e bletëve meshkuj në përpjekje për ta arritur; vetëm një e arrin, dhëndri, bëjnë dashuri, kurse gjithë mëtonjësit e tjerë shemben dhe ngordhin.
-Vdesin të gjithë të kënaqur, po i thosha, ngaqë e ndjenë të gjithë, si të ishin një trup, ngazëllimin martesor të dhëndrit.
Por miku im ia plasi një gazi shkundullues.
-Këtë që thua, nuk e marr vesh fare; unë, dua, vetëm unë, të jem dhëndri.
Qesha:
-Unë, iu gjegja duke i kujtuar fjalën e një mistiku të dashur, unë prij duke kurorëzuar ngadhënjimtarët e tjerë. Fryma nuk quhet Unë; ajo quhet: Të gjithë ne.
Më vonë, pasi e kisha njohur më mirë, i thashë një ditë:
-Dallimi ynë i madh, Angjelos, është ky: ti beson se e gjete shpëtimin dhe shpëtove; unë besoj se shpëtim nuk ka dhe, duke e besuar këtë, shpëtova.
Mirëpo, përthellë tij, kishte zënë pusi një dobësi tejet e dhembshur, tejet e brishtë: kishte shumë nevojë ta donin e ta adhuronin. Po të mund t’ia përshkoje fytyrën ngadhënjimtare dhe sigurinë e zëshme, do të shihje një fisnik të shqetësuar, që u shtrin dorën kalimtarëve. Një shok i vjetër i tij, tepër cinik, më tha një ditë: “Hiqet si Sulltan, por është sulltaneshë”.
Shumëkush, nga xhelozia, nga smira për jetën e tij në dukje prej palloi, e quante aktor; sikur asgjë nuk besonte dhe sikur çdo gjë që thoshte apo bënte, ishte rrenë dhe krekosje. Një pallua, që i mbante pendët, vazhdimisht, të hapura; por, po ta rripje, do të gjeje një shpend të rëndomtë e të parëndësishëm.

Fragment nga “Udhëtim në Malin e Shenjtë”, botimet “Zenit”



Kazanxaqis nderohet nga grekët në Tiranë!
Niko Kazanxaqis lindi në Kretën e pushtuar nga turqit, prej së cilës i ati shpesh i thoshte: Mendja nuk është jotja, po e Kretës. I lindur në një familje, ku të atin e përshkruan të rëndë, pa buzëqeshje dhe nënën një shenjtore që mban ëmbëlsinë e tokës, – një arsye pse Kazanxaqis shprehej se zhytej në errësirën e thellë për të gjetur dritën!
Midis vullnetit dhe disiplinës së tij kur studionte në Francës, dhe duke u tërhequr pas vëmendjes së pedagogëve kur e turbullonin të shijonte të ritë e moshës, Kazanxaqis thotë: Kur e gjeta cila ishte rruga e drejtë, flokët më ishin thinjur. Dje, në aktivitetin e organizuar nga ambasada greke në Tiranë, në kujtim jetës së poetit grek, shfaqja e një dokumentari të shkurtër, dhe fjalët që e shoqëruan takimin dhanë imazhin e njohur tashmë prej Kazanxaqis. Ndërsa në një stendë jashtë sallës, shiteshin pak botime që kanë mbërritur në shqip prej tij, dhe atë më të fundit, “Udhëtim në Malin e Shenjtë”, edicion i 2013 nga “Zenit”, librin që e shkroi pak muaj para se poeti grek të ndahej nga jeta, përkthyer nga Romeo Çollaku, i cili ka shkruar dhe fjalën hyrëse. Salla, dje, në Muzeun Historik Kombëtar ishte mbushur plot në nderim të poetit, por rrallë shihje autorë apo shkrimtarë shqiptarë, ku më shumë spikateshin e flisnin greqisht që ndoshta ishin të asaj kombësie. I perceptuar si intelektual që u ndikua nga marksizmi, për Kazanxaqis mbeti deri në fund të jetës idili i lirisë, dhe dëshirës për tu bërë shenjtor. Për këtë shkruante: “Dhe kur, tek ndokush, rastiste të ndërthureshin heroizmi me shenjtërinë, atëherë ky bëhej, për mua, shembulli i njeriut”. Ky poet ka dëshmuar, se qysh fëmijë u ndërgjegjësua se kjo botë zotëron një të mirë materiale, dhe shpirtërore më e çmuar se vetë jeta, më e ëmbël se lumturia – kjo është liria! Në këtë forcë të ndjesisë së lirisë, është parë modeli i njeriut tek Kazanxaqis, si duket nisur dhe nga përvojat që pati duke parë njerëz të ekzekutuar, kur vendi i tij Kreta ishte ende në zgjedhën turke. Edhe mbi varrin e tij qëndron simbol fjala e tij, epitaf: Nuk kam shpresë e frikë nga asgjë; jam i lirë!

Violeta Murati

Google+ Followers