Gjyshja në sedilen përbri


Jorgos Skabardonis



Uji i najës

«Në të ngrëntë gjarpër helmues a shok për kokë në ta pastë me të pabesë, pi ujë naje. Por edhe merimangë, akrep a grua dinake në të pickoftë, prapë ujë naje merr e pi. Pas një ore ke për të qenë shëndoshë e mirë, do vish në vete», më thosh murgu nën hijen e manastirit të Stavronikitës, ulur në pezulin e bardhë, ndanë kroit.
Ndenji një grimë në heshtje dhe shtriqi këmbët. Sapo kishte zbritur nga një qelë majë malit dhe qe ulur të pushonte ca, para se të hynte në manastir. Ishte gjithë pluhur, gërmuq, i nxirosur prej rasës, me duar të pista, në ngjyrë okre, fytyrë të zbehtë prej yejtjeve. Si kërcënim rrinte bri meje e si shpëtim njëherësh dhe vinte erë djerse, përzier me temjan Athosi. Ende gulçonte e fliste disi prerë, duke u mbushur herë pas here me frymë, ndërsa ledhatonte gjithnjë një pagur që i varej mbi gjoks. Pak më parë e kisha pyetur ç’kishte në pagur.
«Ujë naje», vazhdoi plaku, «e bëjnë ca murgj të krishterë, thellë në Azi, afër Izraelit. E nxjerrin nga naja, që është më helmuesi i gjarprinjve. Është zvarranik i vockël, por të bën gjëmën ama. Syri nuk ta zë – me atë gjarpër, thonë, e vrau veten edhe Kleopatra. Marrin, që thua ti, malin tre murgjër, në verë, kur zë e shtrëngon vapa. Secili ka me vete nga një vegël muzikore. Hapen bokërimave të kreshtës. Gjejnë vend të sheshtë e ulen përdhe, që të çlodhen. Një copë herë nuk flasin me shoshoq. Prehen».
Plaku mori frymë thellë, ngriti sytë për të soditur arat e manastirit, që shtriheshin kundruall nesh të begata e ngjiteshin deri rrëzë maleve. Në të mëngjër, poshtë, deti rrëzëllinte nën diellin e mesditës, që kishte zënë vend pothuajse në kupë të qiellit.
«Pasi çlodhen mirë e mirë», vazhdoi ai, «murgjit ngrihen pastaj e rrinë në tri pika, në formën e trekëndëshit – shkojnë gjithnjë tre e nga tre, për nder të Trinisë së Shenjtë. Qëndrojnë në heshtje të plotë. Bëjnë kryqin e, pastaj, njëri nis, butë e ngadalë, të luajë një muzikë të ëmbël, një melodi.
Paspak, nga shkurret e nga shkarpat, nxjerr kryet, përherë me frikë, gjarpri, një najë, zvarranik ky që e do muzikën më shumë edhe se kobra. Murgu vazhdon të luajë, pa lëvizur nga vendi, po atë motiv të ëmbël. Gjarpri, pak e nga pak, fillon e merr zemër dhe, i joshur, zvarritet ngadalë drejt murgut. I avitet dhe, sapo ndodhet dy hapa larg, ky pushon së luajturi dhe, po atë çast, nis të luajë murgu tjetër.
Gjarpri shtang, pastaj kthehet e zvarritet në drejtim të muzikës, për tek murgu tjetër. Me t’iu afruar, ndalon edhe ky e ia fillon i treti. Naja vërtitet e niset drejt tij, i avitet, ndalon i treti, fillon prapë i pari e pastaj i dyti – muzika fluturon nga vegla në vegël dhe gjarpri detyrohet të përdridhet rretheqark, duke vizatuar mbi baltë qerthuj që sa vijnë e ngushtohen. Murgjit e shpejtojnë ritmin, e shpejtojnë gjithnjë e më shumë, naja tani rrotullohet në vend, përdridhet rreth trupit të saj, bëhet kutullaç e i merren mendtë, ritmi bëhet edhe më i shpejtë, i çartur, gjarpri lodhet, e lënë fuqitë, zë e çmendet, kruspulloset i pushtuar nga djajtë dhe, një çast, në dëshpërim e sipër, kafshon veten e vet. Ngaqë nuk arrin dot muzikën.
Pas disa ngërçeve», tha plaku, që tashmë po torturonte nëpër gishtrinj një rruzare të rrëgjuar, «pas disa përpëlitjeve, gjarpri ngordh. Nderet i vdekur përdhe, porsi shufër e zezë. Murgjit vazhdojnë të luajnë muzikë, duke e ngadalësuar ritmin gjithnjë e më shumë, derisa heshtin, pushojnë krejtësisht. Qetësia bie prapë gjithandej. Atëherë, njëri nga murgjit i afrohet najës së vdekur, vë dorezë në njërën dorë dhe, me kujdes, i shkul zvarranikut gjuhën dhe dhëmbin helmues. I mbështjell në një shami dhe, pastaj, gjithë murgjit marrin shtegun, për të zbritur prapë në manastir.
Atje, gjuhën dhe dhëmbin e gjarprit i vendosin në një shtambë, të cilën e mbyllin mirë e mirë. E lënë një mot e, pastaj, e hapin dhe ujin, që është bërë tashmë ujë naje, ua ndajnë murgjve të tjerë. Që ta kenë, në rast se i pickon gjarpër, merimangë apo akrep.
Kështu qëndron puna me ujin e najës», shtoi, pas një heshtjeje të shkurtër, plaku, duke më treguar pagurin që i varej në qafë. Dhe, në vazhdim, më pyet:
«Po ti, përse u ngjite gjer këtu? Për pelegrinazh apo ashtu, ngaqë të shtyu kureshtja?»
«Nuk e di, o plak», ia kthej, i zënë disi në befasi. «A s’the se uji i najës të shpëton, në të ngrëntë gjarpër, a edhe në të tradhtoftë grua, apo edhe shok për kokë?»
«Mbas tradhtisë së burrave fshihet, të shumtën e herës, Eva dhe mbas Evës gjarpri», tha me vete murgu, duke vështruar sërish drejt arave, a thua se aty ndodhej Parajsa dhe po kundronte dy njerëzit e parë tek përqafoheshin mes gjethnajave apo gjarprin tek varej prej një molle.
«Më jep atëherë, o plak, të pi nja dy gllënjka. Mbase prandaj erdha dhe unë e nuk e di. Dhe mbase, ashtu si naja që the, e kam të vështirë ta arrij muzikën. Po vallë, e arriti njeri ndonjëherë?»
«Për një çast e arrijmë muzikën dhe pastaj shket e ikën», tha i menduar plaku.
Heshti një grimë, bëri kryqin e, në vazhdim, pa u ngutur, e la rruzaren sipër pezulit, zhvari pagurin nga qafa dhe, me lëvizje të ngadalta, zuri t’i zhvidhoste kapakun.


Gjyshja në sedilen përbri
Këtu e tre muaj më parë, as më shumë e as më pak, gjyshja mori ngjyrën e kafesë dhe vdiq plotësisht. Ishte aq gjyshe, saqë nuk qe fare nevoja për autopsi – mendo që, pesë minuta para se të vdiste plotësisht, na bëri zë të gjithëve e na la shëndenë me një lëvizje të dorës.
Dje u ngjitëm gjithë farefisi në varrezë, për t’i kremtuar tremujorin.
Koha ishte bukuri; për të luajtur letra në ballkon. Varreza tejet e bardhë, mermerët rrëzëllitës, si t’i kishte larë njeri me pastë dhëmbësh.
U mblodhëm rreth varrit dhe po prisnim priftin, i cili ishte duke bekuar një varr paksa më tutje. Por do të prisnim edhe ca, sepse, pas bekimit, ai do t’i jepte uratën edhe një grumbulli tjetër si puna jonë, për një tjetër të vdekur, që ishte para nesh në radhë.
Duke ndenjur në pritje, hodha sytë, i përhumbur, përreth. Dhe thashë të çapitesha ca më poshtë, ku, mes përmendoreve të shumta, do të më zinte syri një varr, në pjesën e përparme të të cilit ndodhej fotografia e një plaku asnjëanës. Varri ishte i mbuluar cep më cep me saksi artificiale, por ajo çka të bënte më shumë përshtypje: mu në qendër, në një saksi të madhe, kishin ngulur një bredh artificial, gjithë ajo pemë, e stolisur si për Krishtlindje. E vëzhgoja i shtangur, duke u përpjekur të gjeja ndonjëfarë shpjegimi – por më kot. Bëra kryqin dhe, teksa largohesha me ngut, po vrisja mendjen për të kujtuar se në ç’muaj ishim. Për një gjë isha i sigurt: nuk qe dhjetor.
U ktheva pranë grumbullit. Mbarë farefisi pëshpëriste, kurse njëri prej kushërinjve ishte kthyer nga grumbulli i varrit tjetër dhe i shkelte syrin një vajze të veshur me të zeza, e cila i buzëqeshte.
Të gjithë në pritje.
Paspak na u afrua prifti, një plak i bëshëm, me një rasë të zezë, jo edhe aq të pastër, duke mbajtur në njërën dorë një çadër të murrme, të cilën, sipas kohës, dukej se e përdorte herë kundër diellit e herë kundër shiut. Mirëpo, në vend që të vinte tek varri ynë, sikundër na takonte, shkoi tek ai përbri, që dukej më i sërës. Ndaj dhe dy grupet zunë të bënin fjalë për çështje radhe.
Ndërsa farefisi grindej, një kushërirë më dëftoi me kokë një farefis tjetër, që iu duk i njohur dhe më tha të shkonim e t’i ngushëllonim, t’u jepnim edhe kuleçë nga ata që kishim bërë in memoriam të gjyshes, e cila, ç’është e vërteta, kuleçët i bënte të mirë.
U nisëm për atje, por, me t’u shkuar pranë, vumë re se as që i njihnim fare, ndaj dhe nuk qe e udhës t’i ngushëllonim. Ata po ndanin grurë të zier atë çast. I njajtjetuam me kokë, megjithatë, sa na panë që ishim të panjohur, na thanë faleminderit, porse grurë të zier nuk na dhanë.
Kushërira tha:
«T’u japim edhe kuleçë, për gjyshen».
«Gjersa ata nuk na dhanë grurë», ia ktheva, «përse t’u japim ne kuleçë? Ec, ikim».
Kaluam ndanë një varri të rrethuar prej studentësh të rinj, të cilët po qanin një shok. Midis studentëve, ishte edhe një çift punks. Vajza punk, me kokën të rruar, me brisqe të varur në veshë, veriga, me sytë ngjyer në të portokalltë, po qante me ngashërim. Shoku i saj punk, i mallëngjyer edhe ai, po e ngushëllonte.
Mbërritëm tek varri ynë, ku kishte ardhur, ndërkohë, prifti. Në njërën dorë, thamë, mbante çadrën dhe në tjetrën një goxha qese të tejdukshme. Duhej ta kishte për të mbledhur kuleçët që i jepnin njerëzit e helmuar si puna jonë, avaz që, s’do mend, bëhej përditë.
Padashur, pyeta veten: Ç’i bën vallë, ditë për ditë, gjithë këta kuleçë? I ha? I çon në shtëpi? Apo mos ka hapur edhe kuleçëri? – Nuk bënte ta pyesja, por, ama, kureshtja ka për të më brerë gjithë jetën, në këtë e në tjetrën.
Prifti, pra, krejtësisht ftohtë, pa kurrëfarë ceremonialiteti, e hoqi qafe ceremoninë, duke psalur ca gjëra të pakuptueshme, pa zell e shprehje, me sytë tek grumbujt e tjerë, që po e prisnin. Përmendi shpejt e shpejt disa emra edhe i dha fund.
Farefisi ishte mallëngjyer, kurse kushëriri nuk ia ndante sytë vajzës që ngacmonte qëparë e që tani po largohej.
Njëra nga tezet u hodh e para për t’i puthur dorën priftit, duke i lënë, njëkohësisht, në shuplakë një kartmonedhë, e cila u zhduk në çast pa nam e pa nishan, si në numrat e shpejtësisë.
Iu përulën të gjithë, a pothuajse të gjithë, pasi prifti nxitohej për të shkuar tek varri tjetër.
Bëmë të iknim. Disa nga burrat thanë se do shkonin drejt e në ndeshje. Disa nga tezet ndenjën të mblidhnin lëpjeta, jashtë varrezës.
U nisa për tek makina, me ndjesinë se gjyshja nuk kishte vdekur, se ishte ende gjallë. Me këtë rast, duhej të shkoja edhe në zyrën e varrimit, për të paguar këstin e fundit.
Pas gjysmë ore, e shleva edhe këtë detyrim. Teksa dilja nga zyra e varrimit, në mur, në murin e jashtëm, një i panjohur kishte shkruar me bojë:
«Në rast ringjalljeje, mund të ktheni arkivolin».
Shkova drejt makinës. Nxora çelësat, e hapa dhe hyra brenda. Gjyshja më priste në sedilen përbri. U përqafuam e zumë të putheshim gjithë zjarr në buzë. Ishte njëzet vjeçe dhe i ngjante së tepërmi sime kushërire.


Shkuma

Ra mu para shtëpisë sonë, në kryqëzimin e rrugëve Herkul e Glinos. Gjysmë metri larg bordurit të mprehtë. Në fillim, e zunë ca të dridhura të papërmbajtshme. Bereta i fluturoi dy metra më tutje. Beretë artilerie. Çizmet e rrjepura e të rënda bënin një zhurmë të thatë, teksa rrihnin asfaltin. Fërgëllonte kokë e këmbë. Sytë i kapërcyen dhe zuri të nxirrte shkumë nga goja. Shkundej, përpëlitej.
Fqinjët u mblodhën menjëherë rreth tij. Nuk ishin në gjendje të bënin asgjë. Disa gra fshihnin fytyrat, mes gishtrinjve e shihnin tek nderej, dridhej, rënkonte, shkumëzonte.
Ishte mesditë dhe dielli i fortë, drita regëtitëse, e bënin skenën edhe më të frikshme. Ushtari po keqësohej. Ishte zbehur krejt, buza kishte filluar t’i nxihej. Shkuma e jargët i dilnin me flluska përskaj buzëve dhe binin, pastaj, mbi asfalt. Nga përpëlitjet e vazhdueshme të trupit, koka e tij i afrohej gjithnjë e më shumë bordurit, që na u duk si teh gijotine.
«Është me sëmundje toke», tha njëri prej fqinjëve, «tërhiqeni, se mos përplas kokën e mbetet në vend».
Dy burra e mbërthyen për këmbësh, nga çizmet, dhe e tërhoqën tri metra larg bordurit.
Përpëlitjet sa vinin e i shtoheshin. Dukej se kriza epileptike po i afrohej kulmit.
Njëri thirri:
«Jepini të shtrëngojë në dorë diçka të hekurt!»
Zoti Nikollë, i cili kishte një garazh ca më poshtë, vrapoi e solli një çelës papagall. Iu afrua me kujdes ushtarit dhe i vendosi në grusht veglën e hekurt. Ai e shtrëngoi me një forcë të tillë, saqë, për një çast, pandehëm se do ta shtrembëronte. Kyçet e gishtrinjve iu zbardhëllyen. U përqëndrua me trup e shpirt tek hekuri, brenda hekurit. Të dridhurat po i pakësoheshin. Përpëlitjet po i bëheshin gjithnjë e më të rralla. Sytë i erdhën në vend. Filloi të qetësohej. Pështyu jargët e fundit. U kthye brinjazi dhe qëndroi një copë herë ashtu, pa lëvizur, i tulatur. Duke parë e shtrënguar papushim hekurin. Paspak u qetësua plotësisht. U shtendos. Zuri të ngrinte sytë e të na vështronte me radhë.
Pastaj, i dha trupit para dhe, ulur siç qe, filloi të shkundte, me lëvizje të ngadalta, pluhurin nga uniforma jeshile. U ngrit. Njëra prej fqinjeve i solli një gotë ujë. Nuk pranoi ta pinte dhe na tha gjithë ankth:
«Dua të kthehem në repart, në Lamia, e s’kam kokërr dhrahmie. As për të ngrënë nuk kam. Ndihmomëni».
Brenda pak minutash, kishte mbledhur nja shtatë a tetë mijëshe.
Mori beretën, e shkundi, e ngjeshi në kokë. Na përshëndeti dhe iku.
«Djali i shkretë!» tha një grua bri meje.
Mbasdite, erdhi një fqinj që punonte në Tubë e na rrëfeu të njëjtën histori. Është mashtrues, na tha. Epileptikët nuk i marrin ushtarë. Shkumën e bën me pastë dhëmbësh. S’i vjen turp!
Nuk i besova fqinjit, sepse i kisha dhënë dyqind dhrahmi ushtarit të sëmurë.
Mirëpo, pas një muaji, e pashë prapë në Neapoli, ku kisha shkuar të takoja një shok. Ushtari i artilerisë tashmë kishte veshur uniformën e aviacionit. Por shfaqja e epilepsisë që dha këtu, ishte ku e ku më e arrirë se ajo që pati dhënë para shtëpisë sime. Duket se njeriu, kësaj here, ishte në formë, në qejf, dhe po shkrinte gjithë dhuntitë e veta.
Gratë, ndanë tij, qanin me pikë të lotit. Në fund fare, të gjithë ata që ishin grumbulluar, i dhanë pare, në mënyrë që të mund të shkonte në Siros, në repart – kështu na tha. Kësaj here, në vend të Lamias, parapëlqeu një ishull.
Nuk e kallëzova. Përkundrazi, nxora e i dhashë tri qindshe, një më shumë nga ç’i kisha dhënë radhën e kaluar. Me mendimin se, me të, ndodhte ajo çka ndodh në letërsi: nuk ka rëndësi se çfarë, por se si. Nuk ka rëndësi e vërteta, por nëse shkuma, që e vërteta nxjerr nga goja, duke përdorur pastë dhëmbësh, është më tronditëse se shkuma e një epileptiku të njëmendtë.
Aviatori ngjeshi kapën në kokë. Xhepi i qe fryrë nga kartmonedhat. Na përshëndeti me buzën në gaz. Dritë dhëmbët.
Përktheu: Romeo Çollaku
Marrw nga “Fjala review”

Shwnim: Jorgos Skabardonis u lind në vitin 1953, në Selanik. Kreu studimet për filologji. Ka botuar përmbledhjet me tregime: «Sy fosfor, komandë e fortë» (1989), «Tuli i kungimit» (1990), «Ngushtësia e pëlhurave» (1992), «Gjenerali përsëri po qëndis» (1996), «Korsia anësore» (1998), «Varur nga morri» (2003), «Midis çekanit dhe Aliakmonit» (2009); dhe romanet: «Po plakem me sukses» (2000), «Uzeri Cicanis» (2001), «Shumë gjalpë në kërmën e ujkut» (2006) dhe «Gjithçka po shkon mbarë kundër nesh» (2008). Është nderuar me Çmimin Kombëtar për tregimin më 1993. Është kryetar i këshillit drejtues të kanalit televiziv shtetëror ET-3, si dhe drejton specialen letraro-artistike të gazetës «Maqedonia».

Google+ Followers