BORSALINO


Nga Roland Gjoza

Roland Gjoza


Më në fund Koleksionin e tij të mrekullueshëm e gjeta në një ankand në Paris. Ende s'ishte shitur. Isha kurioz për çmimin. Lulet e mullagës me brymë i gjeta rastësisht në Bernë në një sallon pikture. Ndërsa Borsalinon, njeriun pa fytyre e pashe në dhomën e pritjes të Kryetarit te Bashkisë në Kanë.
Qëndrova në Paris dhe dy dite te tjera për të parë si do te shkonte puna me Koleksionin. E bleu një armen, një burrë shumë i shëndoshë, shulak me kipte në majë të kokës. Thoshin se e priste avioni përjashta. Biznesin e kishte në Paris, por jetonte familjarisht në Ishull.
Borsalinon, njeriun vetë, e kishin harruar. Ai ishte piktori. E kishin shtënë në varr me kancerin e tij. Ishin kthyer në shtëpi dhe kishin hapur kasollen ne kopsht ku kishte studion. Aty ishin punët e fundit, rreth shtatëdhjetë portrete, peizazhe dhe natyra te qeta. Gjetën një letër. Ja, ç'shkruante; " Mos u nxitoni të mi shisni. Nuk fitova kurrgjë nga pikturat e mia, veç pesë vjet burg. Mos urreni njeri. Doja të hapja ekspozitën e fundit, me shprese se do të ringjallesha si Shën Llazari, po kisha shenjën 666. Dhe, kështu ndodh. Këto pune janë fryt i pesë vjetëve në qeli. Atje u bëra piktor prej kohës dhe durimit, vuajtjes dhe urisë. Prej mungesave më elementare. Mu dha mjeti i skajshëm si një armik i përbetuar dhe unë e ktheva në mik. E bëra vëlla. Kjo më shpëtoi. Prej tokës së zeze gurishte nxora këto dritëza. Nuk di sa do të ndriçojnë, por di se janë frute të mizerjes. Mos mi shisni, megjithëse ju vuani për bukën e gojës. Një bukë, një pikturë, kështu ka për të ngjarë. Atëherë ndajini në pjesë, tre vajzat dhe dy djemtë, më e vogla të trashëgojë koleksionin. Atë ndjej me dhembshurisht se është ende e vogël. Ju dhashë bukën, po verën? Verë s'ka, se Krisht s'u bëra dot. Iki nga kjo botë pa e hapur ekspozitën e fundit, që t'ju tregoja kolegëve se jam bërë dhe më i fortë, po ç'duhej tek e fundit ky gjest kryeneç për të ngjallur zili dhe mëri, më mirë kështu, i poshtëruar prej burgut, i ligështuar prej kancerit, i harruar me gjithsej. Borsalinon ia lë gruas që me duroi trimërisht gjithë ato maniera që i quaja brilante, po s'ishin veç trysni e dhunë për një të gjorë grua aq të brishtë që më shërbeu me përulësi fisnike një jetë të tërë. Unë qeshë tiran, sepse forcën e pikturës që më ndriçonte e ktheva në errësirë për të afërmin, miqtë. Shumë hoqën të më duronin. Tani që po iki, kam nevojë për shumë dhembshuri, po ajo me jepet për forcë zakoni dhe fytyrat kanë vënë maskë, se dhimbja më fort sajohet se sa ndjehet. Kam jetuar një jetë me veten, me emocionin genuin, larg shqetësimeve të vogla, harrues i vogëlimave njerëzore, i përpirë nga ëndrra për lavdi. S'kam qenë i pranishëm në asnjë lindje të fëmijëve të mi, as dija qe gruaja kishte nevoje për mua, qofte dhe për një banalitet si blerja e qumështit, e gazetës, e cigareve, sepse unë i prisja te gjitha prej te tjerëve. Jetoja thuajse me veten ne studion time. Si ne një ishull. Lexoja shume. Pija pa mase. Me pëlqenin skandalet, isha i pacipe. U bëra i padurueshëm. Sepse isha ne krize. Kjo periudhe vazhdoi gjate. Vura dore mbi gruan. Fëmijët dridheshin para meje. Kërkoja para borxh dhe si ktheja. Çoroditje pa anë e pa fund, shkaku ishte kriza ne pikture. Terri i burgut me ndriçoi. Atje e kuptova se po kapërceja diçka të plotësuar, po dilja matanë të zija fillin e një zanafille. A mund t'ia nisja nga e para, nga e thjeshta e harruar, nga e veçanta dhe konkretja, nga emocioni i një gjesti njerëzor të harruar? Iu vura te ndjek nga pas atë qe s'dija ta shikoja ashtu i mbyllur në studion time, jetën në atomin e saj, këqyrjen e harresave qe kanë shkarë prej xhepit te grisur të kujtesës. Iu riktheva emocionit. U bëra lëng loti, u zbrujta prej ngashërimeve qe i kisha pasur, po si kisha vlerësuar prej majës që me priste. S'kishte maje, po fund. Dhe fund është elementi i vogël. Ose jeta e parë milimetër për milimeter. Isha filigranisti kinez, ai piktori i perandorit qe mori urdhër prej tij qe të bënte peshkun me te bukur. Kërkoi pese vjet kohe. Qëndroi në meditim pa guxuar te hedhë gjë ne leter. Pastaj kur po mbyllej viti i peste, me një lëvizje te shpejte vizatoi peshkun me te bukur ne bote. Mendoj se këto shtatëdhjetë pune kane diçka te ngjashme me këtë histori. Po sikur të vdisnit nga uria dhe te mos mi shisnit për një kothere buke këto vepra? Ah, sa do t'ua dija për nder. Se ju jeni qorra, s'dini ç'po bëni. Me mire lypni, po mos vini dore mbi pikturat. Ose po i shitet, 1000 dollarë copa, jo me pak. Me kohë do ta kuptoni se ç'keni bërë, por do te jetë tepër vonë. E di që 666 me është vene damke. Kështu do te shuhem, po qofte amshim.."
Këtë letër e bleva unë. Se atje asgjë s'kishte mbetur. Të shtatëdhjetë punët ishin shitur për 30 aspra, siç thonë. E takova armenin në hotel dhe e pyeta për Koleksionin. E bleva për gruan, më tha. Borsalinon e kishin blerë para se te vija unë, po do ta shtije ne dore. Do t'ia shpie gruas për ditëlindje. Ky është piktor i çuditshëm, seç ka një mister, si impresionistet, i rritet vlera dita ditës. Unë jam koleksionist, s'gaboj kollaj kur i them këto fjale. Ç'ishte Koleksioni? 40 ditët e një fëmije të sapongritur në këmbë, ne te gjitha fazat e lëvizjeve gjersa mbërrin te uturaku. 40 pamje me një force si prej Mikelanxheloje në muret e Kapelës Sikstine.
Unë kam letrën, i thashë.
Ç'letër?
Atë që ka lënë para se te vdiste.
Ai u mendua.
Ajo s'ishte ne ankand.
Ia kam blerë se shoqes ne Tirane.
A e dini qe gruaja ime është shqiptare dhe ka jetuar në Shqipëri gjer ne moshën 26 vjeçare? Ajo e do shume atë vend.
E njoh gruan tuaj. Është shumë e talentuar.
O, sa me behet qejfi. A biem ne ujdi për letrën? Ajo ndoshta shkruan diçka për këtë piktor.
Me ne fund u takova me Amalinë ne një kështjellë. Ajo kishte mbetur po aq e bukur, tejet e zgjuar, me një fisnikëri fine. Ia dhashë letrën dhe ajo e lexoi. U përlot. Ai kishte blere dhe Borsalinon, autoportretin ku dukeshin vetëm buzët e shtrënguara dhe një cep syri përplotë mistike. Ishte një borsalinë e jashtëzakonshme ku rrotulloheshin gjithë mundimet e jetës së një burri. Ne atë cohë te zeze prej feltri kishte shume ekspresivitet gjer ne ngecje fryme.
Ju a kam falur, i thashë për letrën.
Ajo mu hodh në krahë dhe unë i nuhata me gjithë mushkëritë aromën e parfumit dhe taftin tronditës të epidermës së saj.
Koleksioni ishte vendosur në sallonin e madh të fëmijëve. Unë po e kqyrja me vërejtje, ndoshta dhe me buzë ne gaz, se ajo gjithashtu qeshi dhe tha;
Na i kane kërkuar 500 mije euro. Ndërsa Borsalinon 1milion. Nuk i shes, pres kohe me te mira.
Dhe te mendosh se ato u shiten për një krodhe buke, thashë, po ajo s'ma vuri veshin.
Hëngrëm dreke lart ne bedena dhe pame detin. Pastaj erdhën muzgjet me një drite te manushaqtë dhe dielli i madh i gushtit ishte aq shprehës e i shtanget sa te shtinte friken.
Te të shkoje mendja te ai piktor qe ka vdekur, thashë përsëri.
Piktorët vdesin, tha ajo. Më te mëdhenj janë pas vdekjes. Po ky është piktor i jashtëzakonshëm. Me ka tronditur, veçanërisht me Borsalinon. Një autoportret aq shprehes me një grime tipare, një portret borsalino, i humbur në atë borsalino, një njeri si i vrare nga maniera. Mu duk se e kishte kapur tipin, atë tipin e njeriut që rrëshqet si gjarpri e zor te kapet plotësisht. Nuk do ta bënte romanin. Jo, nuk me besohej, veç do ta bluante për një kohe te gjate dhe s'do te ulej kurrë për ta shkruar. Këtu kishte perëndime shume te bukur. S'të bëhej të ikje.
U ktheva ne Tirane dhe bëra këmbë te gruaja e piktorit. Po ajo shtëpi. Po ai kopsht i lënë pas dore. Studioja e paprekur, e mbushur me pluhur dhe cerga të mëdha merimangash. Atje ishte paleta me bojëra te shtrydhura, te thara, kavaleti, muret bosh, kishin mbetur vetëm gozhdet. Ca gozhde te ndryshkura, qe mu duken se pikonin gjak.
S'ju ka mbetur më asgjë?
Asgjë.
Askush nuk ka ardhur me?
Një grua. U ul këmbë mbi këmbë, piu një cigare duke pare muret bosh. Ishte shume e bukur. Me puthi. Ishte shume e dashur. Ia dhashë të gjitha fotografitë. Ç'më duheshin?!
Sa fotografi ishin?
Shume, mbi njëqind. Ç'ti doja, unë jam 88, e sëmurë. S'më bëjnë me as sytë, as këmbët, as duart. Aty ishin dhe pikturat se ai i fotografonte.
Kaq?
Kaq.
Pastaj iku?
Pastaj iku.
Paska ardhur, mendova dhe paska marrë fotografitë, për te cilat askujt si kish shkuar neper mend. O, u përmend ajo, kam borsalinon origjinale, tani mu kujtua. Po ju beri pune, merreni.
Ishte po ajo borsalino, e shtypur prej duarve te tij. Do t'ia kisha dhënë asaj, po s'mu kujtua. Me pyeti e shkreta, po unë isha si përgjumësh. Ju thashë se ishte shume e bukur dhe dukej grua e zgjuar.
Shtëpia ishte tej mase e varfër, vinte një ere prej asgjëje, me e pikëllueshmja erë, si një grahmë e fundit. Në mure asgjë. Sikur këtu asnjëherë të mos kishte jetuar një piktor i madh.
Faleminderit për borsalinon, do t'ia dërgoj asaj gruaje, i thashë.
Pse, e njihni?
Isha ne shtëpinë e saj ne France, ne ishull. Koleksionin e fëmijës dhe Borsalinon ajo i ka blere ne ankand. Letrën ia dhurova unë. Asaj i shkëlqyen sytë. Ishte një si drite qesëndie e një njeriu qe s'ka besuar kurrë. Tundi kokën. E dija qe ne atë shitje të nxitimte për një cope buke kishte dhe shume mëri, hakmarrje për piktorin, qe si kushtoi vëmendje.
E ku di unë nga këto, shtoi me një padurim nervoz. Ndoshta ishte koha që te ndaheshim. Po ajo me ndoqi. Bleu në qoshk një shishe kos dhe një gjysmë buke të zeze. Duart, përplot me damarë të kërcyer blu me blana mavi, i dridheshin. More, pëshpëriti, ajo grua seç më la një si kartë përpara se të shkonte. Shikoje njëherë dhe me thuaj, se s'më bëjnë sytë. Ishte një çek prej 70 mije euro. 1000 euro për çdo punë, siç e kishte lënë piktori ne letrën testament.
Bëlbëzoi diçka nëpër dhembe, beri kryqin dhe u zbut e u be si foshnje. Iu kthjellua te parit, iu hollua lekura, i ndriti si neper mjerim një shkëndijëze përdëllimi, natyrisht për atë qe kish pasur burrë dhe si pat besuar.
Ndoshta ishte hera e parë qe po i besonte.
Ia dërgova borsalinon Amalisë dhe ajo më ktheu këtë përgjigje, pasi me falënderonte për gjestet e mia altruiste; "E shita 2 milion.." E kishte fjalën për autoportretin. Piktori ende s'kishte varr, vetëm një tra kryq ku qe sajuar me gozhdë emri i tij.

Nju Jork 2011

Google+ Followers