Maupassant, të jesh modern!

Nga Luan Rama

 (Maupassant, një dritë e bardhë meteori e rrufeje!)



Vitet e fundit, jo vetëm televizionet dhe kineastët e kinematografisë, por edhe autorët e teatrit francez i janë kthyer veprës së Guy de Maupassant, (Gi de Mopasan), veçanërisht tregimeve të tij, duke na sjellë vepra që tingëllojnë me një modernitet të thekshëm. Ndoshta dikush mund të habitet që artistë të këtij fillim mijëvjeçari t’i rikthehen një autori të shekullit XIX, por të kthehesh te Maupassant, është njëlloj si të kthehesh te Gustave Flaubert, autori i Madame Bovary, apo i atyre tregimeve të pakta, (Trois contes), që kanë mbetur në historinë e letërsisë botërore si kryevepra të vërteta. Pra, t’i rikthehesh sot autorëve si Maupassant dhe Flaubert, do të thotë t’i drejtohesh modernitetit, pasi moderniteti te këta autorë qëndron jo vetëm në gjenialitetin e stilit të tyre, por dhe të botës që ngërthejnë, të universales që përcjellin, të asaj bote njerëzore aq komplekse që përkon aq pranë me botën që përjetojmë. E kështu të duket se moria e tregimeve të tij i ngjan një miniere ari, ku artistët e sotëm duken si ata eksploratorë që kërkojnë në minierat e dikurshme të braktisura, ku në tunelet e nëndheshme, në ato labirinte gjysmë të errta që kumbojnë, ata kërkojnë mineralet e rrallë që shndrisin ende në to. Ata kërkojnë personazhe, karaktere, drama sa të habitshme aq dhe të dhimbshme, ku pikëtakohen bashkë komedia, e qeshura e hidhur, e pabesueshmja, inkoshentja dhe tragjedia dhe ku ankthet dhe përpëlitjet ekzistenciale na fusin në një botë që përjetojmë edhe sot.
Krahas Balzac, Guy de Maupassant është nga autorët më prolifik të letërsisë franceze të shekullit XIX, duke trajtuar mikrokozmosin njerëzor që e rrethonte: aty janë dyqanxhinjtë, (Dy miq), meskinët, (Trashëgimia), gazetarët e korruptuar, (I mbaruar), aty janë bursa, opera, bordellot, vaniteti i zonjave mondane dhe kurtizanet shpirtëgjëra, pra aty është ai, si një kronist e tregimtar i mrekullueshëm i kohës që jetoi dhe i jetës që gëlonte në të gjithë përmasat dhe përpëlitjet e saj. Tregimi Pére Millon, (Ati Millon), është sa një tregim i thjeshtë, aq dhe dramatik, dhe si ai janë shumë të tjerë. Maupassant mendonte se “artistët të mëdhenj janë ata që i imponohen njerëzimit”, që japin “një vizion personal të botës që i rrethon”.  Dhe ai shtonte: “Nëse kemi një origjinalitet, ne duhet ta shprehim atë. Nëse nuk e kemi, duhet ta krijojmë… talenti është një durim i gjatë”. Për ne që e kemi lexuar fshehurazi Boule de Suif, (Topi me dhjamë), në kohën totalitare, ky personazh, ashtu si dhe ai i tregimit Shtrati 29, (Le lit 29), na kanë tronditur me dramën që trajtonin. Irma e bukur, e dashuruar pas një kapiteni, gjatë luftës me prusianët, kjo kurtizane e kolme bëri “luftën e saj”, duke u dhënë me vetëdije sifilisin qindra oficerëve prusianë, në mënyrë që dhe ajo të luftonte kundër tyre. Por atë e vret më shumë përbuzja e kapitenit që kthehet nga lufta se sa vdekja e sigurt që e kërcënonte né spital. Këtë vëllim tregimesh Maupassant e botoi në një kohë kur e kërcënonin proçeset për “cënimin e rendit moral” nga tregimet e tij, ashtu siç dikur ishte dënuar Flaubert nga botimi i Madame Bovary. Por kur Flaubert e kishte lexuar dorëshkrimin e këtij libri, ai i kishte shkruar mbesës por dhe mikut të tij: “Është një kryevepër dhe unë e peshoj këtë fjalë kur e shkruaj: një kryevepër kompozicioni, i komedisë dhe i vëzhgimit… Po djalosh, është shkruar me një dorë mjeshtri!…” Maupassant ishte një shkrimtar, i cili preku një botë që do ta bënte për vete, një botë makthi, haluçinacioni, shpërfytyrimi njerëzor, ku sa më shumë zhytej në të, aq më shumë ai e kuptonte se nuk mund të rikthehej më. Ç’ndodhi vërtet me Maupassant?

Artisti-viktimë

Guy Maupassant është një nga rastet më të veçanta të letërsisë franceze, edhe pse shkrimtarë të tjerë si ai vuajtën tmerrësisht : Nerval vari veten; Baudelaire, vitet e fundit vuajti nga haluçinacionet, pa harruar Van Gogh, që një pasdite, para kavaletit të tij do të qëllonte veten për vdekje. Arti ishte mbijetesë, por dhe një delir që i çonte ata drejt vdekjes. Një nga kritikët francezë të asaj kohe, Pol Neveux, e cilësonte Maupassant-in si “pesimistin më të madh të letërsisë franceze”. “Për të, – shkruante ai, – natyra, kjo nënë e madhe dhe e verbër, është e tmerrshme, e pabesë dhe mizore. Njeriu është gjithnjë në një gjëndje të egër. Qytetërimi është një maskë iluzore e barbarisë që kriset çdo çast nga forca kafshore e instinktit… Fataliteti e dhunon turmën njerëzore. Eshtë mjerimi i përjetshëm për të cilën shkruan Flaubert… ” Pasi kishte shkruar tregimin Nëna e egër, rreth pushtimit prusian më 1884, Maupassant pati një ëndërr, një kushmar të vërtetë, të cilën ai do ta tregonte:  “Ishte një ëndërr shumë e qartë. Një pasdite të bukur, po ecja në rrugët e Parisit… Megjithatë një atmosferë e pashpjegueshme rëndonte mbi qytet dhe unë ndjeva të më kapte një ndjenjë ankthi. Nuk di se si por unë u ndodha në sallën e kafenesë së madhe të bulevardit. Qëndroja në një tavolinë e para meje rrinte kamarieri Jacques. I kërkova diçka freskuese. Ai bëri sikur iku dhe unë ula vështrimin dhe pashë mbi tavolinën e mermertë një kanë me ujë. Pas një çasti ngrita sytë dhe e pashë sërish Jacques aty ku ishte. Por për çudi nuk ishte Jacques. Ishte një kamarier tjetër, me të njëjtin shtat e përparëse, në kokën e të cilit kishte një kaskë prusiane prej hekuri. Ai mbante një mjekër të kuqërremtë dhe të dëndur si të prusianëve. Buzëqeshte me një gojë që i hapej gjer tek veshët dhe sytë e tij si prej fajance, shkëlqenin në mënyrë të çuditshme. Sapo u shkunda që të iki, pashë se rreth meje, gjithë salla ishte mbushur me prusianë. Në rrugë, një turmë e pafund ecte ngadalë dhe ngado shkëlqenin ato kaska të tmerrshme. Papritur përballë pashë Alexandre Dumas, (biri), dhe u habita. Koka e tij ishte mbuluar gjithashtu nga një kaskë me majë. “Ja, më së fundi ata bënë që ne të gjithë të mbajmë nga një kaskë!” – tha ai dhe u largua duke bërë shenja me duar. Ndërsa unë vrapova…”

Ky kushmar nuk ishte thjesht një delir, por Maupassant kishte shkruar aq shumë kundër pushtuesve prusianë dhe aq shumë shkruanin në Prusi kundër këtij shkrimtari, duke kërkuar ndëshkimin e tij, saqë prusianët ishin kthyer në një makth për të. Maupassant po jetonte tashmë një jetë të turbullt dhe në një kaos të madh shpirtëror, edhe pse tashmë, pas Flaubert, konsiderohej si një nga shkrimtarët më të fuqishëm të kohës së vet. Kjo trallisje, shfaqet dhe në një nga tregimet, e titulluara “Lui?”, (Ai?). Lexuesi kupton ankthet e tij për një prani tjetër, të padukshme. Personazhi ka frikë nga vetvetja, frikë nga frika, nga kthimi i një haluçinacioni që ka patur një natë, kur ishte kthyer në shtëpi, si një beqar që ishte. Ishte pamja e një miku të tij që këmbëzbathur ngrohte këmbët pranë oxhakut. Kur ai i ishte afruar dhe e kishte prekur në sup, dora e tij kishte prekur thjesht drurin e ftohtë të kolltukut…. Kjo gjë e kishte trembur. “Vallë kush do të ishte zgjidhja për të? – pyeste veten ai. Martesa? Jo!” Maupassant nuk e imagjinonte veten të martuar, siç e shkruan dhe vetë: “Më shumë se kurrë, unë e ndjej veten të pa aftë të martohem dhe të dua një femër, sepse menjëherë do t’i dua gjithë të tjerat. Do të doja të kisha njëmijë krahë, mijra buzë për të shuar njëherësh dëshirat e një ushtrie qëniesh të këndshme dhe pa ndonjë rëndësi… ”

Kur i filluan haluçinacionet këtij dashnori të madh, i cili provoi gjithçka nga bota femërore, ai shkroi tregimin e famshëm La Horla, por më parë me pseudonimin e tij “Maufrigneuse”, ai shkroi një artikull të shkurtër në gazetën ku shkruante gjithnjë, Gil Blas. Artikulli titullohej Letra e një të çmenduri, një letër që Maufrigneuse ia dërgonte doktorit, duke i treguar për vuajtjet e tij shpirtërore, me kërkesën që ta mbyllë ndoshta në një spital që të marrin fund haluçinacionet e tij. “Vallë jam i çmendur?… – i shkruante ai, – Më shumë se çdokush tjetër, unë i ndjej këta kalimtarë mbinatyrorë që ecin krahë meje… Janë qenie apo mistere?… Netë të tëra qëndroj palëvizur, ulur në tavolinën time, me duart në kokë, duke ëndërruar për ata. Shpesh kam menduar që një dorë e paprekshme apo një trup i pakapshëm, me prekte lehtë flokët. Por ai nuk më prekte, pasi nuk ishte prej mishi, por me një përbërje të panjohur”… Ky njeri i shkruante mjekut se sa herë gjendej para pasqyrës, ai shikonte apo i dukej se vështronte dikë tjetër, jo vetveten. “Dhe në këtë pasqyrë, – vazhdonte ai, – fillova të shoh pastaj imazhe të hazdisura, monstra, kufoma të tmerrshme, lloj-lloj kafshësh të frikshme, qenie të llahtarshme, tërë ato imazhe të pabesueshme që janë makth i shpirtrave të çmendura. Ja pra rrëfimi im i dashur doktor. Thomëni, ç’duhet të bëj?”… Ky është në fakt rrëfimi i vetë gjëndjes shpirtërore të asaj çka Maupassant përjetonte në ato kohë. Ishte një gjëndje e trazuar, kushmari, një përpëlitje e pafund.

Një vit më vonë ai shkroi tregimin La Horla, ku Horla është një personazh qiellor i ardhur në tokë dhe që ka hyrë brenda tij. Ai kërkon ta heqë qafe me çdo mënyrë, do ta largojë, madje i vë zjarrin shtëpisë, por Horla i shmanget. Dhe Maupassant shkruan: “Ai nuk ka vdekur… atëherë, atëherë, do më duhet ta vras!… Ashtu si personazhi i tij në tregim, edhe Maupassant filloi të vështronte veten në pasqyrat e shtëpisë dhe duke vështruar në to, ai nuk shikonte asgjë, veç një boshllëk. Ja pse dhe ai, si tek La Horla, zgjidhjen e sheh tek vetëvrasja, në mënyrë që t’i shpëtojë degradimit. Dhe për këtë në fillim është tepër i qartë. Novelën e tij ai e fillon me këtë dialog me një murg: “I thashë murgut: – A besoni ju?” – Ai mërmëriti: – “Nuk e di!” I thashë përsëri: -“Po të ekzistonin qenie të tjera rreth nesh, ne do kishim patur rast t’i shikonim?”… – Por ai mu përgjigj: – “Vallë a i shohim ne të njëqind mijë pjesët e asaj që ekziston? Shikoni erën që është forca më e madhe e natyrës, ajo që përmbys njerëzit e ndërtesat, që ç’rrënjos pemët dhe arrin të ngrejë male dallgësh të mëdha, duke shkatërruar shkëmbinjtë e brigjeve dhe duke flakur tutje anijet e mëdha. Pra këtë erë që vret, që fërshëllen a e shikoni? A mund ta shikoni? E megjithatë ajo ekziston!”… Kjo frymë ekzistenciale ngërthen gjithë tregimin, çka është vetë bota e Maupassant: “16 gusht. – shkruante ai në këtë novelë, në vetë të parë. – Po flija dhe hapa sytë. Në fillim nuk pashë asgjë. Pastaj, papritur, mu duk se një fletë e librit të hapur mbi tavolinë u kthye vetë. Asnjë lloj flladi nuk frynte nga dritarja. Atëherë, i habitur, prita. Pas rreth katër minutash pashë një faqe tjetër që lëvizte dhe binte mbi të mëparshmen, sikur një dorë ta shfletonte… është ai, Horla, është obsesioni im që më bën të mendoj këtë çmënduri. Ai është brënda meje, po bëhet shpirti im. Do ta vras!… Dhe më pas ai shton: “19 gusht. Do ta vras. E pashë. Mbrëmë u ula në tavolinën time dhe bëra sikur shkruaja, tepër i përqëndruar. E dija që do të vinte rrotull rreth meje, aq pranë sa mund ta prekja, ta kapja. Dhe atëherë… atëherë do të kem forcën e të dëshpëruarve, do të kem duart e mia, gjunjët e mij, gjoksin tim, ballin, dhëmbët e mia për ta mbytur, për ta kafshuar e copëtuar. Dhe unë u ngrita me duart e hapura, duke u kthyer aq shpejt sa desh rashë… Ishte mesditë dhe nuk e gjeta veten time në pasqyrë. Ajo ishte bosh, e thellë, plot dritë. Imazhi im nuk ishte aty edhe pse unë isha ballë saj… ”

Kjo vepër u botua në 17 maj të vitit 1887, ku i bashkëngjiteshin dhe tregime të tjera. Atë kohë atij i propozuan urdhrin e Legjionit të Nderit, por ai nuk e pranoi. Në këtë periudhë ai fillon të vuajë pareshtur, dhimbje të ndryshme trupore dhe pagjumësi. Drita filloi t’i vriste sytë dhe ai filloi të pëlqente natën, errësirën, qiellin e mbrëmjes, siç i shkruante dhe në një letër nënës së tij, të cilën e adhuroi gjer në fund të jetës: “E dua natën me pasion. E dua siç duam atdheun apo të dashurën, me një dashuri instinktive, të thellë, të padukshme. E dua me të gjitha ndjenjat, me sytë e mij që e shikojnë, me aromën e saj që e thith, me veshët e mij që dëgjojnë heshtjen e saj, me gjithë trupin që errësirat përkëdhelin… Dita më lodh dhe më mërzit. Ajo është brutale dhe e mërzitshme. Ngrihem me vështirësi dhe vishem me përtesë. Dal jashtë i dëshpëruar dhe çdo hap, çdo lëvizje, gjest apo fjalë, çdo mendim më lodh aq shumë, sikur të ngreja një barrë të tmerrshme. Por kur dielli shkon drejt perëndimit, një gëzim konfuz e pushton gjithë trupin tim. Atëherë zgjohem e gjallërohem. Sa më shumë hija zgjatet, aq më shumë ndjehem dikush tjetër, më i ri, më i fortë, më i zhdërvjellët dhe më i lumtur. Shoh hijen që shtohet në qiell: ajo e përmbyt qytetin si një valë e pakuptueshme dhe e padepërtueshme, ajo fsheh, fshin, shkatërron ngjyrat, format, pushton shtëpitë, qeniet, monumentet, me prekjen e saj të pa perceptueshme…”


Ikja si rrufeja

Diku Maupassant kishte deklaruar se ai “do të dilte nga letërsia, ashtu si rrufeja”! Vallë mendonte ai për përpëlitjen e madhe të tij, për rrufenë që do t’i binte? I pushtuar nga haluçinacionet, me dhimbje të shumta stomaku, Maupassant shkonte nga një klinikë në tjetrën, nga një stacion termal në tjetrin, në mënyrë që të gjente një lloj paqeje, por asgjë nuk e qetësonte shpirtin dhe trupin e tij. As morfina dhe as eteri që merrte në doza të mëdha. Rrufeja e qëllonte vazhdimisht. “Mendoj të vras veten, – thoshte ai… Jam i humbur, jetoj në agoni!” Me sa duket sifilisi i marrë nga dashnoret e tij të shumta, kurtizane e markeze me emër, e kishte pushtuar trurin e tij. Në një nga letrat, ai i shkruante nënës së tij: “Ndjehem i dërmuar nga ndjesia e misterit të përjetshëm në gjithçka… Çdo vend që jetojmë, kthehet në burg. Oh, duhet tu ikësh, tu largohesh vendeve të njohura…” Jo rrallë ai fliste përçart dhe thoshte se mishi dhe kockat e tij ishin mbushur me kripë, madje se edhe pështyma e tij ishte plot kripë. “Truri im është i mbushur me kripë dhe natën ajo më rrjedh nga goja si një lloj balte e bardhë…” Një ditë ai i thotë maxhordomit të tij Tassart, siç kujton ky i fundit në kujtimet e botuara për vitet që kaloi me Maupassant: “Fantazma që më doli përpara në dhomë isha unë vetë. Më erdhi pranë, por nuk më foli. Vetëm se ngriti supet me përçmim. Nuk më sheh dot me sy… Shiko, natën duhet t’i mbyllësh të gjitha dritaret!” Ai kishte frikë nga fantazma e tij. Në një letër që i dërgonte një mikeshe, ai shkruante: “A e dini ju se duke fiksuar sytë për një kohë të gjatë mbi imazhin tim në pasqyrë, nganjëherë e humbas nocionin se jam unë. Në ato momente kur gjithçka trazohet në shpirtin tim, më duket e çuditshme të shoh në pasqyrë atë portret që nuk e njoh më. Atëherë më duket kureshtare të jem ai që jam, d.m.th. dikush. E ndjej se nëse kjo gjendje zgjat, dhe një minutë më shumë, do të bëhesha i çmëndur. Truri im do të boshatisej pak nga pak nga mendimet… ” Një ditë tjetër, një miku të afërt i kishte thënë: “Një rast në dy, kur kthehem në shtëpi, unë shoh sozinë time. Hap portën dhe shoh vetveten të ulur në kolltuk. E di që është një haluçinacion…”

Mjekët që e mjekojnë janë të shumtë. Pothuaj të gjithë janë në një mëndje për diagnozën: “menengjit encefalit sifilitik”, pra me origjinë veneriane. Në dhjetor të vitit 1891, duke ngrënë drekën me maxhordomin, atë e zuri një kollë e fortë sa gati u mbyt. Menjëherë i tha maxhordomit se ishte një pjesë e kurrizit të peshkut që i kishte kaluar në mushkëri. Atëherë maxhordomi i tha të pinte çaj të nxehtë. Sapo e piu, shkrimtari i kishte thënë: “Tani shpëtova!” Të nesërmen, ai shkoi të marrë jahtin e tij që e kishte pagëzuar “Bel Ami”, si romanin e tij. Rrugës për në mol takoi një mik të cilit i tha: “Po vdes. Besoj se do të vdes pas dy ditësh.” Një ditë më vonë shkoi të takonte nënën e tij, por nuk foli asnjë fjalë me të.  Kishte humbur në botën e tij. Mëngjesin tjetër i erdhi mjeku ta vizitojë, por ai ishte futur në një vaskë dhe e priti duke u larë. Diskutoi me të, duke menduar gjithnjë se si zakonisht ishte në divan. Disa ditë më vonë, pas një krize, maxhordomi provoi ushujzat në trupin e Maupassant-it, çka atë e qetësuan. Në mbrëmje, një postier solli një letër nga “Zonja gri”, (një nga të dashurat e tij që e ndiqte vazhdimisht). Në mesnatë maxhordomi dëgjoi zhurmë nëpër shtëpi. Kur u ngrit, e gjeti Maupassant me revole në dorë, duke dashur t’ia hiqte vetes. Por maxhordomi ia kishte hequr fishekët që më parë. Atëherë Maupassant rrëmbeu diku aty afër një thikë të vogël, me të cilën hapte zarfat dhe e nguli në fytin e tij duke prerë një nga arteret. Pastaj shkoi nga dritarja dhe donte të hidhej, por kanatet e saj ishin të mbyllura. Ai kërkonte t’i hapte ato me forcë, duke klithur. Pas pak, marinari i “Bel Ami” që kishin njoftuar me urgjencë, erdhi dhe e gjeti të mbytur në gjak: “E shikon François. Preva grykën. Një akt i vërtetë çmendurie!”… Më pas erdhi mjeku, i cili e fashoi. Siç kujton këtë skenë maxhordomi i tij, pas ikjes së mjekut, Maupassant kishte ardhur në vete dhe filloi atij t’i kërkonte falje, e po kështu dhe marinarit të jahtit të tij. Pastaj kishte fjetur. Por në mbrëmjen e së nesërmes, papritur ai i kishte thirrur maxhordomit: – “François! Eshtë shpallur lufta!” Që ta qetësonte, maxhordomi ia kishte kthyer se nisja për në front do të bëhej të nesërmen në mëngjes… Maupassant jetonte me kujtimet, me luftën kundër prusianëve. Por gjithnjë e më shumë mjekët mendonin se duhej çuar në një spital psiqiatrik. Por nëna e tij, Laure, hezitonte. Më së fundi ajo pranoi. Vendosën ta çojnë tek doktor Blanche në Paris. Për herë të fundit e çuan të shohë jahtin e tij “Bel-Ami”. Duart i ka të lidhura, por të mbuluara nga pallto që mos ta shohin të tjerët. Grykën e plagosur e ka të lidhur gjithashtu me një shall. Dy marinarët e tij e shohin me lot në sy. Guy do tu thotë diçka, por nuk mundet, veçse lëviz buzët. Infermieri e mori dhe e çuan tek stacioni i trenit. Pranë tij dhe maxhordomi Tassart. Ishte data 6 janar 1892. Një doktor e priste në stacionin e trenit “Gare de Lyon”, në Paris.

Fundi i një kalvari

Jo pak herë kam kaluar pranë klinikës ku ka vdekur Maupassant. Ajo ndodhet diku pranë ndërtesës së madhe të Radio-France, buzë lumit Seine. Aty ndodhej klinika e doktor Blanche, ku atë e vendosën. Një vilë tipike, që ende ka brenda vetes misterin e banorëve të dikurshëm të saj.

Aty kishte hyrë pacienti Maupassant, për të mos dalë më. Aty, para portës së madhe dhe rreth mureve përgjonin gazetarët parizianë për të dhënë lajmet rreth shkrimtarit. Maupassant ishte bërë tashmë një legjendë. Guy ankohej se dikush i kishte vjedhur gjysmën e dorëshkrimit të Angelus, një dorëshkrim 30 faqesh, një perlë e pambaruar, të cilin ai nuk arriti ta mbaronte dhe që shpesh kishte dëshirë t’ua lexonte të tjerëve, miqve të tij të afërt dhe së pari admirueseve të tij: aktore, balerina, dukesha dhe kurtizane me emër. Shkrimtari herë është i qetë dhe herë me haluçinacione. Dikur në këtë ndërtesë kishte jetuar princi dhe princesha Lamballe. Aty e kishin copëtuar dhe i kishin prerë kokën princeshës. Vallë Maupassant e dinte? Shpesh i dukej sikur e thërriste miku i tij i shtrenjtë, Gustave Flaubert, i cili kishte vdekur një dekadë më parë. Një ditë ai i deklaronte maxhordomit: “Dje pasdite, Zoti i është drejtuar nga maja e Eiffel-it popullit të Parisit, duke u thënë se Maupassant është biri i Zotit dhe i Jesus-Christ”. Një tjetër ditë, i mbështetur pas murit të dhomës, ai mërmëriste, duke iu drejtuar të vëllait: “Hervé, Hervé, Duan të më vrasin! Digjini të gjitha letrat! Vritini xhandarët! Pastaj njoftoni nënën….” Disa orë më vonë ai e shau maxhordomin pse ai i kishte“dërguar Zotit një letër, duke e akuzuar atë se paska torturuar një pulë dhe një dhi…” Madje akuzonte dhe kuxhinjerët e klinikës se i kishin hedhur kafes së tij sulfat hekuri që ta helmonin. Më 4 shkurt, papritur, ai u tha atyre që kishin ardhur për ta parë : – “Më vishni që të marr trenin për të shkuar në purgator!”… Unë do të vras gjithë djajtë!
Disa ditë më vonë ai u tha!: “Jesus Christ ka fjetur në shtrat me nënën time! Unë jam biri i Zotit!”

Por tashmë Maupassant është shumë i drobitur nga sëmundja e tij. Ai nuk ka fuqi as të mbllaçitet, të hajë, aq sa fillojnë ta ushqejnë me një sondë. Më 8 mars ai vendos të mos urinojë më: “Nuk duhet bërë shurra kur je në agoni!” – thoshte ai. Por dhe urinën ia nxjerrin me sondë. Kur e shikon këtë, ai u thotë se ka diamante, se gurët në veshka i janë kthyer në diamante: “Vërini në kasafortë!” – u klith ai. Tashmë, i kthyer nga muri, shpesh ai fliste me murin, duke iu drejtuar bardhësisë së murit të ftohtë. Në mur ai shikonte personazhe imagjinarë: bankierë, agjentë të bursës, batakçinj, tregtarë, shkrimtarë… Pranvera kishte nisur të afrohej. Në oborrin e klinikës kishte diell. I shoqëruar nga infermieri, ai dilte në kopshtin e klinikës, shëtiste, ngopej me diellin dhe ngulte në tokë shkopinj duke thënë: “Le t’i mbjellim këtu. Vitin tjetër do të gjejmë Maupassant-ë të vegjël!… Në qershor i filluan krizat epileptike. Më 6 korrik ai ra në koma. Por më pas, papritur, për një moment ai hapi njërin sy, lëvizi dorën dhe menjëherë vdiq. Kështu largohej nga kjo botë autori i Topit me dhjamë, Horla, Një jetë, Më e forte se vdekja apo Bel-Ami, i cili nuk kishte dashur të varrosej me arkivol, por veçse me rrobat e trupit, pasi donte të njësohej me token mëmë. Mbi varrin e tij në varrezat e Montparnasse, ishte Zola që do të fliste e po kështu Alexandre Dumas, (biri), Mallarmé, vëllezërit Goncourt, Hector Malo… Dumas do të thoshte: “Nëse atë e kuptuam dhe e deshëm që në orët e para të tij si shkrimtar, kjo ndodhi sepse ai kishte shpirtin francez, sepse ai ishte qartësia, thjeshtësia, forca… ” Por Maupassant do të mbetej në botën letrare më shumë si një modern, pasi kryeveprat e tij i flasin gjithnjë kohës sonë. Në të gjallë të tij, Maupassant kishte deklaruar: “Unë hyra në jetën letrare si një meteor dhe do të dal që andej si një rrufe!”… Po, Maupassant, me ikjen e tij, la pas shumë dritë, një dritë të bardhë meteori e rrufeje!

Google+ Followers