Letër Horacit


 Josif Brodski


Joseph Brodsky (1940-1996)


I dashur Horac,
Nëse ajo që na shkruan Svetoni për veshjen e mureve të dhomës tënde të gjumit me pasqyra, që të shijoje qejfin në çdo anë, është e vërtetë, atëherë kjo letër mund të të duket pak e marrë. Nga ana tjetër, mund të të zbavisë ardhja e saj nga një cep i botës, qenësinë e të cilit as nuk e prisje kurrë, dhe vetëm nja dy mijë vjet pas vdekjes sate. Jo keq për një pasqyrim, apo jo?
Ke qenë të paktën 57 vjeç, ma ha mendja, kur vdiqe në vitin 8 p.K., edhe pse nuk ia kishe idenë as për K. Vetë, apo për ardhjen e mijëvjeçarit të ri. Sa për mua, tani jam 54 vjeç; po kështu dhe mijëvjeçarit tim, edhe ca vite i kanë mbetur. Çfarëdo rirregullimi gjërash të ketë në dorë e ardhmja, asnjë syresh nuk e parasheh. Kështu që mund të flasim, ma merr mendja, si burri me burrin, Horac. Dhe po kaq mirë, mund t'ia filloj me një histori të llojit intim.
Mbrëmë në shtrat, po rilexoja Odet e tua, dhe ndesha në atë të mikut tënd poet, Rufus Valgius, ku ti rrekesh ta bindësh të mos qahet aq shumë për vdekjen e të bir (sipas disave) apo të të dashurit (sipas ca të tjerëve). Për disa stanca, ti vazhdon me shembujt e tu, duke i thënë atij se Kështu-e-kështu humbi një njeri e Ashtu-e-ashtu një tjetër, pastaj i sugjeron Rufusit që ai, si një lloj vetëterapie, të angazhohet në lavdet për triumfet e reja të Augustit. Ti përmend disa pushtime të fundit, mes tyre dhe zhvatja e disa territoreve nga Skithët.
Aktualisht, duhet të kenë qenë Gelonët; po s'ka rëndësi. Sa për të qeshur, këtë ode nuk e kisha ndeshur më parë. Njerëzit e mi - le të themi, si mënyrë të foluri - nuk përmenden kaq shpesh nga poetë të naltë të lashtësisë romake. Me grekët ndryshon puna, përderisa me ta kemi ca të përbashkëta. Po edhe me ata madje, s'i kemi punët dhe aq mirë. Disa fragmente te Homeri (prej të cilëve Straboni mandej ngjizi një mrekulli!), një dyzinë rreshtash nga Eskili, jo dhe aq shumë te Euripidi. Referenca që vijnë e ikin, në thelb, por nomadët nuk meritojnë më shumë. Nga romakët, mendoja unë, vetëm i shkreti Ovid na e vinte veshin; po atëherë ai s'kishte rrugë tjetër. Tek Virgjili nuk ka për ne pothuajse asgjë, për të mos përmendur këtu Katulin apo Propercin, a Lukrecin. Dhe tani, hap veshët e dëgjo, një copëz në tavolinën tënde.
Ndoshta, mendoja me vete, po ta ngacmoja rëndshëm atë, mund të gjeja të përmendej për atë pjesë të botës në të cilën gjendem tani. Kushedi, mund të ketë qenë një fantazi e tij, një shajni. Për sa i përket kësaj çështjeje, gjëra të tilla ngjasin.
Por ti kurrë nuk ke qenë imagjinues. Ekcentrik, i paparashikueshëm, po - por jo vizionar. Të këshilloje një djalosh të mbytur kokë e këmbë në pikëllim të ndërronte kanal e t'u këndonte fitoreve të Cezarit, - ja, këtë mund ta kishe bërë; por, të stisje një tjetër tokë e një tjetër qiell - epo, për këtë duhet të hedhim sytë, ma ha mendja, nga Ovidi. Ose të presim një mijëvjeçar tjetër. E shumta, ju poetët latinë keni qenë më të mëdhenj për të reflektuar dhe bluar mendimin sesa për hamendje. Kjo, sipas meje, sepse perandoria ishte po aq e gjerë sa të të ndrydhte dhe imagjinatën. Ja pra, aty qeshë unë, shtrirë në shtratin e parregulluar, në këtë vend të paimagjinueshëm (për ty), në një natë të ftohtë shkurti, nja dy mijë vjet më vonë. Gjëja e vetme që kishim të përbashkët, mendoja, ishte zemërgjerësia dhe, sigurisht, vëllimi i vogël i Veprës tënde, nën përkthimin rusisht. Në atë kohë që ti shkruaje gjithë këtë, e di çfarë, ne nuk kishim një gjuhë. Madje ne nuk ishim as ne; ne ishim Gelonë, Getë, Budinë etj.: vetëm flluska në rezervuarin e gjeneve të së ardhmes sonë. Pra, dymijë vjetët nuk shkuan dëm, tekefundit. Tani ne mund të të lexojmë në gjuhën tonë tepër fleksibël me sintaksën e saj të njohur gutaperkase, të mrekullueshme tashmë për rangun tënd.
Sidoqoftë, këtë letër po ta shkruaj në një alfabet që ti e njeh fort mirë. Shumë më mirë, duhet të shtoj, nga ç'e njoh unë. Ciriliku veçse do të ta shtonte edhe më shumë sëkëlldinë, megjithëse ti, padyshim, i njihje shkronjat greke. Sigurisht, distanca ndërmjet nesh është tepër e madhe, që të mund të shqetësohesh për shkak të zmadhimit të saj - ose të përpiqesh ta shkurtosh. Por pamja e gërmave latine mund të të shërbejë si njëfarë ngushëllimi, madje edhe nëse kombinimi i tyre të hap telashe.
Dhe kështu, qeshë shtrirë në krye të krevatit me një vëllim të vogël të "Këngëve" të tua. Ngrohja ishte në rregull, por i ftohti jashtë po ngadhënjente. Jetoj në një shtëpi të vogël dykatëshe, prej druri, me dhomën e fjetjes sipër. Teksa shihja tavanin, pothuajse ndjeva të ftohtit të rrëshqiste përmjet papafingos: diç e përkundërt nga mjegulla. Asfarë pasqyre. Në një moshë të caktuar, nuk të ha meraku për pasqyrimin tënd, qofsh në shoqëri apo pa të, sidomos pa të. Ja pse ndërdyshem nëse Svetoni na thotë apo jo të vërtetën. Megjithatë, mendoj se edhe ti do të ishe goxha sanguin nga të gjitha pikëpamjet. Drejtpeshimi yt i
famshëm! Pastaj, megjithëse Roma ndodhet në të njëjtën gjerësi, aty kurrë nuk bën kaq ftohtë. Nja dy mijë vjet më parë, klima ndoshta ka qenë tjetër, edhe pse vargjet e tua nuk e dëshmojnë këtë. Gjithsesi, po më merrte gjumi.
Dhe m'u kujtua një bukuroshe që kam njohur dikur në qytetin tënd. Jetonte në Suburra, në një apartament të vogël cit me saksi lulesh, por që kundërmonte librash të vjetër, me të cilët vendi ishte plot. Ata ndodheshin kudo, por sidomos në rafte, që mbërrinin gjer në tavan (tavani, duhet thënë, qe i ulët). Shumica e librave nuk ishin të sajtë, por të fqinjës përballë, për të cilën kisha dëgjuar shumë të flitej e që nuk e kisha takuar kurrë. Fqinja ishte një plakë e ve, që kishte lindur dhe e kishte shkuar gjithë jetën e saj ne Libi, në Leptis Magna. Ajo ishte italiane, por me një degë hebreje - a ndoshta i shoqi i saj pat qenë çifut. Gjithsesi, kur ai vdiq dhe situata në Libi filloi të nxehej, plaka shiti shtëpinë, paketoi gjerat dhe erdhi në Rome. Apartamenti i saj, në dukje, ishte edhe më i vogël se i mikeshës sime të ëmbël dhe përplot me kursimet e një jete të tërë. Kështu, dy gratë, e reja dhe e vjetra, ranë në ujdi, pas së cilës dhoma e fjetjes ngjasonte me një magazinë të vërtetë bukinisti. Çka më linte këtë përshtypje nuk ishte shtrati aq i madh se një pasqyrë e madhe me kornizë të rëndë që pirrej disi… tek rafti luhatës i librave, drejt kundruall shtratit dhe në një të tillë kënd, sa çdoherë që unë apo mikesha ime e ëmbël donim të të imitonim ty, na binte të tërhiqnim e zgjasnim qafën dëshpërimisht. Në rast të kundërt, në pasqyrë reflektoheshin vetëm librat. Ndaj të gdhirë, ajo të zgjonte një ndjenjë të lemerishme të të qenit i tejdukshëm.
E gjitha kjo ka ndodhur kohë më parë, edhe pse diç më shtyn të nëpërdhëmb, shekuj më parë. Në një kuptim emocional, kjo do të kishte qenë e vlefshme. Në të vërtetë, largësia mes atij vendi në Suburra dhe vendndodhjes sime të tashme, psikologjikisht është me e madhe se ajo mes meje e teje. Kjo do të thotë se në asnjë nga rastet "millenia-T" janë të paaplikueshme. Ose të themi që, për mua, realiteti yt praktikisht është më i madh se ai i kujtesës sime personale. Veç kësaj, emri i Leptis Magna interferon në të dyja. Gjithherë kam dashur të shkoj atje, në fakt, u bë një lloj fiksimi qëkur fillova të shkoja në qytetin tënd dhe në brigjet mesdhetare në përgjithësi. Epo, pjesërisht sepse një prej mozaikëve të dyshemesë në një nga banjat atje, përmban të vetmen ngjashmëri të mbijetuar të Virgjilit, dhe një ngjashmëri e bërë në kohën e tij për më tepër! Apo kështu më kanë thënë, por ndoshta mund të jetë në Tunizi. Në Afrikë, gjithsesi. Kur dikush ka ftohtë, gjithmonë ndërmend Afrikën. Edhe kur ka vapë, po ashtu.
Ah, çfarë nuk do të jepja të shihja se si dukeshit ju të katër! T'i jepja një fytyrë lirikës, për të mos folur për epikën. Do të bija dakord për një mozaik, megjithëse vetë do të më pëlqente afresku. E keqja sjell të keqen, do t'i jepesha mermerëve, përjashto faktin që mermerët janë tepër të përgjithshëm - çdokush bëhet biond në mermer -dhe tepër ndërdyshës. Në një mënyrë a një tjetër, ju jeni të fundit për të cilët shqetësohem, p.sh., ju jeni më të lehtët për t'u pikturuar.
Në qoftë se ajo çka thotë Svetoni për paraqitjen tënde, në fakt, është e njëmendtë - të paktën diçka në rrëfimin e tij duhet me qenë e vërtetë! - dhe se ke qenë i shkurtër e rrondokop, atëherë duhet të kesh ngjarë shumë me Eugenio Montalen ose Charlie Chaplinin në kohën e Mbreti në Nju Jork. I vetmi që nuk mund të përfytyroj dot është Ovidi. Edhe me Propercin e kam më të lehtë: thatim, shëndetlig, i fiksuar me kokën njëtrajtësisht thatime e të kuqe, atë mund ta imagjinoj. Le të themi, një kryq mes Ëilliam Poëell dhe Zbignieë Cybulski. Por jo Ovidi, edhe pse ai zgjati më shumë se ju të gjithë. Medet! jo në ato pjesë ku ata gdhendën ngjashmëritë. Ose mozaikët e vajzave. Ose e shoqëruar me afreske. Dhe, nëse ndonjë gjë e tillë do të ishte bërë para se Augusti yt i shtrenjtë ta përzinte atë nga Roma, atëherë ajo pa dyshim do të ishte shkatërruar. Po kjo jo për të fyer ndjeshmëritë e tij. Dhe tek e fundit - epo mirë, tek e fundit, një plloçë mermeri do të vinte fiks. Siç dhe thoshim në Skithinë e veriut - për ty, veriorët e largët - letra mund të bëjë që çdo gjë të zgjasë dhe në ditët e tua, mermeri ishte njëfarë letre.
Ti po mendon se po flas pa lidhje, vetëm se po rrekem të riprodhoj trenin e mendimeve që mbrëmë vonë më shëtiti në një drejtim të pazakontë. Sigurisht, edhe dredhoi ca; por jo dhe aq. Sepse, në një mënyrë a në një tjetër, unë gjithherë kam menduar për ju të katërt, dhe sidomos për Ovidin.
Per Publius Ovidius Nason. Dhe jo për arsye të ndonjë afrie të veçantë. S'ka rëndësi sa të ngjashme mund të shfaqen herë pas here rrethanat e mia me të në sytë e ndofarë vëzhguesi, unë nuk mund t'i krijoj Metamorfozat. Përveç kësaj, njëzetë e dy vjetët në këto vise nuk krahasohen më dhjetë në Sarmati. Të mos flasim pastaj që kam parë rënien e Romës sime të Tretë. Unë kam lavdinë time, por edhe atë me kufi. Tash që ata janë skicuar sipas moshës, janë më të perceptueshëm se më parë. Por, edhe kur kulish i pambrojtur, kur me flakën jashtë shtëpisë në Rrethin Polar, kurrë nuk e imagjinova veten kipc të tij. Megjithëse atëherë perandoria ime menjëmend ngjante e përjetshme dhe mund të gjezdisje nëpër akullin e shumë prej deltave tona gjithë dimrit.
Jo, kurrë nuk kam mundur ta përfytyroj fytyrën e Nasos. Nganjëherë e shoh atë të shkërbyer nga James Mason - sylajthi të njomur nga pikëllimi dhe çapkënllëku; herë të tjera, madje, është vështrimi i irnosur dimëror i Paul Neëmanit. Por atëherë, Naso ishte një djalosh shumëfytyrësh, dhe, padyshim, mbi dafinat e tij mbretëronte janusi. A jeni puqur ndonjëherë në mendime ju të dy apo diferenca në moshë ishte shumë e madhe? Njëzetë e dy vjet, sidoqoftë. Duhet ta kesh njohur, të paktën, nëpërmjet Mecenatit. Apo mendoje se ai ishte tepër mendjelehtë, e ke parashikuar fatin e tij? A ka pasur vallë armiqësi mes jush? Ai duhet të të ketë menduar luajal deri në gajasje, konservator të regjur, nga ata që çajnë vetë. Dhe për ty ai ishte vetëm një spurdhjak, një aristokratuc, i privilegjuar qysh në djep, etj. Jo si ti dhe Virgjili i Anthony Perkinsit, praktikisht, djema të klasës punëtore, vetëm pesë vjet diferencë. Apo kjo vjen ngase jam nginjur shumë me lexime nga Karl Marksi dhe kinema, o Horac? Ndoshta. Por, prit, ka më. Pastaj këtu hyn dr. Frojdi gjithashtu, sepse ç'na qenka ky lloj interpretimi ëndrre nëse nuk është filtruar përmes babaxhanit të mirë Ziggy? Sepse, qe vetë nënvetëdija ime e mirë dhe e vjetër treni i mendimeve që sapo përmenda, i cili më mori mbrëmjen e kaluar, dhe me goxha shpejtësi.
Gjithsesi, Naso ka qenë më i madh se ju të dy - epo, të paktën, sipas meje. Nga ana metrike, sigurisht, më shumë monoton; por i tillë është dhe Virgjili. Dhe po i tillë edhe Properci, me gjithë intensitetin e tij emocional. Sido që të jetë, latinishtja ime ta shpif; prandaj ju te gjithëve ju kam lexuar në rusisht. Ajo shkon shumë më përshtat me vargun tuaj asklepiadik shumë më bindshëm se gjuha në të cilën unë po shkruaj, pa marrë parasysh familjaritetin e alfabetit të kësaj të fundit.
I fundit nuk mund të përballojë daktilët. Gjë që ishte pika jote e fortë. A më saktë, pika më e fortë e latinishtes. Dhe Këngët e tua, sigurisht, vitrina e tyre. Kështu që, jam i shtrënguar ta gjykoj këtë produkt nga cilësia e imagjinatës. (Ja tek është dhe mbrojtja jote, nëse ke nevojë për një të tillë). Dhe në këtë pikë, Naso ju mund të gjithëve.
Megjithatë, nuk mund t'i nomatis dot fytyrat e ju të gjithëve, të tijën sidomos; as edhe në ëndërr. Për të qeshur apo jo, të mos kesh pikën e idesë se si mund të dukeshin ata që mendon se i njeh më tepër? Sepse asgjë s'është tregues më i madh se përdorimi që mund të bëjë dikush i jambeve apo trokeve. Dhe, nga po e njëjta shenjë, ata që nuk përdorin metra janë gjithherë një libër i mbyllur, edhe po t'i njohësh fizikisht, mbarë e prapë. Si e thosh John Clare? "Edhe ata që njihja më tepër/Janë të huaj, jo! më të huaj se gjithkush tjetër". Të paktën, metrikisht, Flakus, ti ishe më i ndryshmi mes tyre. Pak habitem që ky tren shfryrës e hungëritës të mori për inxhinierët e vet duke u larguar nga mijëvjeçari i tij e duke u drejtuar nga mijëvjeçarët tuaj, i pamësuar ndoshta me atë që quhet elektricitet. Kështu që, unë po udhëtoja në errësirë.
Pak gjëra janë më fort të mërzitshme se ëndrrat e njerëzve të tjerë, edhe pse ato janë makthe ose tepër mishtore. Kjo, or Flakus, vjen nga emërtimi i fundit. Qeshë në njëfarë dhome gjumi mobiluar hallakatshëm, në një shtrat ngjitur me radiatorin në formë gjarpri deti, edhe pse fort i pluhurosur. Muret ishin plotësisht të zhveshur, po mua më qe mbushur mendja se qeshë në Romë. Në të vërtetë, isha i sigurt se qeshë në Suburra, në apartamentin e asaj mikeshës sime bukuroshe qysh kohë më parë. Veçse ajo nuk ishte aty. Po ashtu, nuk ishin as librat, as pasqyra. Por vazot e kafenjta të luleve qëndronin tërësisht të paprekura, duke shpërhapur më shumë se aromën e bimëve të tyre, bojën e argjilës së vet: gjithë skena përbëhej nga tone terracota-cum-sepia. Ja pse e dija se isha në Romë.
Gjithçka kishte një hije terra-cotta-cum-sepia. Edhe çarçafët e bërë shuk në shtrat. Edhe korseja e qëllimit të dashurisë sime. Edhe ato pjesë të mezidukshme të anatomisë që nuk do të kishin mirësinë të nxiheshin nga dielli, i përfytyroj, madje në kohët e tua. E gjithë kjo qe pozitivisht monokrome; ndjeja që, po të kisha mundur të shihja me sytë e mi, do të isha edhe unë në sepie. Poende, nuk kishte pasqyrë. Përfytyroji pak vazot greke me dizenjot shumëfigurëshe rreth e përqark, dhe kështu do të dalë kanavaca.
Ky ishte takimi më i fuqishëm ku mund të kisha marrë pjesë ndonjëherë, qoftë në jetën time të njëmendtë, ashtu dhe në imagjinatë. Megjithatë, do mund të kalohej pa të tillë kufizime, duke marrë parasysh edhe karakterin e kësaj letre. Që do të thotë se më la përshtypje të fortë qëndrueshmëria ime sakur edhe epshi im. Duke marrë parasysh moshën, pa zënë më ngoje gjendjen kritike të zemrës sime, këto kufizime ia vlen të mbështeten, qoftë kjo ëndërr apo jo. Pa diskutim, objekti i dashurisë sime -objekt qëkurse është përvetësuar — ka qenë dukshëm më i ri se unë, por jo se na kanë ndarë humnera. Trupi në fjalë dukej se ishte afër të dyzetave, eshtak, por i forte dhe jashtëzakonisht elastik. Megjithatë, aspekti më kryesor i tij ishte shkathtësia e tmerrshme, tërësisht nënshtruar qëllimit të tij të vetëm: shmangies së banaliteteve të shtratit. Për të reduktuar gjithë orvatjet në një gdhendje guri, torsoja i epërm i qëllimit tim do të kridhej në një ulluk të ngushtë, një fut i gjerë mes shtratit dhe radiatorit, me vithet e paprekura nga rrezet e diellit, dhe unë sipër tyre, që pluskoj mbi skajin e dyshekut. Kindi prej dantelle i korsesë do të kishte shërbyer si shkumë.
Përmes gjithë kësaj, nuk ia pashë fytyrën. Për arsyet e mësipërme të nënkuptuara. Gjithë sa dija rreth saj qe se ajo ishte nga Leptis Magna, edhe pse nuk ia kisha idenë si e mora vesh këtë. S'kishte ndonjë kolonë zanore në këtë takim, madje besoj se nuk shkëmbyem as dy fjalë. Edhe nëse kemi folur, kjo para se të vetëdijesohesha para procesit dhe fjalët duhet të kenë qenë në latinisht: se ç'kam një ndjesi të mjegullt të njëfarë pengese në komunikimin tonë. Megjithatë, gjithë kohës më duket se dija ose ia dilja të' hamendësoja më parë se kishte diçka prej Ingrid Thulit në konstruktin e fytyrës së saj. Këtë ndoshta e kam pikasur kur, herë-herë dora e djathtë e saj, e zhytur siç ishte në shtrat, me një lëvizje sa para prapa, kërkonte dredhat e ngrohta të radiatorit të pluhurosur.
Kur u ngrita në - p.s., këtë - mëngjes, dhoma ime e gjumit qe tmerrësisht e ftohtë. Një dritë e turbullt dhe bezdisëse mbërrinte prej dy dritareve si njëfarë pluhuri. Ndoshta pluhuri është në të vërtetë mbeturinë e dritës; saora mbylla sytë; porse dhoma në Suburra u zhduk. E vetmja dëshmi për çka ngjau, por që u zvarrit në errësirë përnën jorgan, ku drita e ditës nuk mund të depërtonte, por që ashiqare, u zvarris një grimëherë. Përbri meje qëndronte i hapur në mes, libri yt.
Pa dyshim, për këtë ëndërr, duhet të të falënderoj pikërisht ty, or Flakus.
Dora me ngërçe që përpiqet të shtrëngojë radiatorin, mund të nënkuptojë, sigurisht, stërzgjatjen dhe rrotullimin e qafës në kohërat e qëmotit, kur mikesha ime e lezetshme
apo unë përpiqeshim ta kundronim veten në atë pasqyrën me kornizë të praruar. Por unë dyshoja - dy torse nuk mund të thuken gjer në përmasat e një dore; asnjë nënvetëdije nuk është aq e kursyer. Jo, jam i mendimit se kjo dorë ka përsëdytur lëvizjen e përgjithshme të vargut tënd, paparashikueshmërinë e tij të plotë dhe tok me të tendosjen e pashmangshme - jo! Sforcimin - sintaksën tënde gjatë përkthimit. Si rezultat, çdocili varg i yti është i mahnitshëm. Megjithatë, ky nuk është kompliment; është thjesht një konstatim. Në llojin e ustallëkut tonë, marifetet janë të natyrshme, de riguer. Dhe proporcioni standard - është,
për shembull, një mrekulli e vogël për strofë. Nëse poeti është jashtëzakonisht i mirë, ai mund të krijojë nga dy. Ti praktikisht e ke çdo varg - aventurë; nganjëherë – disa aventura në një varg. Sigurisht, disa sosh janë meritë e përkthimeve. Por unë po dyshoj që në latinishten tënde amtare, lexuesit e tu si zor t'ia kenë qëlluar se cila do të jetë vijuese.
Kjo është si ecjet e përhershme mbi xhama të thërmuar apo diç e kësisojtë: mentale-orale?- variantin e xhamit të thërrmuar, shqepimin dhe përhedhjen lingthi. Apo të ngjashme me këtë dorë që shtrëngon radiatorin: kishte diçka logaedike në heqjen dhe shtrirjen e dorës së saj. Por afër meje ama, qenë “Këngët” e tua.

Përktheu nga origjinali: Elvana Zaimi
Marrë nga “Aleph” 2003, nr. 14 

Google+ Followers