Aristidh Kola: Shqiptarët që bënë Greqinë



Revista “Besa”, nisi botimin e saj si organ i Shoqatës së Arvanitasve të Greqisë, në vitin 1983 si revistë e përtremuajshme.
Artikulli i Aristidh Kolës shfaqet në numrin e 5-të të “Besës” (qershor-korrik-gusht 1984), në kohën kur autori ishte edhe sekretar i Lidhjes ndërsa kryetar Jorgo Jeru. Revista e cila vijon të dalë edhe sot, trajtonte çështje të historisë, folklorit, letërsisë dhe temave aktuale, ashtu si dhe revista tjetër, e përdymuajshmja “Arvanon”.
Përveç arrikujve të shumtë dhe kontakteve të shtuara me diasporën arbëreshe kudo nëpër Mesdhe e botë, vepra e Aristidh Kolës, i lindur në vitin 1944 në fshatin arvanitas Kaskaveli të Tebës (Thivës) në Greqinë qëndrore, është pëijetësuar në dy librat e tij të famshëm, “Arvanitasit dhe origjina e grekëve”, 1983, dhe “Gjuha e perëndive”, 1989.

NGA ARISTIDH KOLA
Shumë lexues, pas numrit të kaluar të “Besës”, që kishte në kopertinë portretin e “Plakut të Moresë” me nëntitull “Luftëtari i madh arvanitas”, na kërkuan të ofrojmë më shumë të dhëna për të mbështetur pikëpamjen tonë. Prandaj, po botojmë këtë artikull.
INTERPRETIMI I MBIEMRAVE TË FARËS SË KOLLOKOTRONËVE
Kollokotroni. Sipas pohimeve të vetë heroit, gjyshi i tij Jani Boçka ishte një njeri trupmadh dhe kishte të pasme goxha të gjera. Dikur, e sheh një shqiptar dhe thotë: Ç’është ky bithgur, bre? Që atëherë, thotë Kollokotroni, i mbeti gjyshit tim nofka “Bithgur” dhe u harrua mbiemri i mëparshëm i familjes, Boçka. Në fakt, kuptimi i Kollokotronit si fjalë,është përkthimi i saktë grek i arvanitases “Bithgur”, prapanicë e fortë.
Siç është e kuptueshme, Plakun populli e quan Bithguri. Ndërsa historianët e sotëm fjalamanë i drejtohen me termin e përkthyer “Kollokotroni”; ndaj me të drejtë ngrihet pyetja: Përderisa populli u këndon heronjve të vet (në vargje popullore dhe muzikë) në gjuhën e vet dhe jo në gjuhën e fjalamanëve, ç’u bë me këngët popullore për Bithgurin? Ne dimë këngë për Kollokotronin. Pra njohim këngët e përpunuara nga dora e fjalamanëve, që i quajmë popullore, ndërkohë që këngët origjinale të popullit i mbuloi errësira. Dhe për fat të keq, kv rast nuk është i veçuar.
Boçka. Siç thamë edhe më lart, mbiemri i mëparshëm i Kollokotronëve ishte Boçka (BOTSIKA). Por ç’do të thotë Boçka dhe me cilën gjuhë shpjegohet kjo fjalë? Duke rilexuar me kujdes kujtimet e Kollokotronit, e gjeta përgjigjen. Theodhor Kollokotroni thotë: “Djali i këtij Dhimos (Çergjinit) u mbiquajt Boçka dhe e la emrin e familjes së vet, që ishte Çergjini. E quajtën kështu, sepse vinte i vogël dhe i zeshkët..,”. Kësisoj, Kollokotroni na thotë se edhe Boçka ishte një nofkë, që ka kuptimin “i paktë dhe zeshkan”. Jo vetëm kaq, por ai e dinte kuptimin e kësaj fjale, e dinte cilët e përdornin këtë nofkë dhe ç’gjuhë flasin ata. Por ja që studiuesit e historisë dhe biografët e heroit nuk hedhin dritë mbi këtë çështje. Me pak fjalë, Theodhor Kollokotroni e dinte gjuhën arvanite dhe e fliste më mirë se gjyshi im që nuk ma shpjegoi dot se ç’do të thotë fjala boçkë, derisa u detyrova të kërkoj nëpër fjalorë dhe të konstatoj që: Boçka është në fakt emri i bimës që ne e njohim si qepa e egër; një bimë me bulb, nga e cila nëpër botë ekzistojnë mbi 80 lloje dhe në Greqi nja katër a pesë, ku njihen mirë ajo e bregdetit, që mbin nëpër kodrat e bregut, dhe ajo e Me-sinisë që gjendet kudo nëpër këtë krahinë, e cila është atdheu i parë i Kollokotronëve të vjetër. Pikërisht rrënja e kësaj bime, bulbi me ngjyrë të errët, që ngjan me qepën, besohej se kishte veti forcuese për zemrën, kurse arvanitasit e vjetër e varnin nëpër dyert e shtëpive për të mbajtur larg të ligën. Pikërisht kjo bimë, pra, në gjuhën arvanitase qubet boçkë ose kuçupë apo kutupë, dhe nga kjo bimë mori nofkën-mbiemrin paraardhësi i Theodhor Kollokotronit, djalë i Dhimo Çergjinit. Përderisa ky djalë ishte kaq i vogël në trup dhe i errët në lëkurë, nuk inund ta quanin as qiparis, as rrap, por e krahasuan me një nga bimët më të hasura bulbore të krahinës.
Çergjini. Pamë se përpara se të quheshin Boçkatë apo Kollokotronë, kjo farë arvanitase ishte Çergjine. Mbiemrin Çergjini, biografët e Kollokotronit e shkruajnë Xhergjim, Cerjini apo edhe Serjini, me tingull gjithnjë e më greqisht. Kjo dukuri është kaq e hasur tek studiuesit e shekullit të shkuar, sa edhe Bubulinës i thoshin Vovolina, Boçarin apo Boxharin e shkruajnë Vocaris, Beun e shkruanin Veu, e madje helenistët e shkolluar në Gjermani shkuan deri tek Ouej, e hajde ta kuptojë dikush se Ouej na qenkësh Bej.
Por shqiptimi i vërtetë i mbiemrit të Kollokotronëve është Çergjini ose Xhergjini. Ky mbiemër është i përbërë nga fjala Çer- ose Xher- dhe nga pjesa kryesore Gjini. Pjesa e parë, nëse realisht është Çer (dhe për efekt lehtësie në shqiptim shkon në Xher), në arvanitishten e Moresë do të thotë i zgjuar, i lëvizshëm, ‘djall’. Dhe këtë përfundim tiniin që e mbështeti edhe botuesi Ambrosios Dedemadhis, e quaj më të saktë nga versioni tjetër i po këtij studiuesi, sipas të cilit pjesa e parë e mbiemrit ishte Xher që buron nga rënja e fjalës arvanitase i Zi (të zes, u nxi)…
Përtej kësaj, duhet ditur se mbiemrat e shtresave të thjeshta arvanitase vinin rëndom nga nofkat e ngulura në vite, dhe vetëm familjet e pasura, oxhaqet e vjetra apo personalitetet e shquara merrnin nga populli mbiemra nderi. Kështu Konstandin Paleologun, perandorin e fundit të Bizantit, bashkëluftëtarët e tij arvanitas dhe populli e quanin Dragashi – Dragoi i vogël. Por nuk mund të përjashtohet që, në epokën kur përmenden për herë të parë Çergjinët në Mesini, rreth viteve 1500, i pari i tyre të ketë marrë një mbiemër nderi. Gjithsesi, nëse për pjesën e parë të mbiemrit të Çergjinëve mund të ketë paqartësi, nuk ka asnjë dyshim për të dytën. Emri Gjin ishte ndër më të përhapurit mes arvanitëve në epokën e popullimit masiv të Peloponezit prej tyre. Të shumtë janë ata që mbështesin tezën se emri Gjin vjen në fakt nga Jani. Mendimi im është se këta dy emra nuk kanë asnjë lidhje mes tyre. Jani e ka origjinën nga emri hebraik Johanan dhe u përhap në Europë bashkë me krishtërimin. Ndërsa Gjini ka origjinë arkeolirike dhe besoj se është i njëjtë me emrin arkeolirik Gënth, që autorët grekë e romakë e kanë përmendur si Gent.


GRATË E KOLLOKOTRONËVE
Kollokotronët, Boçkatët ose Çërgjinët apo Bithgurët, jetonin në një zonë tipike arvanotase të Moresë “arvanitase”, midis Mesinisë dhe Arkadisë. Edhe gratë që ata marrin janë arvanitase, dhe nuk mund të ishte ndryshe,s epse ishte ligj i pashkelur deri pak vite më parë, që arvanitasi të amrtohej me arvanitase. Popujt e tjerë bënin martesa brenda besimit fetar, ndërsa arvanitët maroheshin Brenda racës, qoftë dhe me fe të ndryshme! Prandaj themi se fara arvanitase as që bënte vaki të përzihej.
Historianët tanë dhe dhespotët e patriarkët e vjetër e quanin mëkat që i krishteri të martohej me një myslimane; dhe për arvanitasit myslimanë rezervuan termin jo vetëm antihistorik, por edhe të pabesë “turkallvanos”, që të krijon përshtypjen e një populli nënprodukt i përzierjes mes turqve dhe shqiptarëve, çka për arvanitët është kryekëput e pavërtetë. Nga ana tjetër, arvanitasit e krishterë i quajtën helenë, dhe me këto sajesa u ndërtua kaosi historik grek i pas revolucionit dhe kjo injorancë e sotme qesharake për historinë.
Kështu, gruaja e të parit të Kollokotronëve është nga fshati arvanitas Rupaqi i Mesinisë. Gjyshja e Theodhor Kollokotronit është nga fshati arvanitas i Arkadisë, Hrisovici (ka kuptimin viçi i artë).Vetë Kollokotroni martohet me Ekaterina Karuzon nga Leondari i Arkadisë (Karuzo dhe Karuso janë shumë arvanitas të Greqisë dhe Italisë së jugut). Djali i tij, Panoja, martohet me bijën e arvanitases së madhe Bubulina, e kështu me rradhë.

TË AFËRMIT E KOLLOKOTRONËVE
Le të shohim edhe lidhjet familjare dhe të afërmit e Kollokotronëve. Ata kishin lidhje familjare me:
-Ndretë e Trifilisë. Me këta, me Ndretë heroikë, Plaku i Moresë do të kryejë me sukses të gjitha misionet më të rëndësishme luftarake. Dhe Ndretë janë arvanitas të kulluar. Në fshatrat Sulimohoria të Trifilisë,
prej nga e kanë prejardhjen ata, edhe sot e kësaj dite flasin arvanitishten.
-Nip i Kollokotronit ishte Nikitara Stamatelopulos ose Turkofagu. Nikitarai vjen nga fshati Turkoleka e Megalupolit të Arkadisë, dhe pseudonimi i tij ishte pikërisht Turkolekas, pra sipas origjinës. Nuk e dimë me siguri nëse ky emër u shndërrua në Turkotagos, por është fakt që Nikitarai i ndjeshëm, ishte realisht shfarosës i turqve. Por ky pseudonim duhet të ketë qenë një kombinim i zgjuar dhe i qëlluar i emrit Turkolekas. Mbase emri në fjalë kuptohej si… origjinë turke. Por në fakt Turkolekas nuk ka kuptim tjetër veçse Leka mysliman (Leka, emër i zakonshëm arvanitas, shkurtim i Aleksandrit). Ndonjë arvanitas i quajtur Lekë, mesa duket u vendos në atë zonë dhe u bë krijuesi i parë i fshatit të Nikitarait. Le të shënojmë këtu se në epokën e pushtimit turk, me termin “turk” në Greqi nuk nënkuptohej vetëm turku në kombësi, por çdo besimtar mysliman. Turqit ‘par excellence’ të Anadollit, i quanin halldupë.
-Të tjerë të afërm e bashkëluftëtarë të Kollokotronëve ishin Plaputejtë. Ne njohim plakun Koli Plaputa dhe të birin Dhimitër, i cili u dënua me vdekje bashkë me Kollokotronin nga bithshoshët (njerëzit pa bythë. shën. i përkth.) që shtinë në dorë Greqinë për llogari të fuqive europiane. Koli Plaputa ishte arvanitas nga fshatrat e Trifilisë. Pas vrasjes së një “turku” të zonës, thonë historianët tanë fjalamanë; i një arvanitasi mysliman, them unë, sepse turku nuk vinte dot këmbë në fshatrat arvanitase dhe as do gjeni një ofiqar turk në këto fshatra – Koli iku dhe u vendos në Palumba të Jortunisë. Këtu, sërish mbetet për t’u interpretuar kuptimi i Plaputas. Përgjigjen e gjeta tek studimi që kishte bërë Theodhor Kollokotron Trimi, i mbiquajtur Falezi, nip i Plakut të Moresë, botuar në gazetën Akropolis të 1881-it, faqe 732. Këtu, ai e quan plakun Koli Plaputa edhe“Palumbioti”, pra ai që vjen nga Palumba. Por kjo fjalë në gjuhën arvanitase, si dhe në gjuhët latine, do të thotë pëllumb. Me dallimin e vetëm se në arvanitisht zanoret tentojnë të bien dhe Palumbioti bëhet Plumbiot, Plmbiot. Prej këtej rrjedh Plamputas dhe, më greqisht akoma, Plaputas.

KOLLOKOTRONI DHE VËLLAMËT
Përtej lidhjeve fisnore e familjare, Kollokotronët krijuan dhe forcuan lidhje vëllazërimi, sërish me arvanitas! Vëllazarimi dhe vlamëria janë fjalë dhe dukuri arvanitase. Vete vëllamët (Vlamidhes) përmenden në historinë tonë si grup proselitësh, anëtarësh sekretë të Filiqi Eterisë, por pikërisht prania e kësaj fjale në organizmin e Shoqërisë së Miqve flet shumë për origjinën e krerëve të saj. Kësisoj, Kollokotronët ishin vëllamë me arvanitas dhie madje jo vetëm me të krishterë, por dhe myslimanë. Sepse siç thamë, popullin arvanitas nnk e pengonte dallimi i besimit fetar, nuk e ndanin dogmat religjioze. Vetëm më pas do të binin mbi ta Patriarkana, dhespotët, historianët e llogjeve e agjentët e fuqive të mëdha, për të bërë kombin grek copë e çikë.
Vëllamët më të famshëm të Theodhor Kollokotronit ishin i krishteri Marko Boçari dhe myslimani nga Lala e Ilias, Ali Farmaqi. Me Ali Farmaqin, Kollokotroni harton planin e çlirimit të Moresë dhe sipas thënieve të vetë Plakut (shih kujtimet), projekti parashikonte një qeveri 24 anëtarëshe, me 12 të krishterë dhe 12 muslimanë. Flamuri i ri do të kishte nga njëra anë kryqin dhe nga tjetra gjysmëhënën. Por meqë sipas zakonit të kohës, Plaku Kollokotron shkruan për 12 “turq”, historianët tanë ‘gjenialë’ na interpretojnë se ai paskësh ndërmend të krijonte shtetin turko-grek! Dijeni pra, se shteti i tij do të ishte vetëm grek. Por asokohe, disave u interesonte që Greqia të kishte vetëm të krishterë, ndërsa Kollokotronit dhe popullit të tij i interesonte një komb me vetëm Qytetarë Grekë. Mbizotëruan të parët dhe u bënë kurban të dytët… Kjo është e vërteta e madhe që kemi asfiksuar, por duke e injoruar atë, nuk mund të mburremi pastaj se e njohim historinë neohelenike. Nuk ka shans të interpretojmë dot qindra e mijëra ngjarje e fakte të epokës revolucionare, para dhe pas saj, duke mbyllur sytë para kësaj të vërtete.
BASHKËLUFTËTARË TË KOLLOKOTRONËVE
Por përtej të afërmve natyralë dhe atyre të krijuar, edhe luftëtarët e Kollokotronëve, “asqerët” e tyre, ishin gjithashtu arvanitas, pa dallitn nëse qenë të krishterë apo myslimanë. Qoftë nga Morea, apo jashtë saj. Theodhor Kollokotronin do ta shohim me Ndretë e Moresë gjatë revolucionit të 1821-it. Pak vite më herët, kur ai lufton bashkë me Ali Farmaqin për ta çliruar Morenë, do të rreshtojë për këtë qëllim mbi tre mijë arvanitas çamë ngaThesprotia. Më të shumtët e tyre ishin myslimanë. Më vonë, kur të jetë në ishujt e Jonit, do të ndjekë “teknikën”arvanitase – kleft-si pirat i detit dhe do të hyjë në legjionin “greko-shqip-tar’’ siç e quajnë historianët. Tani, se cilët prej tyre ishin grekët e cilët shqiptarët, nuk do shumë mend për ta kuptuar, përderisa arvanitasve të krishterë u thoshin “grekë” dhe atyre myslimanë / shqiptarë”.
Ata çamë që u bashkuan me Kollokotronin, disa vite më herët kishin ardhur në More bashkë me famëkëqinjtë Beqarë për të mbytur me zjarr e hekur kryengritjen e nxitur nga Orlovët, por në vazhdim luftuan edhe kundër turqve. Pikërisht me këta çamë pra, ndaj të cilëve luftonte Kollokotroni, tani është bërë aleat për të njëjtin qëllim të përbashkët: të çlirojnë Morenë. Ndërsa laliotët, me të cilët në fillim ishte aleat, më vonë gjatë revolucionit do t’i linte në mëshirën e të krishterëve. Kështu erdhën punët: Luftrat e brendshme ishin rregull në këtë racën tonë. Bashkëveprimi për qëllimin e përbashkët ka qenë i rrallë, madje përjashtim nga rregulli për fat të keq. Por edhe kur athinasit, tebanët e spartanët luftonin kundër njëri-tjetrit, askush nuk pretendoi se njëri ishte grek, tjetri perso-grek e kështu me rradhë. Nëse nuk shohim historinë e re greke, në përpjekjen e vazhdueshme të këtij populli nga njëra për t’u bashkuar pavarësisht fesë, e nga ana tjetër luftën e brendshme ku e shtynin faktorët e jashtëm dhe dritëshkurtësia e vet, atëherë nuk kemi për të nxjerrë mësime.
TRADITA, ZAKONE, BESTYTNI
Duke lënë mënjanë kuptimet gjuhësore të mbiemrave të Kollokotronëve, përtej këtyre dokumenteve ekzistojnë edhe disa të tjera, njësoj të rëndësishme që i vënë vulën origjinës arvanitase të Kollokotronëve. Janë traditat dhe zakonet ende gjallë të tyre, që dëshmojnë për prejardhjen e padiskutueshme të heroit. Është veshja e tij me të nderuarën fustanellë, guna e hedhur krahëve dhe sidomos, është ajo skicë autentike e portretit të tij, e vizatuar në të gjallë nga koloneli francez Voutier, me atë“modë” të çuditshme – për ata që nuk e dinë – të kokës së rruar përpara, dhe bishtin e zgjatur luftarak të flokëve nga pas; një modë e pagabueshme arvanitase, siç shkruaja në numrin e kaluar të Besës. Po, kështu e rruanin kokën të gjithë Iuftëtarët arvanitas, qofshin muslimanë apo të krishterë. Dhe nuk bëhet fjalë për ndonjë tendencë të dikurshme që e pëlqeu edhe jo-arvanitasi Kollokotroni për ta imituar. Jo, është një traditë e rrënjosur thellë, qoftë zakon apo bindje e brendshme, që siç kam shpjeguar, ka prejardhje të lashtë. Kur Ali pasha, duke synuar të uniformizojë forcat e tij dhe t’i “europianizojë” ato, urdhëroi zgjatjen e flokëve dhe braktisjen e kësaj mode të çuditshme, ushtarët ngritën krye dhe Aliu u detyrua ta anullojë urdhërin. Historianët e “nderuar” të shtetit të lirë grek, u përpoqën ta paraqesin Kollokotronin siç ua merrte mendja. Kurrë nuk u përmend në biografitë e mëpasme se ai ishte arvantas, se fliste arvanitishten apo diçka e tillë. Në të kundërt, sajuan ikonën e dëbuesit të pamëshirshëm të arvanitasve, pikërisht me këtë përfaqësues klasik të arvanitasve të Moresë! Nuk lanë makijazh pa i bërë figurës së tij, por ama ai nuk i lejoi t’ja ndryshonin një gjë të fundit: Atë qethje të lashtë luftarake arvanitase, që e mbajti të pandryshuar deri në fund të jetës, duke rrëzuar kështu të gjitha muret prej rëre që ngritën rreth tij demagogët.
Kollokotroni dinte edhe pak shkrim dhe fliste shkel e shko edhe greqishten zyrtare. Kështu, i njëjti na thotë në kujtimet e tij se libri i tij më i dashur ishte historia e Skënderbeut (“lexova për jetën e Skënderbeut. Vepra e tij më vuri në mendime…”). Nuk ka nevojë për shumë koment. Ata që u përpoqën të ndajnë arvanitët myslimanë nga ata të krishterët, duke i quajtur të parët “turkallvanos” dhe të dytët helenë, nuk dinin ç’të bënin me Skënderbeun, të cilin populli, të krishterë e myslimanë, e quanin hero kombëtar. Populli nuk bënte dallime të tilla. Kudo ku ka arvanitas, nga Azia e Vogël, në Ballkan, në Egjipt e Italinë e Jugut, e nderojnë Skënderbeun si heroin e tyre. Ndërsa ne, të bindur nga studiuesit tanë zulmëmëdhenj, vendosëm ta shkulim nga rrënjët dhe nuk lamë demonë bizantinë – shkatërrues të grekëve si Theodhosi – pa i ngritur në qiell.
INTERPRETIMI LOGJIK
Ta mbyllim me një arsyetim të përmbysur: Përderisa është fakt historik që epokën post-bizantine e vulos me praninë e vet elementi arvanitas – dhe unë personalisht mendoj se që atëherë duhet numëruar historia e re greke; përderisa e dimë se ata që u përballën me turqit pas shkatërrimit të Konstandinopojës janë arvanitasit, nga kryearhondi arvanitas i Manit Krokondhil Kladha; tek udhëheqës si Petro Bua Sklepa; që mbrojnë deri në fund Morenë të vetëm dhe disa syresh detyrohen të mërgojnë në Italinë e Jugut me shpresën e kthimit, duke kënduar të famshmen këngë nostalgjike “Moj e bukura More”; përderisa dhe Moreja e atëhershme mbiquhej Moreja arvanitase dhe banohej në shumicë nga arvanitas; atëherë shtrohet pyetja: Si dhe kur pushoi së qeni arvanitase Morea? Mos që kur arvanitët e Arkadisë, fjala vjen, pushuan së foluri gjuhën e tyre dhe i ndërruan mbiemrat arvanitas me prapashtesat zvogëluese -opulos dhe -pulos, që të mos duket se Morea është arvanitase? Epo, nëse në epokën e Kollokotronëve (1500-1800) Morea ka qenë arvanitase në mënyrë të padyshimtë, atëherë objekt vërtetimi nuk do të ishte nëse Kollokotroni është arvanitas, por nëse nuk është! Pra,dyshuesit e origjinës arvanitase te tij do të duhej të ofronin prova për të mbështetur pretendimin e tyre, dhe jo e kundërta.
Shumëçka na e kanë mbajtur fshehur, por e vërteta kërcen e del në shesh, prej andej nga nuk u shkon në mendje varrosësve të saj…
Përgatiti Alqi Koçiko

Mit’hat Frashëri: Komunizma, një kolerë që shkatërron shpirtin (Në mërgim më 1 dhjetor 1946)


Nga Mit’hat Frashëri*


Për miqtë e mi t’Amerikës
Të dashur miq,
Kemi dy vjet që u detyruam të largohemi nga Shqipëria dhe të bëhemi refugjatë. Sot, në tokën e mërimit të anës perëndimore të Adriatikut, jemi afër 750 shqiptarë, në mes të të cilëve edhe gra, kalamanj e pleq. Në Greqi janë 800 refugjatë të tjerë, të larguar nga atdheu, mezi të shpëtuar nga masakrat, despotizma dhe tmerri që ka mbuluar Shqipërinë. Këta 1500 refugjatë janë nga të gjithë anët e Shqipërisë: Konispoli, Shqipëria e mesme dhe e veriut edhe një numër i madh nga Kosova.
Që dy vjet, kujdesi ynë i parë ka qenë të hyjmë në korespondencë me miqtë dhe farefisin që kemi në vendet e largët: Australi, Turqi, Egjypt, Shtetet e Bashkuara t’Amerikës, por veçanërisht me këtë të fundit, ku ndodhet kolonija jonë më e madhe. Shqipërinë e lam në tym e në flakë. Komunizma përgatitej të festonte triumfin e saj në mënyrë komuniste, do me thënë, duke therur, pushkatuar, mbytur, vrarë e torturuar, gra, burra, djem, çupa, të mëdhenj e të vegjël dhe sidomos të pafajshëm.
Deshmë të tërheqim vërejtjen e vëllezërve tanë që ndodhen larg Atdheut dhe që s’kishin pasur mundësi të informohen dhe të kuptojnë të vërtetën. Kjo nuk na dukej një çudi as edhe një gjë e mosbesuar, se, të paktën tri radio të mëdha në gjuhën shqipe ishin në favor të komunistëvet dhe bënin propagandën e tyre. Por, ne na duhej të shpejtonim që të shpëtojmë opinionin e shqiptarëvet që ishin larg Atdheut: Kishim për detyrë të ndritonim mendjen e tyre dhe t’u viheshim në shërbim për çdo informatë që ata mund të kishin nevojë. Ata që kishin mbetur në Shqipëri, mund t’i quanim që të gjithë si të mjerë të burgosur, me zinxhirë në këmbë dhe me litar në grykë. Kishim nevojë, një orë e më parë, të shpëtonim nga robëria, në mos materiale por morale, kolonitë tona. Bëmë thirrje në ndjenjat patriotike dhe njerëzore të miave tanë të largët. Gjithë shpresën e mëkëmbjes së madhe e kishim te kolonija juaj, se ju rroni në një vend të lirë, nën një qeverisje liberale. Ju ishit larg tiranisë, larg despotizmës dhe larg diktaturës kuqalashe. Nuk kishit në Shtetet e Bashkuara, asnjë Mehmet Shehu, asnjë Enver Hoxha, asnjë Tito. Pastaj, kujtonim edhe patriotizmën tuaj të viteve 1919 dhe 1920. Kujtonim se qysh, të gjithë së bashku, si një njeri i vetëm, jini ngritur atëhere në këmbë dhe kini luftuar për indipendencën e asaj Shqipërie, për kufijtë e asaj Shqipërije dhe për nderin e asaj Shqipërije. Më të shumtët prej jush i njoh dhe më njihni personalisht. Kishim, pra, jo vetëm detyrën që të hynim në korespondencë me ju, por edhe të drejtën.
Me qindra letra ju janë dërguar, jo vetëm miqvet tuaj si unë, por edhe prej vëllezërvet, kushërinjvet, nipërvet dhe ungjërvet tuaj. Disave nuk u është kthyer përgjigje. Me çdo kusht ishte nevojë që të ndriçohej opinioni i tyre që të vononin akoma të mësojnë edhe të kuptojnë të vërtetën. Dhe kjo e vërtetë çdo ditë u bë më tepër tragjike. Krimet e komunistëvet gjatë luftës, i vazhduan krime të tjerë, ekzekutimet pa gjyq ose me gjyq rrugësh, me ligje edhe pa ligje, vajtën duke u shumëzuar. Perëndija vetëm e di numurin e atyre që janë mbytur. Më të shumtët as ekzekutoheshin, as edhe masakroheshin në burgje, por vriteshin e çpoheshin me thikë në udhë e sipër. Sot vallë janë të burgosur, 16.000 apo 26.000? Sa prej tyre gjenden të sëmurë dhe gati për vdekje? Sa familje gjenden të internuar në Krujë, Berat e gjetkë?…
***
Doni të pyesni për reforma? Jua them unë. Reforma më e bukur, në krijimin e së cilës komunistët e Shqipërisë kanë rrëfyer një zotësi dhe një inteligjencë të vërtetë, është frika: nëna dhe baba të kenë frikë nga çupa dhe nga djali i tyre. Shqiptari të dridhet nga fisi më i afërt i tij se mos veje e ta kallëzoje te policija, simbas sistemit rus, G.P.U dhe N.K.V.D.
Lumturi e popullit? Vërtet një lumturi e mirë! Bujqvet, katundarëvet dhe atyre që s’kishin asgjë, qeveria demokratike dhe popullore e Enver Hoxhës u ka dhënë nga një pëllëmbë dhe. Por gjithë produkti i djersës së tyre vete në hambar të qeverisë dhe i gjori bujk, katundar ose proletar, duhet që të vejë çdo javë në zyrë të marrë te nëpunësi komunist kafshatën e gojës.
Qysh në fillim të regjimit të komunistëvet, gjith mallrat, ilaçet, veglat e mjekësisë dhe të kirurgjisë, çdo gjë që u gjend në drogeritë dhe depozitat e Shqipërisë, u dërgua te xhaxha Tito, dhe kjo për shpërblim të shërbimit që bëri Titoja duke vrarë afro 50.000 shqiptarë të Kosovës. Vajtën leshtë, lëkurët, benzina dhe nafta edhe ato në Jugosllavi. Shumë nga sendet që jep organizata U.N.R.R.A shkojnë në Jugosllavi ose u dorëzohen vetë besnikëvet të regjimit komunist. Fakir fukaraja, në mundshin dhe në gjeçin, le të hanë hithra. Mish nuk tregëtohet më në Tiranë, të shitet e të blihet. Për rroba, mveshje e mbajtje, pëlhurë, stofra e të tjera, mos bëni fjalë, se dyqanet që kishin qenë plot me plaçka, sot janë zbrazur. Edhe në ka eje të shitet ndonjë gjë, i jipet vetëm atyre që kanë marrë bileta nga qeveria…
Kjo është situata e Shqipërisë. Kjo është gjendja e të gjorëvet shqiptarë që kanë lumturinë të rrojnë nën hijen e “demokracisë së Tiranës”.
***
Për fat të keq, dëmet nuk janë vetëm materiale. Për Shqipërinë e gjorë, me jo më tepër se një milion njerëz, sikur nuk ishte mjaft kjo luftë e përbotshme dhe pushtimi i huaj, sikur nuk ishte mjaft lufta italo-greke që u zhvillua në tokën arbërore dhe shkaktoi një shumicë rrënimesh, njerëzish dhe banesash, por ja se ku vjen edhe kolera e kuqe e komunizmës, që me dorën e shqiptarit të therrë shqiptarin, të sjellë një mizerje dhe një vuajtje që nuk e ka pësuar kurrë gjer më sot vendi ynë. Me mijëra njerëz që u çduknë nga dora trathëtare e komunistëvet, ashtu edhe me qindra milionë që franga ari u shkrinë në zjarr për qejfin e të kuqvet. Nuk e di cili do të ketë mbetur i padëmtuar materialisht dhe moralisht nga miqt që kemi lënë në Shqipëri? Cili nga anëtarët e fisit dhe nga të afërmit do t’i ketë shpëtuar dorës gjaksore?
Të mos kishte ardhur komunizma, sot Shqipërija mund të ishte vendi më i qetë dhe më pak i dëmtuar i Evropës. Mbi gjithë këto vuajtje materiale, shtoi edhe pësimet shpirtërore të një populli të tërë që i shembet vatra, që i shuhet zjarri, që i thyhet gjithë e arthmja dhe i hapet një humnerë në jetën e tij, mosbesim nga çupa, djali, motra, nëna, baba, i dashuri, fisi, fqinji menjëfjalë, përmbysja e ekulibrit moral dhe shoqëror. Si do ta mbledhë i gjori njeri veten e tij mbas kësaj katastrofe dhe qysh do të bëhet i zoti të fillojë jetën normale?!
Mos më flisni për shërbimet politike që mund të kenë bërë komunistët duke luftuar okupatorin. Trimërija e tyre ka qenë e kufizuar me të djegure më të vrarë shqiptarë, me të çkatërruar dhjetra qytete dhe disa qindra fshatra, që do të ishin si rojtarë të atdheut. Shtoni mbi këto edhe rrënimet e Tiranës që u shkaktuan prej komunistëvet bash në orën tek po iknin Gjermanët. doni të bëjmë fjalë për efektin politik që pati instalimi i regjimit moskovit në Shqipëri?
Pema imediate e politikës së çetës komuniste në Tiranë ka qenë prishja e marrëdhënieve me dy Fuqitë Aleate, Angli dhe Amerikë. Të dy Fuqitë liberale të botës janë armiqësuar me klanin “demokrat” të Tiranës nga shkaku:
1- Se agallarët e kuq e kanë kallur Shqipërinë në sgjedhën e Rusisë dhe të Serbisë: Enver Hoxha dhe banda e tij përgatisnin plane në ç’mënyrë ta bëjnë Shqipërinë një provincë serbe, edhe mbasandja kanë guximin të thonë se kanë luftuar për lirinë e Shqipërisë!
2- Se sejmenët e Rusisë, afro 6000 njerëz (oficerë, nëpunës, profesorë, industrialë, organizatorë, ushtarakë, por kryesisht spiunë dhe policë të G.P.U-s) sot janë sundonjësit e vërtetë të tokës shqiptare.
3- Se sjellja e autoritetevet të Tiranës ka qenë armiqësore dhe pa edukatë, ky brutalitet me qëllim fyes, kishte filluar kundrejt Aleatëve që në fund të vjetit 1945. Por dy veprime më me rëndësi akoma u bënë shkak që bota e tërë, ajo botë që dëshiron paqe dhe drejtësi, të ndjejë një zemërim dhe një urrejtje kundrejt qeverisë së Tiranës dhe këto janë:
  1. Të prurët e Rusisë gjer në Sazan dhe në Sarandë, do me thënë në detit Jonian dhe afër Mesdheut Lindor.
  2. Të qëlluarit me top të vaporrëve anglezë të luftës nga bregu i detit shqiptar.
Nga kjo keqsjellje e qeverisë kuislinge të Tiarnës (themi “kuislinge” se nuk mund të quhet shqiptare një çetë që merr urdhër së jashtmi, deh aq më tepër prej një shteti si Serbija që gjithnjë ka rrëfyer armiqësi kundër Shqipërisë), qeverija greke ka gjetur një shkak, një pretekst, për të formuluar pretendime absurde kundër vendit tonë dhe kërkesat e saj kanë zgjuar një jehonë të favorshme pranë njërit prej shtetevet të mëdhenj, të cilëvet u cënohen interesat jetike të tyre, kur Shqipërija sjell Rusinë në Mesdhe.
***
Tani, miqt e mij, nuk dua t’ju them fjalë të tjera. Po u drejtohem ndërgjegjes dhe ndjenjave tuaja. Nuk kini nevojë as për këshilla, as për lutjet e mia. Kolonitë tona, patriotizmën dhe shërbimin për Atdhe e kanë në traditë. Detyrën tuaj jua rrëfen ndjenja juaj njerëzore dhe inteligjenca juaj. Këtë letër po u a dretonj atyreve që e dinë ç’do me thënë dashuri e prindërvet, që e ndjejnë mallin e Atdheut dhe që mbajnë gjithnjë gjallë nostalgjinë e vatrës së largët të tyre. Gjaku ujë s’bëhet. As edhe njeriu nuk mund të bëhet bishë. Komunizma, s’kam as më të paktin dyshim, që e keni kuptuar edhe vetë, është sëmundje e tmerruar si tërbim i qenvet dhe ujqërvet, është një kolerë që nuk çkatërron vetëm trupin, por edhe më tepër akoma zemrën dhe shpirtin e njeriut. Jam i sigurt që asnjerit prej jush nuk i pëlqejnë këto sëmundje. Prandaj edhe juve ju bije një detyrë, edhe më urdhëronjëse akoma: të hyni edhe ju në udhën antikomuniste që ka filluar jo vetëm në Shqipërim por edhe n’Amerikë.
Mos harroni se Shqipëria gjindet në një moment delikat. Kujtoni përgjegjësinë tuaj përpara historisë. Kolonitë tona nuk mundin të rrinë indiferente, janë në vende të lirë, janë larg territorit, larg kanosjevet gjaksore të Koçi Xoxëvet dhe çdo indiferencë të tyre, kur atdheu heq çaste agonije, merr formën e një krimi të urrejtshëm.
Kemi sigurinë se do të mbushni detyrën tuaj. Do t’i bëni një mur komunizmës me vullnetin tuaj, me zemrën tuaj dhe me patrotizmën tuaj. Me këtë bindje, ju uronj shëndet edhe punë të mbarë.
Në mërgim më 1 dhjetor 1946

Një shkrim i rrallë i Fan Nolit: Pse Konica nuk donte një parti konservatore në Shqipëri



Faik Konica, Fan Noli dhe Gjergj Pekmezi


Flet Faik Konica
Nga Fan Nolia
Në një silan të Vienës, duke pirë nga një kupë të tretë “Gumbold Skirchnor” po bisedonim me F.K. mbi Partitë Politike të Inglisë, në prill të motit 1915.
Nga Inglia ishim hedhur në Shqipëri, kur servitori na solli kupën e katërt dhe atëherë unë pyeta Faikun, a duhet ta kopjojmë në Shqipëri sistemin e qeverimit me anë dy Partish, një konservatore dhe tjetra liberale të cilat hipin në fuqi njëra pas tjetrës sipas votës së popullit. “Jo – tha Faiku – s’është punë që bëhet. S’mund të kemi një parti konservatore në Shqipëri, se konservator do me thënë ay që konservon një trashëgimi të vyer politike. P.sh. inglizi është konservator se dëshëron të konservojë Perandorinë inglize, pasurinë inglize dhe institutet inglize që krijuan këtë perandori. Po ne shqiptarët ç’kemi trashëguar dhe ç’të konservojmë? Feudalizmin e Bejlerëve, Patriarkalizmin e Malësorëve apo Banditizmin e Fshatarëve?”
Këtu erdhi servitori dhe solli kupën e pestë, Faiku e zbrazi dhe vazhdoi: “Nga ana tjetër s’mund të kemi as parti liberale, se liberalizmi ingliz i bëri reformat me ngadalë, e zë lepurin me araba, me urt’ e butë e plot tiganin dhe gjersa t’i bëjmë ne reformat si inglizët na piu morri e na hëngri greku e serbi dhe italiani.”
Servitori, i cili na përgjonte, na solli menjëherë kupën e gjashtë.
“Jo, or jo, – konkludoi Faiku, – nuk duhet të kemi as Parti Konservatore, as Liberale pas mënyrës inglize, se as njëra as tjetra nuk na hyjnë në punë në Shqipëri. Neve nuk na duhen dy partira, por vetëm një, njëzë dhe njëckë Parti revolucionare. Shqipëria është si një shtëpi e vjetër që duhet rrëxuar dhe duhet rindërtuar që nga themelet.”
Kur ua tregoj miqve këtë bashkëfjalim, të gjithë më shikojnë me dyshim, duke kujtuar që tallem me ta, se të gjithë e dinë Faikun si konservator dhe pak a shumë reaksionar. Po kjo nuk është e vërtetë. Faiku në djalëri kishte kaluar nëpër të gjithë ideologjitë revolucinare dhe jo përcipë a shkel e shko, po kishte hyrë thellë dhe e kishte studiuar me zjarr e pasion Karl Marxin, e dinte në majë të gishtërinjve dhe gjithnjë fliste për atë me respekt si për ndonjë dhaskal të vjetër të djalërisë nga i cili kishte mësuar shumë gjëra, ndonëse nuk i besonte që të gjitha. Jo, Faiku nuk ka qenë kurrë konservator a reaksionar. Po ta kruanje pak menjëherë çfaqej revolucionari i vjetër.
“Dielli”, 25 dhjetor 1945

LETRA/ Kur Konica sulmonte Ismail Qemalin: Plak zemër-thatë e i vdekur nga çdo ndjenjë, që vodhi Shqipërinë



Në morinë e polemikave dhe sulmeve ndaj personazheve të kohës nga ana e Faik Konicës, ka rënë edhe Ismail Bej Vlora.
Studiuesi Aurel Plasari ka publikuar një letër të Konicës, në të cilën ai sulmon egërsisht Ismail Bej Vlorën, duke e quajtur hajdut.
Letra:
“Ditët e para të luftës Ismail Qemal Beu i shkoj në Stamboll, i hequr më nj’anë, dyke heshtur e dyke përgjuar punët. Pas Lule-Burgazit u kuptua se Turqia e humbi luftën edhe urdhërimin e saj në Ballkan. Ismail Qemali doli nga vrima, u hoth në Bukuresht, e andej në Vjenë ku, që të përdorim një fjalë të popullit, “i kish rënë era kërmë”. Plaku zëmër-thatë e i vdekur nga çdo ndjenjë, s’humbi kohë me prralla idealiste, po nisi të shtrojë listën e harxheve: harxhe që s’kish në mëndje t’i bëjë, as i bëri kurrë. Berchtold-i, kërrusur nën barrën e mejtimeve, s’kish ngè të bëjë pazarllëqe me një Armen të Bezistenit, po me sy të mbyllur dha ç’i kërkuan. Ismail Qemali, torbën me flori nënë sqetull, edhe doli në Durrës. Atje mblodhi edhe ca njerëz të tjerë, edhe të gjithë, ca kaluar e ca më këmbë, ca në qerre të hequra prej buajsh, u nisnë për në Vlorë.
Kjo karvanë, e përzjerë, e varfër, e qelbur, në çdo rast tjatër do t’ish për të qeshur, po tani shpinte fatin e një kombi të vjetër e, nga madhësia e barrës, merrte një farë madhësie edhe vetë. Passi Sërbët ishin në rrethet e Elbasanit, karavana kish zgjedhur një udhë të vështirë ngjat detit. Ismail Qemali, i ngrysur e i rëndë, me maskën e Moisuit të ngjitur mirë në faqe, mbahej si një profet i theatros edhe kalonte pa folur. Me në funt Dheu i Premtuar u duk: Vlora e lodhur, e shtrihur në zall të detit.
Çdo njeri ka orën e tij, një orë që i kapërxen të gjitha të tjerat nga bukuria e nga forca edhe është si maja më e lartë e një jete. Padyshim, më 28 të Vjeshtës së Tretë 1912, kur dora thonjë-mbrehur e tij ngriti në Vlorë flamurin e vjetër të Skënder-beut, katërqint vjet të harruar, çasti i math për Shqipërinë ka qënë edhe më i bukuri në jetë të turbulluar t’Ismail Qemalit. Sikur të kish vdekur të nesërmen, do të kish mbetur i rritur dhe i paharruar në zemër të popullit. Po rrojti. Rrojti mjaft sa të çbëjë me rrënjë atë që kish nisur edhe sa t’a ndyjë flamurin gjithë me atë dorë me të cilën e kish ngrijtur.
E para punë që bëri në Vlorë ish të dërgojë njerës në Janinë t’u këshillojë ushtarëve shqipëtarë të mos lëftojnë më kot për Turqinë, po të kthehen në shtëpit’ e tyre, se Evropa do t’i jipte Shqipërisë lirinë. Aqë budalla nuk ish Ismail Qemali sa të mos kuptonte që luftërat që bëheshin në Bezhan nuk ishin për të mbajtur Tuqinë, rolli i së cilës ish i mbaruar: ishin për të ruajtur Shqipërinë nga invazioni. Po ca vjet më parë Ismail Qemali kish shënuar me grekët një rimarrëveshje, pas së cilës kufiri i Greqisë edhe i Shqipërisë do t’ish një ditë Vjosa; më i besës te Greqia se të Shqipëria, ky “disfattista” para se të krijohet fjala i çponte Shqipëtarët të dezertojnë ballët e Bezhanit që t’u hapej Grekëve udha e Shqipërisë.
Një tjatër pun’ e bukur e Ismail Qemalit ish këshilla që u dërgonte shqiptarëve të mundojnë ushtarët e thyer të Turqisë, që xvarrniseshin të urët e të lodhur nga sheshet e luftës. Kur ish kundrë Turqisë, pse nuk e goditte sa ish Turqia e gjallë dhe e fortë? Turqët pa dyshim që na kishin bërë dëme, po a i ka hije një populli fisnik të shkelë e të shajë ata që janë mbë dhè? Kur del tjatri me dorën të zgjatur për lutje e me “amanin” në gojë, s’ke më një mik a një armik përpara, ke vetëm një njeri. Ç’mësim qytetërie për një popull t’i këshillosh t’u përgjigjet me shkelme njerësve të plagosur që kërkojnë një kupë ujë! Jo, Ismail Qemali nuk u dëftua si një stërvitës i lartë i popullit, po si një negër me instinkte shumë t’unjura.
E poshtër moralisht, sjellja e tij ish politikisht e lajthitur. Sa me atë mënyrë mbolli në zemër të Turqve dëshirën e çpërblimit. Dhe s’është aspakë një paradoksë të thomi se kryengritja e Shiakut më 1914 u gatit më 1912 në Vlorë. Që të mos mbetej asnjë dyshim në mëndje të Turqve se Shqipëria e re u kish deklaruar sheshit e gjer në funt luftën, një njeri i sëmurë, i cili kërkoi dhe mori lejë zyrtare për të shkuar nga Vlora që t’i hipij vaporit, u vra mu në mes të qytetit kur e shpijin të shtrihur në një shtrat. Ismail Qemali kujtonte se kjo vrasje do t’pëlqehej, sepse i vrari quhej Njazi, po edhe një malok e di se është gjë e poshtër të ngitet një njeri që shkon nga kufiri yt i siguruar me fjalën, me besën, me nderin tënt.
Me të tilla, dhe me qint të tjera si këto, Ismail Qemali e filloi Shqipërin’ e re, nxiu vetëdijat e Shqipëtarëve që prisjin dritë, edhe fëlliqi flamurin t’onë në sy të botës. Pakë nga pakë i dolli turpi, hoqi maskën, u duk hajduti sheshit, gjer sa më në funt një oficer i Hollandës i vuri hekurat në dorë e, mes dy zaptiesh me sungji përpjetë, e futi në vapor edhe e nxori për gjithnjë nga sheshi i politikës.
Po, me gjith’ këto turpe, dora e Ismail Qemalit do t’kujtohet për jetë në histori, se ngrijti e para flamurin e unjur katër shekuj më parë. Me këtë veprë Vlora u bë më tepër se një qytet historik: u bën simboll i pavdekur dhe një copë e pandarë e shpirti shqiptar.”
Nga: Faik Konitza, 28 Vjesht’ e Tretë / 3 Qershuar 1917, në “Kuvendi”, Romë, 30 nëntor 1919.

Arshi Pipa - Faik Konica, aristokrat edhe kur shau…(Botuar më 1944)

Nga Arshi Pipa
Botuar më 1944
Faik Konica

Faik Konica! Kush nuk e njeh? Emni i tij asht njeni prej ma të dashunvet. Po mbushet afër nji gjysë shekulli qysh kur ky emën tingëlloi për herë të parë në veshët e Shqiptarëvet. Vinte që larg, nga nji vënd i huej dhe delte për me mprojtë të drejtat e Atdheut. “Albania” quhej ky za, dhe ishte, në shkretin e kulturës shqiptare, nji “vox clamans in deserto”. Ç’atëherë nami i Konicës u vendos në fronin ma të naltin e mendjes shqiptare. Dhe si hypi nji herë nuk luejti ma.
Gjatë gati nji gjysë shekulli fjala e tij erdhi ndër veshët tonë, ndër mendjet tona, me intervale herë ma të shkurta here ma të gjata. Jo e shumtë, jo e shpeshtë, ma fort e rrallë… rrallë e për mall. Dhe gjithherë e ndrrueshme, gjithherë e freskët. Dhe kur vinte, mbassi kishte shkapërcye kontinente e oqeane, kishte tinguj të nji mendësije së ndryshme, prendimore, ma të qartë, e qi ma se nji herë i u-dukshin të çuditshme botës së vjetër shqiptare. E sigurisht Konica qe mendja ma e ndrituna e gjithë historis sonë letrare. Noli punoi shumë ma tepër e ma me fryt. Por Konica qe për cilsin. Të tjerë dhanë punën: ai dha tonin. Aristokrat i lindun. Sugjeroi, drejtoi, zakonisht i ndjekun me nderim. Por ndodhi shpesh qi nuk e kuptuen. Atëherë u ¬idhnue, talli ashpër, shau.
Aristokrat edhe kur shau, ashtu si vetëm ai dinte të shante! Po pse mos me i thanë qysh tash të metat e tija njerzore? Ai nuk qe shembull mase e drejtsije. Pasjoni e verboi shum herë. Kishte nji faj sidomos (faj tamam aristokrati!): nuk mund të shifte tjetër kënd sipër vehtes, bile as pranë vehtes. Por në të vërtetën cili mund t’i afrohej? Çka tjerët kishin veç e veç a mangut, aj pat të gjitha së bashkut e në mënyrë të plotë. Kurrgjë s’i mungoi, nga kultura e madhe shkencore te ndjesija e imtë artistike, nga magjija e rrallë e bisedimit te shëndeti e hijeshija fizike. I vetëdijshëm për epërsin e vet nuk duronte qi ndokush të mos ia njifte. Të kishte pasë rrufena, si Zeusi, do të kishte shigjetue ata qi nuk e adhurojshin. Por fjalën: nuk e kurseu me e përdorë, kur u inatos, si armë, ma keq se armë.
Mos të ngutemi me thanë se bani keq. Të kujtojmë pak se me ç’njerëz e me ç’koka pati punë. Ndërmjet “anadollakëvet” e “sharllatanëvet” ai ishte nji fenomen anakronik. Kuej me i folë për art, “anadollakut në mësallë”?
Çdo njeri qi dinte me shkarravitë dy harfe shqip na mbahej për reformator gjuhe! E atëherë aj u idhnue e drodh kamxhikun e satirës..
Pamje njimend e kureshtme ishte kjo me pa “gentleman-in” ma të përsosun tue i u-vërsulë me shamjet ma të ndyta kundërshtarit! Sed quod non facit indignalio?
Ishte nji shpirt i çuditshëm ky Faiku, privilegjet e atij i u-dukshin të natyrshme! U a kishte zili të tjerëve mallin për Shqipni! T’ishte e mundun, do të donte t’i shërbente asaj aj vetëm, si nji grueje të dashun! Dhe qe kështu – ndonji herë i padrejtë, ashtu si mund të jetë ai qi ka zilin e dashunis.
Njeri ekstremesh! Njeri pasjonesh të mëdhaja. Këndej nuk “begendiste”, andej nuk falte. E kështu shkroi e foli mbi art me delikatesën më të madhe me ndijimin ma të thellë. Por kur shau u mori hua rrugacavet fjalorin e tyne.
Nuk shkroi vepra të plota? A muejtë me i shkrue nji njeri me kto huje? Ai nuk qe nji shkrimtar i profesionit, i lidhun mbas tryeze; qe nji “shijues”. Kur shkroi, shkroi për endjen me shkrue. Estet. Aristokrat deri n’art. Ç’ishte për të me mbledhë ndër disa volume ato qi shkroi gjatë jetës së vet? JO, nuk e bani. Kjo nuk i ka hije zotnis së madh qi asht msue me hjedhë mendime e humor “par dessus le marche”! Të tjerë le t’i mbledhin, në dacin! Zotnija i madh shpenzon në të djathtë e në të majtë, falë e darovitë, nuk ep me fajde.
Nji herë vetëm mori mundimin me botue nji libër. Dhe ky olibër qe nji përkëthim prrallash arabe nga “Njimij e nji netët”. Asht kjo mënyra e ndonji lordi anglez qi kujdeset për punë të votës dhe të vetat i len mbas dore.
Ç’ndryshim midis tij e Nolit! Noli punoi, me vullnet hekuri, gjithë jetën. Noli qe demokrati i madh i letërsis sonë. Krahazoni Nolin qi bahet prift për t’u shërbye bashkatdhetarvet të vet, me Konicën qi bahet ministër tue e kalue kohën ndër “soirees” diplomatike dhe ndër andjet e holla t’artit e të muzikës. Nji aristokrat i tillë a mund të pajtohet me nji demokrat si Nolin? E shkurtë qe prandej miqsija e tyne.
Pat thanë një herë Ëilde: “Kam vue të gjith gjenialitetin tim në jetën teme, por vetëm talentin tim në letërsin teme”. Kto fjalë i përshtaten mjaft Konicës. Larg nesh mendimi më e krahazua jetën e tij me atë të “dandi-t” Ëilde! Por kush mund të mohojë se luksi e fama atij nuk i pëlqejshin? Ata qi e njofton tregojnë se shijet e tija epikureane ishin fort të pasuna. Ishte nji burrë i pashëm, me nji shëndet për t’i pasë zili. I pëlqente pra “jeta”, kuptohet. I pëlqente edhe me u-veshë mirë. Ndonjiherë ngjeshte edhe fustanellat e delte ashtu nëpër kremte e gostina, ose edhe nëpër “Hyde Park”.
Jemi të mendimit se personaliteti i shkrimtarit asht gjithmonë çelsi i artit të tij. Nuk arrijmë me kuptua se si arti e jeta mund të jenë te artisti dy anë të ndryshme, të kundravendosuna. Dhe në qofshin këto nji herë të vërteta te artisti i zakonshëm, qi e idealizon jetën e vet n’ art, janë dhetë herë të vërteta të ata të rrallë qi, tue ndrrue mardhanien, e sjellin artin e tyne në jetë, tue e ba jetën e tyne poezi, tue e artistizue. Baudelaire! D’Annunzio! Konica u përngjet pak, për së largu.
Portreti fizik i Konicës, ashtu si e shikojmë në fotografin e tij tipike të riprodhueme shum herë, asht pasqyrë shum e qartë e karakteristikavet të tija shpirtnore. Na duket Konica këtu në moshë të pjekun, medje të shtyme, njeri qi ka jetue dhe qi din ç’asht jeta. Fëtyra e tij e mbushun, plot shëndet e gjak, rrëfen nji shpirt të knaqun nga vehtja. Vijat janë të hajthëta, me lakime elegante të nji fëtyre fisnike. Dhe në kët fëtyrë dy gjana bijnë në pah me nji herë: sytë e goja. Sytë kanë nji shkëlqim të jashtëzakonshëm, nji shkëlqim të prehtë e të ftohtë, sy çeliku. Inteligjenca e madhe e Konicës vezullon çiltaz ndër kta sy. ‘Por kur zbresim ma poshtë ndeshim dy buzë “fine”, jo të trasha jo të holla, të lakueme në nji mënyrë qi nuk mundesh me dallue me shpejt a asht gaz i ambël apo ironi. Por në se ke lexue ndonji shtyllë nga “Dr. Gjilpëra”, ose nga “Gaspariano”, nuk ke ma dyshim: ajo buzëqeshje asht ironi. Gjithë ajo inteligjencë qi ndriçon nga sytë e Konicës vjen e del nëpër ato dy buzë të lakueme, natyrshëm; për tallje. Inteligjenca asht ba “humour”: ke njoftë njeriun.
Inteligjenca asht cilsija e madhe e Konicës. Ndër tjera rrethana, ndër tjera kushte shpirtnore do të kishte muejtë t’ushtrohej me fryt të ndryshëm. Edukata frënge, me traditën e saj të satirës, nga D’Aubigne te Voltaire, trajtoi Faikun pamfletar. Anglija, atdheu i humorit, i zhvilloi edhe ma tepër sensin e ironis. N’Amerikë mandej ato gjetën trollin e përshtatshem për me u-ushtrue.
Pamfleti shkatrron, dhe ironija, vetëm, a mund të krijojë? Ironija asht nji “forma mentis”, asht trajtë, asht stil. Kur nuk asht e shoqnueme me fantazi krijuese ajo mbetë në planin e fragmentavet e të vijosjevet të shpejta, “essai” a përshtypje e rasës. Ironija pa peshën e landës asht fluturake: asht ndër hujet e erës qi e shëtitë për pak, herë këndej herë andej.
Inteligjenca nuk krijon: ndritë, sqaron, e shum shum ndryshon: asht themelisht kritike. Konica pati të gjitha vetitë për me qenë nji “essayiste” i shquem: kulturën filologjike-estetike, shijen e artit, prehtësin e gjykimit. Ato prova qi kemi prej tij e dëshmojnë qartaz këtë. Por aj kishte ma tepër se kaq: kishte ironin. E përdorun me masë e me takt ironija, kjo dhuratë hyjnorësh, mund të krijojë vepra madhështore kur asht e drejtueme nga nji qëllim serioz, nga nji dëshirë universale. Ndonji herë Konica ja arrijti ktij ideali. Përshkrimet e tija te “Shqipërija si m’u duk” mbi ata “memurë” anadollakë e mbi ata tjerët, paljaço të qytetnimit europjan, “robotë” e “levantinë”, janë të nji humori të shëndoshtë: dhe kjo, pse Faiku frymëzohej jo ma nga marazet e ngusha vetjake por nga nji ideal kombtar. Por shpesh zotnuen te aj edhe inatet politike, pasionet e pezmatueme. Dhe ironija, u-ba atëherë sarkazëm, dhe sarkazëm vetjak.
Por gjindej, te Konica, edhe nji mall i fortë për bukurin e pastër. Aj, shijues aq i hollë i muzikës dhe artit, përpara disa qneave natyrore ngashërehej. Ose kur vinte “dita e verës” dhe mendimi i fluturonte tek kohnat e bardha pagane, ose kur shkonte “anës liqenit”. Shpesh ishte malli i Atdheut. Herë tjera ishin kujtimi i kohnavet të fëminis kur i rrëfejshin përralla si “e bija e mbretit dhe trandafijë”, ose ato qi tregohen “në hijen e humave”. Ky tel minor i Faikut tingëlloi ma rrallë e “in sordina”. Zakonisht e mbyti tingulli i ashpër e larkjehues i satirës. Por kur tingëlloi qe plot magji. Piktura ma të përsosuna, ndjenja ma t’imta nuk ka përshkrue deri sot penda shqiptare. Qe nji shembull:
“Nata po afrohet. Drita e ditës tretet dalë nga dalë; e, mbi tjegullat e shtëpive, mbi drrasat e rrugëve, mbi fletët e pemëve, mbi trupat e epila të çupave që shkojnë, një ngjyrë manushaqeje-një ngjyrë gushë pëllumbi, si thonë në ca male t’ona- shtihet, e i mpështjell. Mbasandej, pakë nga pakë, manushaqet çfletohen. Hijet bëhen më të dëndura, më të zeza. Njëri mbas tjetrit, yjtë çpojnë qiellin, e pikëlojnë dritë. Nata u afrua. (“Albania” v.II. n.6, fq 92).
Por Konica nuk u kujdes me i lanë të shkruese të gjitha përshtypjet e veta. Ndoshta prej përtacije! Shënojmë se veprën e tij të madhe, koleksionin dymëdhjetë vjeçar t’ “Albania-s” (1897-1909), e bani sa qe i ri, në hovin e atij entuziazmi djaloshar qi krijon zakonisht gjanat e reja, e ndonji herë të mëdhaja. Sigurisht i nji tjetër kalibri ishte vullneti i Nolit, qi punoi pa u-lodhë, vazhdimisht. Konica përkundrazi e ndali hovin mbas botimit t’”Albania-s”. Çka shkroi prej këndej deri sa vdiq, gjatë një periudhe gati tri herë ma të madhe se ajo e “Albania-s”, asht relativisht e paktë në krahazim me punën qi derdhi te revista. Ishte orvatë me ngul ndërmjet sa vështirsish për të mbajtun rivistën. Kur i erdhi fama e bashkë me atë edhe mirëqenja ekonomike e rehatija, u-duk shpirti i tij prej aristokrati qi e ban letërsin për qejf, kur nuk e ban për huj.
Arshi Pipa

Në të vërtetë kjo pat qenë ma vonë, kur Konica, mbas nji periudhe gjithaq të gjatë sa ajo e “Albania-s” (1909-1921), u vendos n’Amerikë për mos me luejtë ma, përveç nji vizite së shkurtë qi i bani Shqipnis në 1929. Kjo periudhë e dytë asht periudha politike e Konicës, sa e frytshme për rilindjen tonë kombëtare, aq e vorfën në prodhimin e tij letrar. Mbas këndej Konica qe i lirë e mueti me ba jetën qi deshi. I njohun si përfaqësuesi i
gjithë shqiptarvet t’Amerikës, ma parë prej Qeveris së përkohëshme e më vonë prej Monarkis, aj kishte tash kohë e mundësi për me punue me nge në fushën e letravet. Gjatë kësaj kohe, dyfish ma të madhe se ajo e periudhavet të para (1921-1943), Konica, do të kishte muejtë të prodhonte shum ma tepër se shtyllat e “Dr. Gjilpërës”, reportazhin e “Shqipëria si m’u duk” dhe përkëthimin e prrallavet arabe.
Shkaqet duhen kërkue jo aq te ambienti i rafinuem diplomatik ku shpirti prej natyre përtac i Konicës nuk gjeti nxitje për punë (ka pasë edhe tjerë diplomatë qi kan dijtë me përfitue nga rehatija e jetës diplomatike në dobi të poezis), se sa te vetë struktura etike e Konicës. Kjo strukturë ishte e tillë sa nuk mund të prodhonte vepra të plota. Konica ishte nji estet, dhe cili estet nuk asht i lidhun ngusht me ego-n e vet? I munguen Faikut ato ideale qi e derdhin njerin në nji humanitet ma të gjanë se bota e vetvehtes. Nuk gjejmë në të hove dëshirash altruiste, zell apostulli. Konica rroi e vdiq i pamartuem, nuk e njofti pra familjen si vlerë etike. Popullin aj s’ e ndjeu afër tue qenë ariostokrat. Fen e injoroi. Ndër idealet etike qi mund t’i epshin landë krijimit të Faikut, vetëm nji ngelte, atdheu. Atdheut aj i shërbeu si ma i madhi bir i tij. Vepra e tij atdhetare imponon nderim. Por tue lanë mënjanë shërbimet diplomatike qi s’kan të bajnë me poezi, puna atdhetare e Faikut qindron ma tepër te kritika e anës së dobët se sa te lavdimi i anës së mirë të shqiptarit. Vuni në dukje të metat pa cinue virtytet t’ ona. Dhe kjo, kujtojmë, rrodhi prej se Faiku u-shmang nga tradita. I dalun jashtë vendit qysh herët, e i edukuem me kulturë prendimore, aj qe i pari njeri modern i vërtetë ndër shqiptarë. Kjo mendësi moderne, qi i dha prehtësi e guxim me vue në satirë mbeturinat anadollake arnautishte, e lergoi Konicën nga kuptimi i atyne rrajëvet të forta e të shëndoshta qi qenë gjallnija e Shqiptarit gjatë shekujvet. Shembull domethanës në kët pikpamje: moskuptimi i tij rreth Naimit.
Kto vlera etike, familja, tradita, humaniteti, feja, janë ato qi i japin ushqim poezis së madhe. Dhe kto Konica nuk i pat fort të zhvillueme. Por për me qenë poet mjafton shpesh herë me i besue Artit, tue ja dhurue jetën kultit të tij. Kështu arti fiton humanitet dhe, nga nji luks shndrrohet në nji nevojë, nga nji punë qejfi bahet vlerë etike e epërme. Konica nuk ja flijoi jetën e vet poezis. Aj bani të kundërtën: ja flijoi jetës poezin e vet. Arti ishte i vetmi shkamb ku do të mund të ngulej. Aj nuk e mori seriozisht, nuk u-pengue mbas tij. E bani “me shaka”, kur i u-tek. T’i kishte besue artit do të kishte qenë Heine i letërsis sonë. Kurgja sa “Shqipëria si m’u duk” nuk përgjasohet me “Reisebilder”.
Ky qe Konica dhe kjo vepra e tij. Rrallë herë shprehja e famshme: “Le sytle c’est l’homme”, gjen nji trupzim ma të përshtatshëm se te Konica. Pse ai qe i tani stil. Njofti të gjitha të mshehtat e stilit, të gjitha kthesat. Stili i tij qe në thelb satirik. Të tana gamat e satirës ai provoi, prej ironis ma s’ambël deri në sarkazëm, prej humorit deri në pamflet. Por qe edhe i kthjellët e i ambël kur deshti.
Ndikimi i tij mib letrat shqipe qe i madh e i vijueshëm në kët vështrim. Proza toske i detyrohet Konicës. Të gjithë shkrimtarët toskë morën mësim prej tij. Prandej sot proza toske asht e njitrajtëshme, ndërsa gegnishtja nuk asht kristalizua ende pse nuk ka gjetë nji mjeshtër stili njësoj të madh sa Konicën.
E jo vetëm stilin e shkrimit mësoi Konica, por edhe vetë gjuhën. Kultura e tij filologjike, me baza të gjana shkencore, u-shoqnue me shijën e tij në të folun dhe të dyja bashkë përftuen at gjuhë të pastër qi sot rrjedh aq bukur ndër shkrimarët toskë ma të mirë.
Stili n’art asht gjaja kryesore. Nuk ka letërsi të vërtetë pa stil. Me pasë mësue mjetin e mënyrat e shprehjes: ky është lavdi i pavdarshëm i Faik Konicës. Asht lehtë me kritikue tue gjetë të meta e gabime. Por cili, sa do i madh qoftë, nuk i ka? Të mdhajvet t’u harrojmë mungesat dhe t’u çmojmë virtytet. Të mos kërkojmë ndër ta ma tepër se ç’na kanë dhanë. Qenë prisa, qenë pionerë ndër shtigje të parrahura, ndër pyje të ngatrrueme. Sot na ecim pa vështirsi sheshit, harrojmë shpejt se ktë nuk e kemi nga mundi i tyne. Të falenderojmë pra shkrimtarin për sa na ka dhanë dhe të përkulemi me respekt përpara fëtyrës së ma të madhit stilist shqiptar, Faik Konicës.
Na duket, ndërmjet atyne dy poleve të kombit qi janë gega e toska, sa i pari përban ma tepër landën, brumin e shqiptarit dhe i dyti trajtën, frymën. Dhe në se gjejmë ma të madhin përfaqsues të gegnis te Fishta, ndeshim kulmin e faqes tjetër jo te Naimi, jo te Noli, por te Konica.

Poezitë dhe prozat e Sabajeta Peposhit (Përkujtesë për autoren, në 5-vjetorin e vdekjes)

Nga Petrit Palushi


5 vjet më parë, pa i mbushur të 24 vjetët u nda prej jete krijuesja e talentuar Sabajeta Peposhi. Koha fizike qe e pamjaftueshme për të, krejt fatale, megjithatë ajo shkroi dhe realizoi një letërsi jashtë 1parafabrikateve, krejt origjinale, si shpërfillje jo vetëm për letërsinë masive, por dhe si reagim i ndjeshëm përmes një qetësie shembullore ndaj një realiteti të pakëndshëm dhe deri diku të papërceptueshëm për të, pavarësisht se ia doli ta sendërtojë në mënyrën më të mundshme, në një formë gati-gati magjike, në kumtimet e saj në prozë e poezi.
Në një kohë t’afërt do botohet e plotë vepra e saj letrare, jo vetëm si shenjë nderimi për të, por dhe si respekt dhe detyrim ndaj një arti të cilësishëm.

JETËSHKRIM

Sabajeta Peposhi u lind në Kukës më 20 qershor 1986.
Gradualisht u përpoq të formësonte profilin e vet, dhe përveçse të ruante brishtësinë, delikatesën dhe të njerëzishmen, u fut në fushën e letërsisë, e pajisur me ndjesinë e të shkruarit, me talentin fort të dhuntishëm, dhe me punën përkushtuese njëkohësisht.
Qe shumë filozofike në konceptet që parashtronte në shkrimet e saj.
– Në vitin 1998, në moshën 12-vjeçare, në konkursin letrar të nxënësve të shkollave tetëvjeçare të Kukësit, fitoi vendin e parë.
– Në vitin 1999, në moshën 13-vjeçare botoi përmbledhjen poetike “Në qetësinë e qiellit” (Kl. letrar “A. Pashku”, Kukës).
– Qyshprej asaj kohe botoi cikle me poezi dhe prozë në organe të ndryshme letrare (Tiranë, Prishtinë, Shkup); përfshihet gjithashtu me dhjetë proza në përmbledhjen “Para pasqyrës” (2004) si dhe me esenë “Karvani i yjeve të përlotur” në përmbledhjen “Fjala në litar” (Shkrime për Havzi Nelën), 2005.
– Në vitin 2004, fitoi vendin e parë në Konkursin letrar të nxënësve të shkollës së mesme “E. Çabej” (Tiranë), me poezinë “Atdheu” dhe vendin e dytë me prozën “Lëmshi”.
– Maj 2008, botoi përmbledhjen me proza “Mungesë në ballo” (Ombra GVG).
– 2 korrik 2008, në Ditën e Komunikimit në Departamentin e Gazetarisë, mori çmimin e parë (Atelieja e radios)
– Në vitin 2008, mbaroi Fakultetin (Dega gazetari, Tiranë)
– 2008, 2009, deri në mars 2010, punoi në disa organe shtypi të Tiranës.
– Ndahet prej jete me 28 Prill 2010
– Në fund të vitit 2010, proza e saj “Në tren”, përfshihet në Antologjinë “Shqipëria tregon. 1991-2010″, pergatitur nga A. Klosi dhe E. Demo, por qe autorja nuk pati fatin ta shihte një libër të tillë.
– Maj 2014. Klubi letrar “Anton Pashku” Kukës, themelon Çmimin letrar Sabajeta Peposhi, si shenjë nderuese për të talentuarën Peposhi dhe njëkohësisht nxitje për talentet e reja.
– 20 Qershor 2014; ndahet Çmimi për vitin 2014. Fituese: Trëndelina Terziu me esene “Endrra e pakryer”.



***
NGA KRIJIMTARIA E SABAJETA PEPOSHIT

DALLORI I SHPIRTIT TIM

Brenda qelqurinës së padukshme
frymon shpirti im i skalitur
atje, në gjirin misterioz të fshehtësisë.
Cipa e mëndafshtë
si një dekoratë e ndryshkur
ma kufizon shpirtin nga masa e qelqtë.
Ç’mallkim i pashmangshëm
i serviret kryqëzimit të ndjenjave
të thata, të gjalla, të brishta, të ëmbla
në koleksionin e tyre të ngatërruar!
Qelq i ftohtë deri në acar
më i ftohtë se trupi i akullt i kufomës
ma ndan qenien në dy botë,
njëra lëviz në vrazhdësinë e saj
prej njeriu të pashpirt mbase
tjetra botë më shumë se çalamane
zvarritet në trungjet plot ndjesi.
As e dukshme, as e padukshme
qelqurina më përngjet me një intrigë plakë
të thurur para se unë të dilja në jetë.
Me ledhati më ka dënuar
intrigë e pështirë e magjistricave
dallori i së cilës ka dy mundësi zgjidhje:
mosthyerja e vështirë e qelqit
gris pa dhembje figurën time prej letre
thyerja sekondare e tij
plagos agimet e hershme të shpirtit tim./ (E shtunë, 14 shtator 2003)



TULLUMBACE BOSHE GËNJESHTRASH

Me fjalë të fabrikuara nxitimthi
shpesh i është dashur të amballazhojë
tullumbace boshe gënjeshtrash
për plotësimin e albumit të palarë të sjelljes së tij.
Fotot, të shpëlara në imazhe të paskrupullta
qorrojnë sytë kureshtarë të të papunëve.
Albumi shumëngjyrësh para syve të tij
i përngjet me një papagall llafazan.
Ka frikë prej tij
e fsheh skutave pa qoshe të shtëpisë,
dëshmitares së parrëfyer.
Ndjenja e frikës i shtrydh mushkëritë
me ajrin e rralluar të së cilave
mbush tullumbacet e gënjeshtrave.
Befas
në çapitjen e një dite të këputur
dëgjohet një zhurmë nervgrishëse,
nga lagështia e tëpërt e fryrjes
tullumbaci mëkatar kishte plasur.
Si të mos mjaftonte kjo
tirazhi i albumit të strukur
për çudi
ishte shumëfishuar kudo… /(14 shtator 2003)

KTHESË E RROTAVE TË FATIT

I thekur në diellin e humbur të vetmisë
trishtimi spërkat petalet e ëndrrave
rrotat e shfryra të të cilit
mënjanojnë për nga humnera
që vajtojnë fundin e heroit tragjik.
Ndjenja e fatalitetit hedh spirancat
në pellgun e lagësht të shpirtit elastik
të kërrusur nga furia e iluzioneve
të qëndisura në cipën e trurit.
Ky, i braktisur nga qëllimi i ekzistencës
sajon plane vetasgjësimi
për t’u shpëtuar dallgëve të trazirave
me ujin ngazëllyes të së cilave
trazohen eshtra që kanë frymuar në çdo çast.
Copëza fjalësh, të shkëputura kujdesshëm
nga lapidari hyjnor i dhembshurisë
tendosin shpirtin elastik.
rrotat e fatit, të fryra me shpresë
morën kthesë të fortë për nga rruga e jetës./ (14 shtator 2003)


NË TREN

Muzgu s’kishte rënë ende. Dielli po përshëndetej me fushat e pamata që shtriheshin poshtë tij. Lulëkuqet tundnin petalet e tyre të brishta sa herë që puhiza e lehtë e fundpasdites fluturonte mbi to.
Syri i tij, që nga vagoni i vjetër i trenit, kapte të gjitha hiret e natyrës. Po i merrte erë një cigareje pa e ndezur atë. Këtë e bënte sa herë i shijonte ajo që i shfaqej para syve. E merrte cigaren, e kalonte lehtë në gishtërinj, merrte frymë thellë dhe e afronte pranë hundëve. Sapo ndiente erën e duhanit t’i ngacmonte nuhatjen, një dehje e lehtë i trazonte këndshëm mendimet dhe ndihej i lumtur në të tilla çaste.
Kishte më shumë se gjysmë dite që udhëtonte.
Ishte i lodhur…
Treni ishte thuajse i zbrazët. Aty nga mesdita kishte parë një grua a vajzë, nuk ishte i sigurt, të largohej përhumbshëm. Balukja e artë që i shkëlqente verbueshëm në diell s’e kish lënë t’ia shquante sytë. E megjithatë i mori për blu. Edhe në ato çaste i kishte marrë erë cigares. Një gëzim i shkurtër i kish ndritur në sy. Kishte parë diçka të bukur…
Që atëherë vetëm ylberi i ngjyrave të fushës përtej xhamit të vagonit i kishte bërë shoqëri.
Ai po e përcillte trenin për në stacionin e fundit…
Dielli po jepte shpirt. Muzgu, pa bërë zhurmë, po merrte jetë.
Një zë u dëgjua andej prapa. Edhe një herë.
– Një e qarë foshnje, – i tha vetes.
Sytë blu ia bënë me sy kujtesës së tij. U ngrit. Futi cigaren në xhep dhe u drejtua andej nga vinte e qara.
Një fytyrë e butë, e përlotur dhimbshëm, i vetëtinte në mendje sa herë i drejtohej vagonit të radhës për të parë për foshnjën.
Por jo. Ende s’po e gjente.
– Shumë vagona qenkan! – gati mallkoi me vete.
Ishte në vagonin e parafundit dhe ndjeu zërin që qante më pranë se kurrë. Ktheu kokën. Në një batanije të vogël, të bardhë, ishte ngjeshur dhimbshëm një foshnjë. Dy doçkat e vogla i lëvizte pa kuptim, por shpejt, nëpër ajrin që ishte ende i vakët nga rrezet e fundit të diellit. Fytyrën e kishte të butë, me ca pulla të rozta në faqe që i shquheshin sa herë frymonte thellë, para se t’ia jepte një të qare therëse.
– Si ka mundësi? – tha me vete. – Një foshnjë, këtu? Dhe unë që mendoja se jam vetëm, – u ngashërye ai.
Zgjati duart. E kapi lehtë. E ngriti hopa dhe e mbështeti në gjoksin e tij. Ndjeu një të qarë kërcënuese t’i shponte veshët. U nis me të shpejtë nga kish ardhur.
– Shsh! Shsh! Shshshsh! – përsëriste vazhdimisht.
Mendoi të gjente vagonin e tij, por e la. Një trastë bosh kishte aty.
U ul në vagonin më të rehatshëm që mundi të gjejë. U ul nga dritarja, megjithëse kokën s’e ktheu për asnjë çast andej nga fushat e pambarimta.
S’kishte kohë. Tani kishte foshnjën. I sodiste me imtësi fytyrën, pastaj mbyllte sytë për të parë në e mbante mend. Pothuajse përherë e harronte. Ishte e vogël fare. Edhe sytë ende s’i kishin marrë ngjyrë.
Gjithsesi, sa herë që mbyllte qepallat për t’i kujtuar fytyrën, sytë e saj i vinin në një blu të zbrazët.
Muzgu i kish treguar vendin fundpasdites. Kishte mbledhur veten dhe tani po shijonte mbretërimin e tij. Ndezi një shkrepëse. Nxori nga xhaketa një qiri që e mbante përherë me vete. Shpesh errësira e gjente jashtë. E ndezi dhe e vuri diku ku s’e rrihte era. Foshnjën e kish zënë gjumi. E mbështolli me xhaketën e tij të arnuar. Nxori lehtazi cigaren nga xhepi i saj dhe filloi t’i mbante erë. Nuk e ndezi. As që e kishte ndërmend. Po i shijonte ato çaste… (2007)

BUZË GROPËS SË HAPUR

Këmbët e këputura u ngjeshën mirë pas truallit të shkrifët duke ngecur në vend ecjen time të plakur nga mendimet e fantazitë të heshtura gjer në palcë para një grope të lënë hapur si kujtim keqndjellës. Po, pikërisht një gropë e hapur, forma e së cilës të krijonte përshtypjen se ishte hapur nga një varrmihës profesionist.
Prek kafkën time të veshur me mish, lëkurë e flokë njeriu. Rrjedhimisht, për fat të mirë a të keq, unë jam një qenie e gjallë që shndërrohet në një mbeturinë të pajetë.
Dallga e mendimeve drejtohet sërish nga bregu anonim i varrmihësit. Fillova të mendoj se kë do të kisha unë të tillë. Kush do të jetë vallë ai?
Mbase mund të jetë një familjar i imi i përlotur pafundësisht dhe i gatshëm për ta mbushur me dhé gropën e hapur për trupin tim të ftohtë. Po ashtu mund të jetë një varrmihës profesionist, që me lutjet e përshpirtshme të kortezhit mortor mallkon fatin e tij të pafat. Për t’u dhënë më tepër jetë fëmijëve të tij, ai vazhdimisht legjitimon vdekjen, largësinë, ftohtësinë mes së gjallës dhe të pajetës, duke i ndarë përfundimisht të pajetët nga drita jetëdhënëse e diellit…
Një udhëtar zemërmirë mund të ketë gjithashtu shortin e padëshiruar të varrmihësit tim.
Por nuk mbaron me kaq lista hipotetike e varrmihësve të mi.
Mund të jetë edhe një kafshë, dukuri a send, një qyqe vajplasur që nuk di si ta mbrojë trupin tim të akullt e të palëvizshëm.Dhe lista e tyre vazhdon më tej me një rrufe të vonuar, me një rrebesh shiu të rrëmbyer a me një të rënë bore të papritur.
Kësisoj, e lodhur nga parashikimet e çuditshme buzë gropës së hapur, e mbylla monologun e trishtë me një kryefjalë po të tillë:
“Me ose pa jetë, do më duhet një varrmihës mua, mishit të gjallë të quajtur rastësisht njeri”. (2003)



HAKMARRJA E RRUGËVE

Rrugët fashonin plagët shumëvjeçare të tokës duke i mbyllur ato me palëvizshmërinë e tyre absolute.
Kohët e fundit kisha vënë re diçka, që mua më pëlqen ta quaj zbulim.
E kisha pikasur në një nga ato çastet kur njeriu me mendje të vetëqetësuar nga pamundësia e zgjidhjes së barrës së rënduar të problemeve, s’bën gjë tjetër, veçse vret mendjen për gjëra mbase pak të rëndësishme, por që ekzistojnë duke na shoqëruar pafundësisht në hapat tanë, shpesh të lëkundur. Gjithçka që më mundonte në ato çaste, që dashje pa dashje më kish tërhequr shpesh vëmendjen, ishin rrugët me kompleksitetin e tyre të palëvizshëm në dukje.
Desh harrova t’u rrëfej zbulimin tim të befasishëm.
Nuk e mbaj mend mirë se cila shqisë e kishte dalluar e para ndryshimin, ajo e të prekurit apo ajo e të parit, por rëndësi ka që qenia ime e kishte kuptuar se rrugët, të zhytura në qetësinë e tyre gjumëndjellëse, kishin filluar të shëndosheshin, duke i prishur e rrumbullakosur trajtat elegante të trupit të tyre. Ishte një shëndoshje e papritur, e beftë për çastin, por që pritej në një nga intervalet anonime të kohës. Njerëzit që s’e vinin re këtë thyerje të elegancës së rrugës, bëheshin pre e dhimbjeve të ndryshme, tek rrëzoheshin si pa të keq, ndërsa mbanin lart kokën e tyre plot mendime, ndoshta edhe boshe.
Mbase për herë të parë në jetën time, e gjeta shumë lehtë arsyen e këtij ndryshimi të ndodhur në një kohë të papjekur, dhe për këtë me siguri më ndihmoi një kopje që syri im realizoi mes meje, plehrave dhe pështymrave. Perandoria e mbeturinave kishte pushtuar territore të reja, qe shtrirë gjer në rrugë si një egërsirë e ngordhur erërëndë rreth së cilës miza ta pangopura mundohen të ushqehen me prenë e huaj. Ndërsa njerëzit, duke dashur të pështynin herë në sy e herë në shpinë njëri-tjetrin, pështynin trupin e gjorë e të deformuar tashmë të rrugëve, të cilat sapo kishin nisur hakmarrjen e tyre të drejtë. (2003)

NJË GËNJESHTËR E YJEVE

Dallgët e furishme të kohës rrëmbenin ditët e plogështa të jetës së saj, i hidhnin me inat në bregun e kalendarit dhe zbrapseshin për të marrë të tjera ditë si “mall” për t’u transportuar e shkarkuar në atë breg të çuditshëm. Ajo zgjohej me dëshirën e pakuptimtë për të dëgjuar parashikimin e orëve të ditëve të saj nga yjet të heshtur në shkëlqimin e tyre të diamantë. Një logjikë e thjeshtë e shtynte atë të mendonte se edhe yjet janë të privatizuar nga televizione, radio e gazeta të ndryshme.
“S’ka si të jetë ndryshe, përderisa çdo mëngjes japin aty opinionet e tyre hipotetike për fatet njerëzore”, – mendonte ajo përherë me vete.
E zhgënjyer, çdo mbrëmje ajo sodiste yjet e shndritshëm. Përpiqej të gjente ndonjë ndryshim në formë, përmasë a ngjyrë e të binte në ujdi me logjikën e saj të sëmurë paranojake. Por yjet ishin njëlloj, tërheqës, të pafjalë e të largët, ashtu siç ishte e largët koha kur ajo e kuptoi se edhe horoskopi ishte një tjetër gënjeshtër e servirur këndshëm. (2003)

PARA PASQYRËS

Megjithëse jo të gjithë e kemi pyetur shpirtin, askush, në asnjë hark kohor s’e ka quajtur veten mëkatar.
Para pasqyrës të gjithë lëvdohemi si hyjnorë edhe pse gjurmët e gabimeve tona janë tepër të vrazhda.
Çuditërisht sikur po mësohemi me shenjtërinë tonë të rreme!
Në paradoks me vetveten dhe me këtë vorbull mëkatarësh, padrejtësisht mbetet mëkatare natyra e virgjër dhe e pafjalë. (2002)


Vrasja e Elefantit

George Orwell

Në Moulmein, në Birmaninë e Poshtme, më urrente një numër i madh njerëzish – ishte hera e parë në jetën time që kisha fituar rëndësinë e duhur që të më ndodhte një gjë e tillë. Isha shefi i rendit në një rajon policie të qytetit, ku urrejtja për evropianët, pa ndonjëfarë qëllimi dhe në njëfarë mënyre pa bujë, ishte shumë e hidhur. Asnjëri nuk kishte kurajo të organizonte protesta, por nëse ndodhte që një grua evropiane dilte vetëm në Pazar, padyshim që dikush do t’i derdhte
lëng betel-i në fustan. Si oficer policie, unë isha objektiv i dukshëm dhe ata s’e humbnin rastin të më dhunonin sa herë që ndiheshin të mbrojtur. Kur një birmanez i shkathët më pengoi gjatë një ndeshje futbolli, ndërsa gjyqtari (edhe ky birmanez) ktheu kokën në anën tjetër, turma shpërtheu në një të qeshur shpotitëse. Kjo ndodhi më shumë se një herë. Në fund, përqeshjet e fytyrave të verdha të të rinjve që ndeshja gjithandej, sharjet e hedhura në drejtimin tim, kur largësia u jepte kurajë, më acaronin keq. Priftërinjtë e rinj budistë ishin më të poshtrit. Në qytet kishte disa mijëra të tillë dhe dukej se të gjithë nuk kishin gjë tjetër për të bërë, veç të rrinin nëpër qoshet
e rrugëve e të shpotitnin evropianët. Kjo gjendje ishte e çuditshme dhe shqetësuese, sepse asokohe unë e kisha mbledhur mendjen top që imperializmi ishte diçka e keqe dhe sa më shpejt të laja duart me punën aq më mirë do të ishte. Teorikisht — e natyrisht, në fshehtësi-unë isha pro birmanezëve dhe kundër shtypësve të tyre, britanikëve. Për sa i përket punës që bëja, nuk gjej fjalë ta përshkruaj urrejtjen time për të. Në një detyrë të tillë shikohet nga afër puna e pistë e perandorisë. Të burgosurit e drobitur të rrasur në kafazet e qelbura të burgut, fytyrat e frikësuara, gri, të të dënuarve afatgjatë, të ndenjurat e mavijosura të burrave të rrahur me shkop bambuje – e gjithë kjo më ngarkonte me një ndjenjë faji të padurueshme. Nga ana tjetër, s’kisha ndonjë perspektivë të qartë. Isha i ri dhe me shkollim të mangët e më duhej të përpunoja ndonjë zgjidhje në heshtjen e plotë që mbulon gjithë anglezët në Lindje. Nuk e dija as që perandoria ishte buzë vdekjes, dhe as që ajo ishte shumë më e mirë se perandoritë e reja që rriten për t’i zëne vendin. Gjithë ç’dija ishte fakti se kisha ngecur mes urrejtjes sime për perandorinë të cilës i shërbeja dhe zemërimit tim kundër egërsirave të vogla djallëzore që përpiqeshin të ma bënin punën të padurueshme. Nga njëra anë e mendoja sundimin britanik si të pathyeshëm, si diçka të mbërthyer pazgjidhshmërisht pas vullnetit të njerëzve të dërrmuar, in saecula saeculorum, nga ana tjetër mendoja se lumturia më e madhe në botë do të ishte kur të shpohej me bajonetë barku i një prifti budist. Ndjenja të tilla janë efekte anësore normale të imperializmit; pyesni çdo zyrtar anglo-indian, në rastistë ta kapni pas punë. Një ditë ndodhi diçka, e cila, në një farë mënyre, ishte iluminuese. Një incident i vogël në vetvete, por mua më dha një pikëvështrimi më të mirë nga ajo që kisha pasur deri atëherë për imperializmin – motivet reale mbi të cilat veprojnë qeveritë despotike. Një mëngjes herët, shefi i rendit në një rajon policie në anën tjetër të qytetit, më telefonoi dhe më tha se një elefant po shkatërronte Pazarin. A mund të shkoja për të bërë ndonjë gjë? Nuk dija ç’mund të bëja, megjithatë doja të shikoja çfarë do ndodhte dhe i hipa mëzit e u nisa. Mora pushkën, një Winchester 44 i vjetër – shumë e vogël për të vrarë një elefant, por mendova se edhe vetëm krisma do të mjaftonte për ta frikësuar. Gjatë rrugës më ndaluan birmanezë të ndryshëm dhe më rrëfyen bëmat e elefantit. Nuk ishte elefant i egër, sigurisht, por
një i zbutur që ishte “çmendur”. Ai ishte lidhur, siç lidhen elefantët e butë kur vjen vakti që “çmenden”, por një natë më parë kishte këputur zinxhirët dhe ishte arratisur. Kujdestari i tij, i vetmi person që mund ta bënte zap në atë gjendje, i ishte qepur nga mbrapa ta kapte, por ai kishte marrë drejtim të gabuar dhe tani ndodhje 12 orë larg, ndërsa në mëngjes elefanti ishte rishfaqur në qytet. Birmanezët nuk kishin armë, kështu që s’mund të bënin dot gjë. Tashmë elefanti
ia kishte shkatërruar dikujt kasollen prej bambuje, kishte vrarë një lopë, kishte përmbysur disa tezga frutash e u kishte përlarë mallin; kishte ndeshur gjithashtu makinën e plehrave të bashkisë dhe, kur shoferi kishte kërcyer prej saj e ishte shtrirë përtokë, ai përmbysi makinën dhe e dhunoi me goditje.
Shefi birmanez i rendit dhe disa policë indianë më prisnin në zonën ku ishte parë elefanti. Ishte një zonë shumë e varfër, një labirint karakatinash prej bambuje, të mbuluara me gjethe palme, që gjarpëronin në faqen e një rrëpire. Më kujtohet se ishte një mëngjes i vrenjtur, i mërzitshëm, para se të niste shiu. Ne filluam të pyesnim njerëzit se ku kishte shkuar elefanti dhe, si zakonisht, nuk morëm përgjigje të saktë. Kështu ndodh vazhdimisht në Lindje; një ngjarje
tingëllon e besueshme në largësi, por sa më shumë i afrohesh vendit të ngjarjes aq më e turbullt bëhet historia. Disa thoshin se elefanti ishte larguar në atë drejtim, disa thoshin se kishte shkuar në një drejtim tjetër, disa betoheshin se nuk kishin dëgjuar fare për të. Unë pothuajse e kisha mbledhur mendjen që e gjithë kjo histori ishte një gënjeshtër e madhe, ndërsa dëgjuam britma jo shumë larg. U dëgjua një klithmë e fortë, terrorizuese “Ej, kalamaj, largohuni! Largohuni
në sekondë!” dhe një grua e moshuar, me thupër në dorë, doli nga këndi i një kasolleje, duke larguar dhunshëm një grup fëmijësh cullakë. Pas saj dolën gra të tjera, të cilat kërcisnin gjuhën e bërtisnin; padyshim që aty kishte diçka që fëmijët nuk duhej ta kishin parë.
Erdha rrotull kasolles dhe pashë kufomën e një burri të shtrirë në llucë. Ishte indian, një bujk dravidian i zi, thuajse lakuriq, i cili s’kishte shumë minuta që kishte vdekur. Njerëzit thanë se elefanti kishte ardhur papritur nga mbrapa kasolles, e kishte kapur burrin me feçkë, i kishte vendosur këmbën në shpinë dhe e kishte ngjeshur në tokë.
Ishte stina e shirave dhe balta ishte e butë, fytyra e tij kishte hapur një transhe gjysmë metër të thellë dhe gati dy metra të gjatë. Ai shtrihej përmbys, me krahët të kryqëzuara dhe kokën të kthyer fuqishëm në njërën anë. Fytyra i ishte veshur me baltë, sytë të hapur në ekstrem,
dhëmbët të zbuluar, që shprehnin një agoni të padurueshme. (Kurrë mos më thoni, meqë ra fjala, që të vdekurit duken paqësorë. Shumica e kufomave që unë kam parë kanë pamje djalli.) Fërkimi i këmbës së egërsirës gjigante ia kishte hequr lëkurën e shpinës thuajse si hiqet
lëkura e një lepuri të rrjepur. Sa pashë të vdekurin dërgova një nga policët te shtëpia e një miku aty afër të merrte një pushkë elefantësh.
Mëzin e kisha kthyer mbrapa tashmë, nuk doja të tmerrohej nga frika dhe të më rrëzonte në llucë, në qoftë se nuhaste elefantin. Polici u kthye në pak minuta me një pushkë dhe pesë fishekë, ndërkohë mbërritën disa birmanezë dhe na thanë se elefanti ndodhej poshtë nga fushat e orizit, vetëm pak qindra metra larg. Ndërsa bëra përpara, pa e ekzagjeruar, gjithë popullsia e zonës la shtëpitë dhe më ndoqi.
Ata panë armën dhe të gjithë ishin të lumtur që unë do të gjuaja elefantin. Kur elefanti kishte nisur t’u shkatërronte shtëpitë, ata nuk kishin treguar ndonjë interes për kafshën, ndërsa tani ishte tjetër gjë, ai do të vritej. Për ata ishte një farë argëtimi, siç mund të ishte edhe për një turmë anglezësh, e përveç kësaj, ata donin mishin. Kjo më shqetësonte disi. Unë s’kisha qëllim të gjuaja elefantin — për armën dërgova ta merrnin thjesht që ta kisha për t’u vetëmbrojtur në rast
nevoje – pastaj kur je i ndjekur nga një turmë është e sikletshme.
Zbrita tatëposhtë kodrës, me pamjen dhe ndjesinë e një budallai, me pushkën në sup dhe me presionin që vinte prej një armate njerëzish gjithnjë në rritje. Në fund të kodrës, kur largoheshe nga kasollet, gjendej një rrugë me kalldrëm e matanë saj një sërë fushash orizi njëhektarëshe të papunuara ende, por të njomura nga shirat e para dhe lara-lara prej barishteve të egra. Elefanti ndodhej nja shtatëdhjetë metra larg rrugës, me anën e majtë kthyer nga ne. Nuk e pikasi fare afrimin e turmës. Ai shkulte tufat e barit, i përplaste pas gjurit që t’u shkundte baltën dhe i rraste në gojë.
Në rrugë ndalova. Sapo e pashë elefantin e kisha shumë të qartë që nuk duhej ta qëlloja. Të qëllosh një elefant është punë serioze – është gati njëlloj si të shkatërrosh një makineri të kushtueshme – dhe sigurisht njeriu nuk duhet ta bëjë një gjë të tillë në qoftë se ka mundësi ta shmangë. Në atë largësi, duke kullotur i qetë, elefanti nuk dukej më i rrezikshëm se një lopë. Mendova atëherë dhe atë mendim kam edhe sot se sulmi i tij prej të çmenduri kishte kaluar; që do të thoshte se ai do të bridhte paqësisht derisa të kthehej kujdestari i tij dhe ta kapte. E për më tepër, nuk kisha dëshirën më të vogël për ta qëlluar. Vendosa që do ta vëzhgoja një copë herë që të sigurohesha se nuk i hipnin kacabunjtë përsëri dhe pastaj do të kthehesha në shtëpi.
Por atë çast ktheva kokën nga turma që më ishte vënë pas. Ishte një turme e pafund, të paktën dy mijë vetë dhe vazhdonte të rritej çdo minutë. Ajo bllokoi një segment të gjatë të rrugës nga të dyja anët.
Unë kundrova detin e fytyrave të verdha sipër teshave laragane-fytyra të lumturuara nga kjo copë herë zbavitje, të gjitha të sigurta që elefanti do të vritej. Po më shikonin si një prestigjator gati për të nisur numrin e radhës. Ata nuk më kishin qejf, por me armën magjike në duar unë isha diçka që ia vlente të kundrohej. Papritur e kuptova se isha i detyruar ta vrisja elefantin. Njerëzit këtë gjë prisnin nga unë dhe mua nuk më ngelej gjë tjetër veç ta vrisja; i ndieja dy mijë vullnete
që shtynin përpara, në mënyrë të parezistueshme. Në atë moment, ndërsa qëndroja aty me pushkën në duar, kuptova për herë të parë kotësinë e dominimit të njeriut të bardhë në Lindje. Ja ku isha, një i bardhë me pushkën c tij, përpara një turme të paarmatosur vendasish
– aktori kryesor në dukje, ndërsa në realitet isha veç një kukull që vërtitej tutje-tëhu prej vullnetit të fytyrave të verdha mbrapa meje. Në këtë moment e kuptova se kur njeriu i bardhë kthehet në tiran, ai shkatërron lirinë e tij. Ai kthehet në fyell, një manekin statik, figura konvencionale e një sahibi. Sepse do ta harxhojë jetën duke u përpjekur të’ “impresionojë'” vendasit me kushtet e regjimit të tij dhe gjatë çdo krize i duhet të bëjë atë çfarë “vendasit” presin prej tij. Ai vesh një maskë dhe fytyra e tij rritet për t’iu përshtatur formës së saj. Isha i detyruar ta vrisja elefantin. Kjo ishte përcaktuar qysh kur dërgova të më sillnin pushkën. Sahibi duhet të veprojë si sahib; ai duhet të duket i vendosur, t’i zotërojë mendimet e tij dhe të bëjë gjëra të përcaktuara. Të bëja gjithë atë rrugë me pushkë në dorë, me dy mijë njerëz që më ndiqnin nga mbrapa, e në fund të largohesha si dështak, pa bërë asgjë-jo, kjo s’mund të ndodhte. Turma do të më vinte në lojë. Gjithë jeta ime, jeta e çdo të bardhi në Lindje, ishte një betejë e gjatë për të mos u bërë gazi botës.
Sidoqoftë, elefantin nuk doja ta vrisja. E shikoja duke përplasur tufat e barit pas gjurit, me pamjen e gjysheve të zhytura në pune që kanë elefantët. Vrasja e elefantit më dukej krim. Në atë moshë nuk isha dhe aq i brishtë përballë vrasjes së kafshëve, por nuk kisha vrarë kurrë elefant dhe as që dëshiroja të vrisja ndonjëherë. (Në njëfarë mënyre vrasja e kafshëve më të bëshme duket diçka më e keqe). Pastaj, duhej menduar edhe për pronarin e egërsirës. I gjallë elefanti kushtonte të paktën njëqind paund, ndërsa i ngordhur do të kishte vetëm vlerën e dhëmbëve të tij – ndoshta pesë paund. Megjithatë më duhej të veproja shpejt. U ktheva nga ca birmanezë me përvojë në dukje, të cilët i gjetëm aty kur mbërritëm dhe i pyeta se si ishte sjellë elefanti. Të gjithë thanë të njëjtën gjë: në qoftë se nuk e shqetësoje ai as që të kishte në mendje, por mund të egërsohej po t’i afroheshe. E kisha të qartë ç’duhej të bëja. Duhej të afrohesha, le të themi, nja njëzet metra dhe ta testoja si do sillej. Në qoftë se egërsohej do ta qëlloja, nëse nuk reagonte ndaj pranisë sime s’do të kishte asnjë rrezik të lihej aty derisa të kthehej kujdestari i tij. E dija gjithashtu që nuk do ta bëja një gjë të tillë. Në qitje isha i dobët dhe toka poshtë këmbëve ishte e butë dhe zhyteshe në çdo hap që hidhje. Në qoftë se elefanti egërsohej dhe unë nuk qëlloja në shenjë, shanset për të shpëtuar ishin po aq sa të një thithëlope poshtë rulit të asfaltimit. Por edhe atë çast nuk vrisja mendje për jetën time, por për fytyrat e verdha kundruese mbrapa meje. Në atë çast, me turmën që më këqyrte, nuk kisha frikë në kuptimin e zakonshëm të kësaj fjale, siç mund të kisha po të kisha qenë vetëm. Një i bardhë nuk duhet të trembet në asnjë mënyrë në praninë e “vendasve”, e kështu, përgjithësisht, ai nuk trembet. I vetmi mendim që kisha në mendje ishte se, në qoftë se bëhej një gabim, dy mijë fytyrat birmaneze do të më shikonin të ndjekur, të kapur, të shkelur dhe të katandisur në një kufomë me dhëmbët përjashta, si indiani në majë të kodrës. Dhe në qoftë se ndodhte kjo, ishte shumë e mundshme që një pjesë e tyre do të qeshte. Ndaj kjo ishte punë që s’bëhej. Kishte vetëm një alternativë. I futa pushkës fishekun në gojë dhe u shtriva në rrugë për të marrë shenjë më mirë.
Turma ngriu dhe nga fytet e panumërta doli një psherëtimë e thellë, e shtruar, e lumtur, njëlloj si njerëzit në një teatër që mezi kanë pritur ta shohin më në fund perden tek ngrihet. Më në fund ata do të kishin çastin e tyre të argëtimit. Pushka ishte një prodhim gjerman i bukur me thep në formë kryqi. Asokohe nuk e dija se të vrisje një elefant duhej qëlluar në atë mënyrë që plumbi të kalonte mundësisht nga veshi në vesh. Prandaj duhet të kisha marrë shenjë drejt vrimën e veshit, sepse elefanti ishte me pamje anësore; faktikisht unë mora shenjë disa centimetra para kësaj pike, me mendimin se truri i tij duhet të ishte më përpara. Kur tërhoqa këmbëzën nuk dëgjova as krismën dhe nuk ndjeva as shkelmin e kondakut – qitësi kurrë nuk e dëgjon kur plumbi godet në shenjë — por dëgjova britmën e gëzuar që doli nga gjoksi i turmës. Në atë çast, në aq pak kohë, e pamjaftueshme edhe për plumbin që të mbërrijë në objektiv, njeriu mund të mendonte vetëm se elefanti kishte pësuar një ndryshim të tmerrshëm. Ai as nuk u tund dhe as nuk ra, por çdo fije e trupit të tii ishte tjetërsuar. Dukej i gozhduar, dridhej, jashtëzakonisht i plakur, si i paralizuar, pa rënë në tokë, nga fuqia e frikës së plumbit. Më në fund, pas një pauze që dukej e pafundme – mund të ketë zgjatur pesë sekonda – u lëshua në gjunjë. Nga goja nisi t’i dilte shkumë. Dukej i mbuluar prej një pleqërie të pakufishme. Qëllova sërish në të njëjtën pikë. Me gjuajtjen e dytë nuk u rrëzua, por u ngrit me një ngadalësi dëshpëruese dhe mezi qëndroi në këmbë, me këmbët të pafuqishme dhe kokën të varur. Shtiva për të tretën herë. Kjo ishte goditja që e këputi. U pa shumë qartë dhimbja që i tronditi gjithë trupin dhe ia mori krejt edhe atë pak fuqi të mbetur në këmbët e tij. Por gjatë rrëzimit pati një përpjekje për t’u ringritur, ndërsa këmbët e pasme u shembën poshtë tij, pjesa e përparme qëndronte lart si një shkëmb gjatë rrokullisjes, feçka ngrihej drejt qiellit si një degë peme. Ai pëlliti, për të parën dhe të fundit herë. Pastaj u lëshua krejt, me barkun nga unë, me një përplasje që tronditi tokën deri aty ku kisha mbështetur këmbët.
U ngrita. Birmanezët u lëshuan me vrap nëpër baltë. Ishte e sigurt që elefanti nuk do të ngrihej më, megjithëse nuk kishte dhënë shpirt ende. Ai merrte frymë ritmikisht me ofshama të zhurmshme, njëra anë e kodrës prej mishi ulej e ngrihej me dhimbje. Goja e tij e hapur-syri mund të shquante edhe ngjyrën roze në fund të zgavrës së fytit të tij. Prita një kohë të gjatë që të ngordhte, por frymëmarrja nuk iu dobësua. Në fund shtiva dy fishekët e mbetur në pikën ku mendoja se mund të kishte zemrën. Gjaku buroi nga trupi si kadife e kuqe, por ai përsëri nuk ngordhi. Trupi i tij nuk u drodh hiç kur e goditën të shtënat e fundit, frymëmarrja e torturuar vazhdonte pa asnjë ndërprerje. Ai po ngordhte, shumë ngadalë dhe me dhimbje sfilitëse, por në një botë të largët për mua, ku s’kishte plumb që mund ta dëmtonte më. E pashë që zhurmës masakruese i duhej dhënë fund. Ishte e tmerrshme të shikoje egërsirën gjigante të shtrirë, të pafuqishme për të lëvizur apo vdekur, dhe të ishe i pafuqishëm për t’i dhënë goditjen përfundimtare. Dërgova të më sillnin pushkën time të vogël dhe i derdha plumbat njëri pas tjetrit në zemrën dhe gojën etj. Dukej se nuk i bënin asnjë përshtypje. Frymëmarrja torturuese vazhdonte me qetësinë e tiktakeve të orës.
Në fund nuk e durova dot më pamjen dhe u largova. Më vonë dëgjova që agonia kishte zgjatur edhe një gjysmë ore. Birmanezët po vinin me hanxharë dhe shporta qysh kur unë isha aty dhe, me sa më hanë, deri mbasdreke e zhveshën trupin e tij prej mishit.
Sigurisht, më pas pati diskutime të pafundme rreth vrasjes së elefantit. Pronari u acarua shumë, por ai ishte veç një indian dhe nuk mund të bënte më shumë. Përveç kësaj, ligjërisht unë isha në
rregull, sepse një elefant i çmendur, si edhe një qen i tërbuar, duhet të vritet në qoftë se ka dalë jashtë kontrollit të të zotit. Mendimet e evropianëve ishte të ndara. Më të moshuarit thanë se unë kisha të drejtë, të rinjtë thanë se është e turpshme të vrasësh një elefant ngaqë vrau një bujk të mjerë, sepse një elefant ishte më i vlefshëm se çdo bujk koringez. Më vonë isha i kënaqur që bujku ishte vrarë; kjo më vendosi në anën e drejtësisë dhe më dha pretekstin e mjaftueshëm për
të vrarë elefantin. Shpesh vrisja mendje nëse kishte njeri tjetër apo jo që e kishte kuptuar se unë e bëra gjithçka që të mos dukesha budalla.
Përktheu nga origjinali: Çelo Hoxha

Google+ Followers